ەڭبەك ەرلەرى ەلەۋسىز قالماسىن

وسى تۇر­عى­دا قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارا شا­ڭىراعى اتانعان «ەگەمەن قا­زاقستان» باسىلىمى ومىرشەڭ دە وزەكتى ماسەلەنى وتە ورىندى قوز­­عاپ وتىر دەپ سانايمىن. باس باسىلىمنىڭ قوستاناي وب­لى­سىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى ءنا­­زيرا جارىمبەتتىڭ «ەس­كە­رۋسىز قالعان ەڭبەك ەرلەرى» (11.04.2018) اتتى ماقالاسى شى­نىندا دا كوپشىلىككە وي سالا­تىن دۇنيە ەكەن.

مەن قازاق حاندىعىنىڭ العاش تۋى تىگىلگەن كيەلى شۋ اۋدانىندا تۋىپ ءوستىم. ال ەسەيگەن جىلدارى ەداۋىر ۋاقىت كورشى مويىنقۇم اۋدانىندا ەڭبەك ەتتىم. نەگىزىنەن مويىنقۇم مالدى اۋدان بولعاندىقتان, ونداعى بارلىق شارۋاشىلىقتاردىڭ دەنى ول كەزدە ەلتىرىسى باعالى قا­راكول قويلارىن وسىرۋمەن شۇ­عىلداناتىن. قاجىرلى ەڭبەك­تەرىنىڭ ارقاسىندا جا­زىل­بەك قۋانىشباەۆ ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانىپ, كەزىندە ول كىسىنى اۋدان جۇرت­شى­لىعى, قالا بەردى ەل بو­لىپ قۇر­مەتتەپ كەلدى. سون­داي-اق 1949 جىلى ايدارلى كول­حو­زىنىڭ توراعاسى بولعان كەرىم شالاباەۆ پەن وسى جوعارى اتاققا 1964 جىلى ايدارلىلىق شوپان انامىز ءدىلداش يتباسوۆا قول جەتكىزدى. سول 1949 جىلى كوپباي تولباەۆ, شىنجاربەك وسكەنباەۆ, سامەت كوشەكوۆتەر دە ەڭبەك ەرى اتانىپ, كەزىندە سىي-قۇرمەتكە يە بولدى. بىراق بۇگىندە ولاردىڭ ەسىمدەرىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى.

مەنىڭ ءوزىم 1966 جىلى ەڭ­بەك ەرى اتاعىن يەلەنگەن, بى­راق ومىردەن ەرتە وتكەن موي­ىن­قۇم اۋدانى, بينا­زار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قۇدايبەرگەن بىر­تاەۆتى تانۋشى ەدىم. ول كىسى وتە قاراپايىم دا كىشىپەيىل بولا­تىن. ۇمىتپاسام 1980 جىل­دارى بولۋ كەرەك, شۋ قا­لا­سىنداعى كومىر بازاسىنا كەز­دەيسوق ءبىر شارۋامەن كەلىپ قالسام, ءيىن تىرەسكەن جۇرتتىڭ ور­تا­سىندا قۇدايبەرگەن اعا­مىز كەزەك كۇتىپ تۇر ەكەن. ول ۋا­قىتتا ەڭبەك ەرلەرىنە دەگەن قۇر­مەت جوعارى بولاتىن. مەن سون­دا بازار باسشىلارىنا بارىپ «بۇل كىسى سوتسياليستىك ەڭ­­بەك ەرى, سوندىقتان كەزەكسىز جىبە­­رى­ڭىزدەر» دەدىم. سويتسەم ولار سەنىڭ­كىرەمەي «كەۋدەسىندە جۇل­دىزى جوق قوي. كۋالىگىن دە كور­سەتكەن جوق. سوندىقتان ءبىز ونى قايدان بىلەمىز» دەدى قارسى ءۋاج ايتتى. ال قۇدايبەرگەن اعا­مىز بولسا, «جۇل­دىزدى جار­قىراتىپ تاعىپ جۇرگەن ۇيات قوي. ءبارى دە ءوزىمىز سياقتى ەل» دەپ سوندا قاراپايىمدىعىن تا­نىتتى.

ال سول قۇدايبەرگەن بىر­تا­ەۆ­­تىڭ اۋىلداسى, 1981 جى­لى ەڭبەك ەرى اتاعىن يەلەنگەن داڭقتى شوپان شومان شا­­رىپ­باەۆ بولسا قوعامدىق ومىر­­­گە بەلسەنە ارالاسىپ, ەل­دىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. تىپ­تەن ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىعى قارساڭىندا دا ءبىز ۇيىمداستىرعان اۆتوكەرۋەنمەن ىلەسىپ, شۋ اۋدانىنىڭ تا­ريحشى-ۇستازدارىمەن بىرگە حان­تاۋىنىڭ «حان تاقتارى» مەن «حاننىڭ قوراسى» ىسپەتتەس كي­ەلى جەرلەرىندە بولىپ, وزىن­دىك وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىسىپ قايت­قان ەدى.

بۇگىندە جەرگىلىكتى جەرلەر­دە ەڭبەك ەرلەرىنىڭ رۋحىنا قان­­داي قۇرمەت كورسەتىلىپ جاتىر, دەپ حابارلاسقانىمدا «كە­زىندە «مال­شىلاردىڭ مار­شالى» اتانعان جا­زىلبەك قۋا­نىشباەۆقا مويىنقۇم اۋدا­نى­نىڭ ورتالىعى مويىنقۇم اۋى­لىندا ءزاۋلىم ەسكەرتكىش ور­ناتىلىپ, مۇراجاي اشىلدى. كەيىننەن قايتىس بولعان شو­مان شارىپ­باەۆتان وزگە ەڭ­بەك ەرلەرىنە ءمۇسىن ورناتى­لىپ, تۋعان اۋىلىنداعى كو­شە­­لەرگە ەسىمدەرى بەرىلدى», دە­­دى اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبو­لىمىنىڭ مەڭگە­رۋشىسى ما­نار­بەك كوشكىمباەۆ. دەي تۇر­عانمەن, ەڭبەك ەرلەرىنە ءمۇسىن ورناتىپ, كوشەگە ات بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, كەشەگى داۋ­ىر­دە قاجىرلى دا قايراتتى ەڭ­بەكتەرىمەن تانىلعان اتا-اجە­لەردىڭ ونەگەلى ومىر­لەرىن جاس ۇرپاققا كەڭىنەن ناسي­حات­­تاۋدىڭ ءتيىمدى ءارى جاڭاشا جول­دارىن قاراستىرۋدى قولعا ال­عان ءجون شىعار.

ماكەن ۋاقتەگى

جامبىل وبلىسى,

شۋ اۋدانى