وسىدان وتىز جىلداي بۇرىن التايدىڭ ارعى بەتىندەگى تۋىپ-وسكەن وت ورىن مەن وشاق باسىن قيىپ تاستاپ, اعايىن-تۋىستى باستاپ اتامەكەنگە اياق باسقان زامان-تىن. ول تۇستا قازاق ەلى ءالى تاۋەلسىزدىگىن دە الماعان. بىزگە بۇيىرعان بۇيىعى اۋىلدىڭ قۇدايعا تاۋبە ءتۇتىنى ءتۇزۋ. دەنى قازاق, ازداعان نەمىس-ورىسى بار.
ءبىر كۇنى فەرما باستىعى قاسىما تاعى ەكى جىگىتتى قوسىپ «احمەت قورادا» قىستايتىن قايىس دەيتىن شوپاننىڭ ءۇي-جايىن جوندەۋگە الىپ باردى. ارتىمىزدان ىلە-شالا تاس ارتقان تراكتور كەلىپ جەتتى. كۋزوۆقا شىعىپ تاس ءتۇسىرىپ تۇر ەدىم, جەلكە جاعىمنان «اسسالاۋماعالەيكۋم, باۋىرلار, اتامەكەنگە قوش كەلدىڭدەر» دەگەن جىپ-جىلى قوڭىر ءۇن ەركە سامالدىڭ لەبى كوتەرگەن ۇكىنىڭ ۇلپىلىندەي قالىقتاپ ەستىلدى. «ۋاعالەيكۋمسالام». جالت قاراسام, اقايىل جيرەننىڭ ۇستىندە شىبىرتقىسىن سۇيرەتىپ, دالا جەلىنە توتىققان شەگىركوز ساپ-سارى «ورىس» تۇر. مەن سۇلق ءتۇستىم. انا جاقتان زاۆفەرمانىڭ «بۇل قايىس اعا عوي» دەگەن ءۇنى ەستىلدى.
راسىن ايتسام, ول كۇندەرى كوپ دۇنيەدەن حابارسىز ەدىك. باسقاسىن بىلاي قويعاندا جەتەم دەگەن قۇستىڭ قاناتى تالاتىن قۇلادۇزدەگى مىنا اۋىلعا ورىس-نەمىس قايدان كەلدى؟ ارتىنان بىلدىك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ, كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ي.ستالين ەدىلدىڭ ەن بويىن يەمدەنىپ, قوس قاپتالىن ەمىپ جاتقان ەجەلگى نەمىستەردى جىلى ۇياسىنان ءتۇپ قوپارىپ كوشىرگەن ەكەن دە, سولاردىڭ ءبىر توبى وسى جەردەن پانا تاۋىپتى. ءتىپتى كوبى اكە-شەشەسى جوق جەتىم بالالار.
نازار اۋعانباەۆ دەيتىن ۇستا اقساقال ءوزىنىڭ ەكى ۇلىنا قوسىپ ءۇش جاسار نەمىستىڭ بالاسىن اسىراپ الىپتى. ونىڭ قۇجاتتاعى «گاينس رۋدولف» دەيتىن اتىن وزگەرتىپ «قايىس اۋعانباەۆ» بولدىرا سالعان. بىزگە «قوش كەلدىڭدەر» دەپ اقايىل جيرەننىڭ ۇستىندە جىلى جىميىپ, مەيىرلەنە قاراپ تۇرعان وسى قايسەكەڭ ەكەن.
ارادا كوپ ۋاقىت وتەدى. قايىس ۇلكەن ازامات بولادى. قىزىق بولعاندا نازار اتامىزدىڭ ۇلدارى وقىپ-توقىعان سوڭ اۋىلعا ورالماپتى. قىزمەت بابىمەن ەلدەن الىستاپ كەتكەن. ءبىرى الماتىدا ۇلكەن دارىگەر, ەكىنشىسى شەتەلدە ەلشى دەگەندەي... اقىرى قارا شاڭىراقتا قايىس قالىپ قويىپتى. ناكەڭ شاڭىراقتاعى ۇلعا قويشى احمەتتىڭ وقىماعان مالساق, قاراجون قىزى دامەلىنى الىپ بەرەدى. قايسەكەڭ اۋەلى قايىن اتاسى احمەتپەن بىرگە ۇزاق جىل قوي باعىپ, اقساقال زەينەتكە شىققان سوڭ ونىڭ قىستاۋىن مۇرالاپ قالعان. ءبىزدىڭ تاسپەن جاماپ جۇرگەنىمىز وسى قورا. نازار اقساقال مەن كەمپىرى ەكەۋى ورتالىقتا تۇرادى. قايىستىڭ ساپ-سارى ۇل-قىزدارى اتا-اجەسىنىڭ قولىندا وقىپ جاتتى...
ءبىر كۇنى اۋىل دۇرلىكتى. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسى بولاتىن. ەكى جىل بۇرىن نازار مەن كەمپىرى اراسىنا التى اي سالىپ دۇنيەدەن وتكەن-ءتىن. «گەرمانيادان قايىستىڭ اعاسى ىزدەپ كەلىپتى». اعاسى ءىنىسىن «گاينس رۋدولف» دەپ ۇزاق ىزدەگەن ەكەن. ءىنىسىنىڭ قايىس بولىپ وزگەرىپ كەتكەنىن قايدان ءبىلسىن. اقىرى تاپقان. قىزىق بولعاندا قايىس اعامىز نە نەمىسشە, نە ورىسشا بىلمەيدى. اقىرى ەكى اعايىنعا ۆەتۆراچ قابدەش اۋدارماشى بولعان. قايىستىڭ اعاسى رەسەيدىڭ ءبىر تۇكپىرىنە ايدالىپ بارىپتى (قاسىندا ەكىنشى ءىنىسى بار). وداق قۇلاعان سوڭ گەرمانياعا كوشىپ كەتىپتى. كەلن دەيتىن قالادا تۇرادى ەكەن. ول مال سوڭىندا ءجۇرىپ ابدەن توتىعىپ كەتكەن ىنىسىنە جانى اشىپ, ءبىر اپتاداي شارۋاسىنا كومەكتەسكەن بولىپ ءجۇردى دە كەتىپ قالدى. كەلەسى جىلى اعالى-ءىنىلى ەكەۋ بولىپ كەلدى. ولار جاي كەلگەن جوق, ىنىسىنە مال سۋارۋ ءۇشىن قۇدىقتان سۋ تارتاتىن موتور, سۋ تازارتاتىن قۇرىلعى اكەلىپ ورناتىپ بەردى... كەلەسى جىلى اعالارى قايىستى بالا-شاعاسىمەن گەرمانياعا كوشىرىپ اكەتتى. ەكى ورتادا اۋدانعا بارىپ كورمەگەن دامەلى اپامىز ەۋروپانىڭ تورىنەن بىراق شىقتى...
سول ەكى ارادا مەن وتباسىمدى الىپ اۋىلدان كوشىپ كەتتىم. قالعان تۋىستار ءالى سوندا تۇرادى. ءبىر جىل بۇرىن قايىن اپامنىڭ ۇلى ۇيلەنەتىن بولىپ, مۇنداعى اعايىندار اتىنان وكىل رەتىندە مەن باراتىن بولدىم اۋىلعا. قىستىڭ قىراۋلى كۇنى جول ءجۇرۋ دە وڭاي ەمەس, اۋپىرىممەن 1200 شاقىرىم جولدى باسىپ اۋىلعا جەتتىم.
ەرتەڭىندە توي مالىن سويىپ جاتقان جىگىتتەردىڭ اراسىنان قايىس اعامىزدىڭ سارى ۇلىن بايقاپ قالدىم. بۇلار اكە-شەشەسىمەن بىرگە گەرمانياعا كوشىپ كەتكەن سياقتى ەدى عوي... مەنىڭ تاڭدانىپ تۇرعانىمدى اڭعارعان بالدىزىم كەنجە: «ە, بۇلار گەرمانيانى تاستاپ باياعى دا قايتا كوشىپ كەلىپ العان» دەدى. تويدا قايىس اعانى دا كوردىم. قارتايىپ ەڭكىش تارتىپتى. بىراق ءالى تىڭ. ءبىر ارەدىكتە قايسەكەڭنەن «گەرمانيا جاقپادى ما, نەگە قايتىپ كەلدىڭىز؟» دەپ سۇرادىم.
قايىس اعامىز قالتاسىنان شىلىمىن الىپ تۇتاتتى, اۋىل شەتىندەگى زيراتقا ۇزاق قاراپ, ويلانىپ وتىردى دا, «سەن الگى جازۋشى جىگىت ەمەسسىڭ بە, ەندەشە ساعان شىنىمدى ايتايىن. گەرمانياعا بارۋىن باردىم, بىراق انا زيراتتا جاتقان نازار قاريانى قيىپ كەتە المادىم... جارىقتىق مەنى تۋعان ۇلدارىنان كەم كورگەن جوق, قارا شاڭىراعىن سەنىپ تاپسىردى. ءوزىڭ ويلاشى, شاڭىراقتىڭ وتىن ءوشىرىپ مەن قالاي كەتەم. ودان دا وت ورنىمدى كۇزەتىپ وتىرمايمىن با؟! ودان كەيىن ۇرپاعىم قازاق بولماي قالا ما دەپ قورىقتىم...».
قايسەكەڭ بۇلاي جاۋاپ بەرەر دەگەن ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەن ەدى... كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتتى. ويپىرىم-اي, مەنىڭ وت ورنىم قايدا قالدى؟!
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»