سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسىندا سەناتورلار بىرنەشە زاڭ قابىلدادى. بۇل قۇجاتتاردىڭ قاي-قايسىسى دا حالىقتىڭ كوكەيىندەگى ءبىراز ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتپەك.
ال پالاتانىڭ بەيسەنبى كۇنگى وتىرىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن جوعارعى سوتتىڭ سۋديالىعىنا اناتولي ءسموليندى سايلاۋدان باستالدى. ەلباسىنىڭ ۇسىنىسىن سەناتورلارعا جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى تالعات دوناقوۆ جەتكىزدى. ۇسىنىلعان كانديداتۋرانى سەنات دەپۋتاتتارى ءبىراۋىزدان قولدادى.
كاسىپكەرلىككە كەدەرگى ازايدىمەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە ازىرلەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا قولدانىستاعى 14 كودەكسكە جانە 109 زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ كوزدەلگەن. اتالعان قۇجات بيزنەستى قايتا رەتتەۋگە, ونىڭ ءجونسىز شىعىندارى مەن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جويۋعا جانە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ «Doing Business» ينديكاتورى بويىنشا رەيتينگىن جاقسارتۋ امالدارى دا بەكىتىلگەن. وسى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ الىنىپ تاستالعان تەكسەرىستەر بۇعان دەيىن تيىمسىزدىگىن كورسەتكەنىن جانە قايتالانىپ كەلگەنىن اتاپ ءوتتى.
ەندىگى جاڭاشىلدىق رەتىندە بۇرىنعى جۇيە وزگەرتىلىپ, پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلەتىندىگى اتالدى. ناقتىراق ايتقاندا, جاڭا زاڭ قولدانىسقا ەنگەننەن كەيىن تەكسەرۋشىلەر انىقتالعان كەمشىلىكتەر بويىنشا اكىمشىلىك ءىستى بۇرق ەتكىزىپ قوزعاماي, الدىمەن پروفيلاكتيكالىق ارەكەت جاساۋعا مىندەتتەلەدى.
«سونىمەن قاتار جەر جانە قۇقىقتىق كاداستردى كەيىننەن بىرىكتىرۋ ماقساتىندا جىلجىمايتىن م ۇلىككە قۇقىقتاردى جانە ونىمەن جاسالاتىن مامىلەلەردى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى قىزمەتتەردى ادىلەت مينيسترلىگىنەن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنا» بەرۋ ۇسىنىلادى», – دەدى ول.
دۇنيەجۇزىلىك بانك جۇرگىزەتىن «Doing Business» ينديكاتورى ەلىمىزدىڭ دامىعان وتىز مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا ىقپال ەتەتىندىكتەن, زاڭدا ونىڭ مۇقيات قارالعاندىعىن ايتتىق. الايدا سەنات دەپۋتاتى ەدىل مامىتبەكوۆ ءوزىنىڭ قوسىمشا بايانداماسىندا ءبىر زاڭعا بولا كوپتەگەن زاڭداردىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىندىعىن كولدەنەڭ تارتتى. سونداي-اق ول «Doing Business» رەيتينگى بويىنشا ەلىمىزدىڭ 190 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 36-ورىندا بولعاندىعىنا قاراماستان ءالى دە جەتىلدىرەتىن تۇستارىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, سالىق سالۋ, قۇرىلىسقا رۇقسات بەرۋ, ەلەكتر جەلىلەرىنە قوسىلۋعا كەلىسىم بەرۋ, نەسيە الۋ مەن حالىقارالىق ساۋدانى دامىتۋ بويىنشا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قاپەرگە الاتىن ماسەلەلەر جەتكىلىكتى بولىپ وتىر. سەناتور ءالى دە تەكسەرۋشىلەردىڭ قۇرىعى ۇزىن ەكەندىگىن, ال كاسىپكەرلەردىڭ ءاربىر ەكىنشىسى سىبايلاس جەمقورلىقتان ءزابىر كورىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى.
وسى تەكتەس ۇسىنىستار مەن تالقىلاۋلاردان سوڭ سەناتورلار زاڭدى تولىقتاي قابىلدادى.
اسسامبلەيا تۋرالى زاڭ جاڭعىردىسەناتورلار قابىلداعان ماڭىزدى قۇجاتتىڭ ءبىرى – «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بولدى. اتالعان زاڭ جوباسى ەلباسىنىڭ 2017 جىلعى 4 قىركۇيەكتە پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى تاريحي ەڭبەگىندە ايقىندالعان مىندەتتەردى لايىقتى ورىنداۋ وسى زاڭ ارقىلى دا جۇزەگە اسىرىلادى.
اسسامبلەيانى ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ تولىق قۇقىقتىق سۋبەكتىسى رەتىندە بەكىتىپ, «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعالى 10 جىل ۋاقىت ارالىعىندا اسسامبلەيا ينستيتۋتىنىڭ ءوزى جاڭاشا وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. ەلىمىزدە قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ۇلگىسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى.
– وسى زاڭنىڭ نەگىزىن قۇراپ وتىرعان «ەتنوسارالىق كەلىسىم» تەرمينى ونىڭ قولدانىلۋ اياسىن تارىلتىپ وتىر, ال ءىس جۇزىندە اسسامبلەيانىڭ ميسسياسى ەداۋىر كەڭ اۋقىمعا يە. وسىعان بايلانىستى, اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى ماقساتى مەن مىندەتتەرىن «ەتنوسارالىق كەلىسىم» دەپ ەمەس, «قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ» دەپ انىقتاپ, زاڭنىڭ بارلىق ءماتىنى بويىنشا وسى تەرمينولوگيانى قولدانۋ ۇسىنىلدى, – دەدى سەناتورلار الدىندا بايانداما جاساعان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى.
وسى ورايدا, «قوعامدىق كەلىسىم» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ, ياعني اسسامبلەيانىڭ جاڭا ينستيتۋتىنىڭ پايدا بولۋى ەسكەرىلە وتىرىپ, سونداي-اق اسسامبلەيانىڭ قىزمەتىندەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ ماڭىزدى ءرولى نازارعا الىنىپ, اتالعان ۇيىمداردىڭ مارتەبەسى بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسىندا وبلىس اكىمدىكتەرى جانىنداعى اسسامبلەيا اپپاراتتارىنىڭ فۋنكتسيالارىن كەڭەيتۋ ۇسىنىلدى.
ال قوسىمشا بايانداما جاساعان سەناتور باقىتجان جۇماعۇلوۆ قازاقستاندا بارلىق رەفورمالىق, رۋحاني-الەۋمەتتىك وزگەرىستەر اسسامبلەيانىڭ ينستيتۋتى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىنا توقتالدى.
– قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتتىق سانا مەن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ, ءارى جاڭعىرتۋ پروتسەسىنىڭ الدىڭعى شەبىندە كەلەدى. سوندىقتان دا ونىڭ ءرولى دە, جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى, – دەدى ب.جۇماعۇلوۆ.
اتالعان زاڭ سەناتورلار تاراپىنان ءبىراۋىزدان قولداۋ تاۋىپ, قابىلداندى.
حالىق جايىلىمنان تارىقپايدى2016 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن جانە ءتيىستى زاڭ ارقىلى جەر كودەكسىنىڭ جەكەلەگەن باپتارىنا 2021 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىنگى مەرزىمگە موراتوري ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى قازاقستاندىقتارعا جەكەمەنشىككە بەرۋگە, شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋگە تىيىم سالىندى. ەندى اتالعان ماسەلەلەر ناقتى شەشىمىن تاپقان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كەزىندە قوعامنىڭ قىزۋ تالقىسىندا بولعان جەرگە قاتىستى ماسەلەلەردى بىرىڭعايلايدى. بۇل تۋرالى سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ومىرزاق شوكەەۆ باياندادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن وبلىس اكىمدەرىنىڭ ەسەبى نەگىزىندە اۋىلدىق ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنا قوسىمشا 27 ملن گەكتار جايىلىم قاجەت. ال قازىر اۋىلداعى اعايىن ءتورت ت ۇلىگىن 20 ملن گەكتار جەرگە جايىپ وتىر. قوسىمشا جايىلىم وسى زاڭ نەگىزىندە رەتتەلمەك.
جايىلىم ءۇشىن قاجەتتى جەرلەردى قايتارىپ الۋ ءۇشىن وتەماقى رەتىندە مەملەكەت 180 ملرد تەڭگە, ال تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاجەتتى جەرلەر ءۇشىن 1 ملرد تەڭگە قاراستىرعان. بۇل سوما وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ سۇرانىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاجەتىنشە بولىنەدى.
«كونكۋرستىڭ جاريالىلىعى مەن قاتىسۋشىلاردىڭ تەڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋ ءۇشىن حابارلاندىرۋلار بۇرىنعىداي تەك اۋداندىق گازەتتەرمەن شەكتەلمەي, باسقا دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانۋى ءتيىس جانە وبلىس اكىمدىكتەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ينتەرنەتتەگى رەسمي پاراقشالارىنا ورنالاستىرىلادى. جەردى يەلەنۋشىلەردىڭ جەردى ءتيىمدى جانە ساپالى پايدالانۋعا بايلانىستى مىندەتتەمەلەرى العاشقى بەس جىلدا – جىل سايىن, ودان كەيىنگى كەزەڭدە سۋارمالى جەرلەر 3 جىل سايىن, سۋارىلمايتىن جەرلەر 5 جىل سايىن مونيتورينگتەن وتكىزىلەدى. ءبىر قولعا بەرىلەتىن جەردىڭ مولشەرى جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار مەن اكىمدىكتەردىڭ بىرلەسكەن ۇسىنىسى ارقىلى ۇكىمەتتە بەكىتىلەدى», – دەدى ءو.شوكەەۆ.
جاڭا زاڭ بويىنشا شەكارا بەلدەۋىندەگى جەر جالعا بەرىلمەيدى جانە ونى تەك جەرگىلىكتى حالىق جايىلىم رەتىندە پايدالانا الادى. ال شەكارالىق اۋماقتاعى جەرلەر تەك قازاقستاندىقتارعا عانا جالعا بەرىلىپ, شەتەلدىكتەرمەن نەكەدەگى قازاقستان ازاماتتارىنا بەرۋگە تىيىم سالىنعان. سونىمەن قاتار قولدانىستاعى ءموراتوريدىڭ اۋقىمى كەڭەيتىلىپ, ءتىپتى شەتەلدىكتەردىڭ 1 پايىزدىق ۇلەسى بار زاڭدى تۇلعالارعا جەر جالعا بەرىلمەيتىن بولىپ بەكىتىلگەن. الداعى ۋاقىتتا جەرگە بايلانىستى شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە قوعامدىق پىكىر دە بارىنشا ەسكەرىلمەك.
زاڭدى دەپۋتاتتاردىڭ تالقىلاۋى بارىسىندا سەناتور مۇرات باقتيار ۇلى: «قازاقتىڭ جەرى – قازاقتىڭ جانى مەن دەمى, تىرشىلىگى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى. جەر – ۇلتارالىق تاتۋلىقتىڭ نەگىزى. بىرنەشە عاسىر بويى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ زاردابىن تارتقان قازاق حالقى شەتەلدىكتەرگە جەردى جالعا بەرۋدى قابىلداي بەرمەيتىندىكتەرىنە كوزىمىز انىق جەتكەندەي بولدى. وسى ءبىر كوڭىل اۋانىن ەسكەرىپ, جەردى ساۋدا مەن ساياساتتىڭ قۇرالىنا اينالدىرماۋىمىز كەرەك», دەپ ءسوزىن تۇيىندەپ ءوتتى. ال سەناتورلار زاڭدى تولىق قابىلدادى.
* * *
سەناتورلار, سونداي-اق «قازاقستان مەن تاجىكستان ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەردىڭ عيماراتتارىن سالۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن ءوزارا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتىلىعى جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلعا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى ارقىلى ارنايى جۇكتىڭ كوممەرتسيالىق تەمىر جول ءترانزيتىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى», «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭداردى دا قابىلدادى.
سونىمەن قاتار ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارعا دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن جولدادى.
سەرىك ابدىبەك, «ەگەمەن قازاقستان»