ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا جۇكتەلگەن مىندەتتەر ەلىمىزدىڭ مادەنيەت سالاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەردى. ونى ءبىز وتكەن ءبىر جىل ىشىندە انىق سەزىندىك. ال باعدارلاماداعى ماقسات, مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جەر ءجانناتى – جەتىسۋ جەرىندە دە كەڭ اۋقىمدى شارالار اتقارىلدى.
اتاپ ايتار بولساق, وتكەن جىلى الماتى وبلىسى بويىنشا مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ جەلىسى 565, جالپى بيۋدجەتى 55,4 پايىزعا ارتىپ, 8 ملرد 100 ملن تەڭگەگە جەتتى. ەل قۋانىشىن ەسەلەپ, 2 مادەنيەت ءۇيى مەن 2 مۋزەي جاڭادان اشىلسا 1 مۋزەي, 1 ارحيۆ, 3 مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى ءجوندەۋدەن ءوتتى. جاڭا اشىلعان ءجانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن نىساندارمەن قاتار وندا قىزمەت ەتەتىن شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ ءمۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن 134,5 شتات بىرلىگى بەرىلىپ, مادەنيەت سالاسىنداعى شتات سانى 3035 ءبىرلىكتى قۇرادى.
بۇل كورسەتكىشتى بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 3100 بىرلىككە جەتكىزەمىز دەگەن جوسپار بار. مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسى وندا وتكىزىلەتىن مازمۇندى شارالارىمەن ايقىندالارى حاق. وتكەن جىلى وبلىستىڭ مادەنيەت مەكەمەلەرىندە 47 247 شارا وتكىزىلدى, بۇل 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 1 378-گە ارتىق. وندا 7 ملن 500 مىڭ ادام قامتىلىپ, اقىلى قىزمەت 100 پايىز ورىندالدى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا الماتى وبلىسىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىندا ارنايى جوسپار قۇرىلىپ, 28 جوبا ازىرلەندى, ونىڭ التاۋى اياقتالدى, 22-ءسى ۇزاق مەرزىمدى. بيىل ۇزاق مەرزىمدى 22 جوباعا تاعى 9 جوبا قوسىلىپ, 31 جوبانى جۇزەگە اسىرۋدامىز. بىلتىرعى نەگىزگى جوبالاردىڭ ءبىرى «جىرعا تۇنعان مەكەنىم – جەتىسۋىم» دەپ اتالدى. جوبا اياسىندا جەرگىلىكتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءارتۇرلى تاقىرىپتاعى 43 اۆتورلىق كىتابى جارىق كوردى. «جەتىسۋ بالالار كىتاپحاناسى» بويىنشا رەسپۋبليكالىق بايقاۋ جاريالانىپ, 79 اۆتور ءوز تۋىندىلارىن ۇسىندى. ناتيجەسىندە 8 اۆتوردىڭ كىتابى جەڭىمپاز دەپ تانىلىپ, التاۋى جيناق بولىپ شىقتى.
«قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى نەگىزىندە قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىن انىقتاۋدا كەڭ اۋقىمدى شارالار وتكىزىلدى. الماتى وبلىسى بويىنشا ماكرو نىساندار تىزىمىنە 17, ميكرو نىسان تىزىمىنە 41 نىسان ەنگىزىلدى. وسى رەتتە «ەسكەرتكىشتەردىڭ ەلەكتروندى كارتاسى» جاسالدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ ەلەكتروندى كارتاسى وبلىسىمىزداعى 2444 تاريحي, مادەني, تابيعي ەسكەرتكىشتەردىڭ, كيەلى نىسانداردىڭ ورنالاسقان جەرىن, وعان جەتۋ باعىتىن, تاريحىن, سۋرەتتەرىن, بەينەجازباسىن قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, شەتەل ازاماتتارىنىڭ دا كورىپ, ءبىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
مادەنيەت وشاقتارىنىڭ اۋىل, قالانىڭ شىرايىن كەلتىرىپ, حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ارتتىرىپ, ۇلتتىق ونەرىمىزدى دارىپتەپ, تالانتتى ونەرپازداردىڭ قاناتىن قاتايتۋدا ماڭىزى زور. وسى ورايدا وبلىسىمىزدا 245 مادەنيەت ءۇيى مەن كلۋبتار جۇمىس جاساۋدا. 2017 جىلعا دەيىن 115 مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن, «ەڭسەلى اۋىل – ەرتەڭىم» جوباسى اياسىندا 2022 جىلعا دەيىن قالعان 130 نىساندى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ جوسپارلانعان. وعان وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ, 12 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىپ وتىر. سونداي-اق جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەن نىسانداردى قايتارۋ, مادەنيەت ءۇيلەرى مەن كلۋبتار جوق جەرلەرگە مادەنيەت نىساندارىن سالۋ قولعا الىندى. بيىلعى جىلى اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى جوق ىلە اۋدانى وتەگەن باتىر كەنتىندە جانە قاپشاعاي قالاسىندا, تالعار اۋدانى تۋعانباي اۋىلىندا, الاكول اۋدانى اقتۇبەك اۋىلىندا مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جاسالۋدا.
ارحيۆ نىساندارى دا جاڭارۋدا, تالعار اۋدانىنداعى مەملەكەتتىك ارحيۆىنىڭ جاڭا عيماراتى ءساۋىر ايىندا قولدانىسقا بەرىلسە, ەسكەلدى, كوكسۋ اۋداندارىندا مەملەكەتتىك ارحيۆ مەكەمەلەرى اشىلادى. سونىمەن قاتار رايىمبەك اۋدانى العاباس اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيىن, سارقان اۋدانى چەركاسسك مادەنيەت ءۇيىن, جامبىل اۋدانى ۇڭگىرتاس اۋىلدىق, بالقاش اۋدانى اقدالا اۋىلدىق مادەنيەت ءۇيلەرىن جاڭادان سالىپ, جالپى مادەنيەت نىساندارىنىڭ سانىن 572-گە جەتكىزۋ كوزدەلۋدە. بيىل 13 مادەنيەت نىسانىنا كۇردەلى ءجوندەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامالارىنا قارجى ءبولىنىپ, جۇمىستارى باستالدى.
بۇيىرسا, بيىل 5 نىسانعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جاسالادى دەپ وتىرمىز. ولاردىڭ قاتارىندا سارقان اۋدانىنداعى قويلىق قالاشىعى, شەڭگەلدى اۋىلىنداعى كەرۋەن ساراي, قاراساي اۋدانىنداعى قىرعاۋىلدى وباسى, ەسكەلدى اۋدانىنداعى ەشكىولمەس, ىلە-الاتاۋ باۋرايلارىنداعى پاتشالىق قورىقتارى بار.
«ەسكەرتكىش – ەلدىكتىڭ بەلگىسى» دەگەندەي, ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەن تۇرعىزۋ ءىسى جالعاسا بەرەدى. استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تاريحي وقيعالارعا ءجانە تاريحي تۇلعالارىمىزعا ارناپ 20 ەسكەرتكىش ورناتۋ جوسپارلانعان. ماسەلەن, الاكول اۋدانى قابانباي اۋىلىنا ومار مولداعوجينگە بيۋست, ءۇشارال قالاسىندا ساكەن يماناسوۆقا جانە مۇحامەتجان مىڭباي ۇلىنا ەسكەرتكىش, تالدىقورعان قالاسىندا ايشا عالىمباەۆانىڭ ءبيۋستى, ءىلياس جانسۇگىروۆكە, م.تىنىشپاەۆقا, ج.جانەكەنوۆكە ەسكەرتكىش, سەمەي, چەرنوبىل اپاتىنان زارداپ شەككەندەرگە ەسكەرتكىش, تالعار اۋدانى, تۇزدىباستاۋ اۋىلىندا الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان ەسكەرتكىش, رايىمبەك اۋدانىندا كەرەيقۇل باباعا جانە قالىبەك باتىرعا ەسكەرتكىش, ۇيعىر اۋدانىندا جارتى باباعا ەسكەرتكىش, اقسۋ اۋدانى باقالى اۋىلىندا مۇحتار ارىن ەسكەرتكىشى, پانفيلوۆ اۋدانىندا وربۇلاق شايقاسىنىڭ 375 جىلدىعىنا وراي «وربۇلاق» مەموريالدى كەشەنى سالىنباقشى. وسى ەسكەرتكىشتەردىڭ بوي كوتەرۋىمەن جىل سوڭىندا وبلىسىمىزداعى ەسكەرتكىشتەر سانى 2343-كە جەتەدى.
زامان اعىمىنان قالىسپاۋ – ۋاقىت تالابى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءبىز تسيرفلىق تەحنولوگيانى قولدانۋ ارقىلى قۇرىلاتىن جاڭا يندۋستريالاردى وركەندەتۋگە ءتيىسپىز» دەپ الدىمىزعا جاڭا ماقسات قويىپ وتىر. «تسيفرلى قازاقستان» كەشەندى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا باسقارمانىڭ مەديا-جوسپارى بەكىتىلىپ, وبلىسىمىزداعى بارلىق 24 مۋزەيدى ساندىق جۇيەگە كوشىرۋ باستالىپ, 7 ءىرى جوبا بويىنشا جۇمىستار اتقارىلۋدا. اتاپ ايتساق, الماتى وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى 2010 جىلى ساقتاندىرۋ قورىن قۇرۋ بويىنشا اسا قۇندى قۇجاتتاردى سكانەردەن وتكىزىپ, ميكروافيشا دايىنداۋ ءۇشىن «سما – 105 com-سيستەما» جۇيەسى الىنعان بولاتىن. ول ارقىلى ارحيۆتەگى قۇجاتتاردى قولايلى ءارى ۇزاق مەرزىمدە ساقتاۋعا جاعداي جاسايمىز. اتالعان سكانەردەن اسا قۇندى قۇجاتتاردىڭ 335 274 پاراعى وتكىزىلىپ, 4708 ميكروافيشا دايىندالدى جانە 2418 ساقتاۋ بىرلىگىنەن 335 274 پاراق تسيفرلىق قالىپقا كوشىرىلدى.
قورداعى كىتاپتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن جاساقتاۋ, كومپيۋتەرلىك-اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسياعا نەگىزدەۋ, ەلەكتروندى كىتاپ قورى بازاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا وبلىس بويىنشا 117 كىتاپحانا «كابيس» باعدارلاماسىنا قوسىلىپ, اتالعان كىتاپحانالاردىڭ 2 350 283 كىتابى, ياعني 65 پايىزى «كابيس» باعدارلاماسىنا ەنگىزىلدى. بۇگىنگى كۇنى 151 كىتاپحاناعا «كابيس» باعدارلاماسىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. «ەلەكتروندى كىتاپحانا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا وقىرماننىڭ ەلەكتروندى تۇردە جەكە باسىن كۋالانداندىراتىن رەسمي قۇجات «ە-kitaphana» كارتاسىن ەنگىزۋ ءۇشىن «پلاستيكالىق كارتالار» س.سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق امبەباپ كىتاپحاناسىنا ەنگىزىلۋدە. وتكەن جىلى تاريحي-ءمادەني مۇرا نىساندارىنىڭ «ەلەكتروندى كارتاسى» دايىندالدى. ەلەكتروندى كارتا ارقىلى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا كەز كەلگەن ادام الماتى وبلىسىنداعى تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر تۋرالى دەرەكتەر الىپ, اڭىز-اڭگىمەلەرمەن تانىسىپ, ورنالاسقان جەرىن, ول جەرلەرگە بارۋ باعىتتارىن ءبىلىپ, بەينەجازبا, سۋرەتتەرىن كورە الادى.
ەلباسى ۇلت رۋحىن جاڭعىرتۋدىڭ مايەگى مادەنيەتتى دامىتۋ ەكەندىگىن باسا ايتا كەلە, «ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋى ءتيىس» دەيدى ءوز ماقالاسىندا. ەندەشە عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر, مادەنيەتىمىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قايتا تۇلەپ, ەل رۋحىنىڭ كوتەرىلىپ, ۇلت جادىنىڭ جاڭعىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق. ال جەتىسۋلىق مادەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وسى جولدا جەمىستى ەڭبەك ەتە بەرەدى.
اقان ابدۋاليەۆ,
الماتى وبلىسىنىڭ مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى