ەلباسى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىنىڭ بەتاشارىن: «بۇل كىتاپ مەنىڭ ۇلى قولداۋشىم, كەمەل كەلەشەگىنە ءوزىنىڭ قازاقستاندىق جولىمەن قارىشتاعان جاسامپاز حالقىما ارنالادى» دەگەن جۇرەكجاردى سوزىمەن اشىپتى. ءيا, كىتاپتىڭ ءاربىر ءسوزى, سويلەمى بىزگە تانىس, جاقىن. سەبەبى ءبىز بۇل تاريحتىڭ, ءداۋىردىڭ كۋاسى بولدىق.
ەلباسىنىڭ اتالعان كىتابىندا قازاقستاندىق دامۋ ۇلگىسىنىڭ تابيعاتى مەن ونىڭ ەۆوليۋتسياسى, اقىلمەن ويلاپ, جەتى رەت ولشەپ, ءبىر كەسكەن, تولعانعان, تارىققان, جول تاپقان, تاۋەكەل ەتكەن, تۋعان حالقىنا سەنگەن, ەل سەنىمىن اقتاسام, حالقىمدى باقىتتى ەتسەم دەگەن ارماندارى, ۇشقىر شەشىمدەرى ءسوز بولادى. بۇل جونىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «...ۇلت كوشباسشىسى قانداي بولۋى قاجەتتىگى جانە ونىڭ ارتاتىن جۇگى قانشالىقتى ەكەنىن مەن تالاي رەت وي ەلەگىنەن وتكىزگەنمىن. مەن ءۇشىن ۇلت كوشباسشىسى بولۋ – ميلليونداعان وتانداستارىڭ ءۇشىن, ءوز حالقىڭنىڭ تاعدىرى ءۇشىن بۇكىل جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاۋ دەگەن ءسوز. حالقىڭنىڭ تۋعان پەرزەنتى بولساڭ, ەلىڭمەن ەتەنە ءومىر سۇرسەڭ, قۇندىلىقتارىڭ مەن ماقساتتارىڭ جۇرتىڭمەن ورتاق بولسا عانا ونداي وراسان جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرە الاسىڭ» دەيدى.
وسى تۇستا سوناۋ كونە تۇركى قاعاناتى زامانىنداعى تاسقا ويىلىپ جازىلعان «بەكتەرى دە, حالقى دا سەنىمدى ەكەن, سول ءۇشىن ەلىن سونشا بيلەگەن ەكەن, ەل ۇستاپ, زاڭ جاساعان...» دەگەن ءسوز ءتىل ۇشىنا ورالادى. كوشباسشىعا دەگەن حالىق سەنىمى 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىندا كورىندى. عاسىرلاپ كۇتكەن ەركىندىگى, ازاتتىعى كەلىپ جەتكەنىنە قۋانعان حالىق, اقسارباسىن قۇرباندىققا شالىپ, جاراتۋشىعا العىسىن ايتىپ, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىن سايلاۋعا تايلى-تۇياعى قالماي بارعانىن, ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاعانىن, قاريالاردىڭ كوزدەرىنە جاس العانىن ءبىز كوزىمىزبەن كوردىك. جاسىراتىنى جوق, ءبىز دە قۋانىشتان جىلاعانبىز.
ال 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقان ساتتە قۋانباعان ەل بولمادى. قازاق ەلى ەتەك-جەڭىن تەز جيناپ, كەۋدەسىن تىكتەپ, العا باستى. ونىڭ ءبىر سىرىن ءبىز بىلايشا تۇسىندىك – حالقىمىزدا «قارعىس الما, العىس ال, سوندا عانا كوكتەيسىڭ» دەگەن قاعيدا بار. كەڭەس وداعى ىدىراپ, ابدىراپ تۇرعان كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاق قازاقستان قانداي بولادى, قايتكەندە ەلىم باقىتقا كەنەلەدى؟» دەگەن ويدىڭ شىرماۋىندا بولعانى انىق.
بۇكىل الەم كەڭەس وداعىنىڭ تاراپ كەتكەن 15 ەلىنە نازارىن تىكتى, ارەكەتىن باقىلادى. سونداي ءبىر سىناق ۋاقىتتا الەمدى تاڭعالدىرعان دا, ويلاندىرعان دا ءبىر ۇلى ءىس اتقارىلدى. ول – قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى بولاتىن. بۇل وڭاي شەشىم ەمەس ەدى. وسى جونىندە ەلباسى: « ... باسكە ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تىگىلدى. تارازىنىڭ ءبىر باسىندا, ءوزىمىزدىڭ اسكەري قۋاتىمىزدىڭ رەسۋرسى رەتىندە يادرولىق الەۋەتتى ساقتاپ قالۋ, ال ەكىنشى باسىندا ءوزىمىز يادرولىق قارۋسىز بولاشاق تاڭداپ, ودان باس تارتۋ ارقىلى بۇكىل جەر جۇزىنە ءبىزدىڭ ماقساتىمىز كۇشىمىزدى قارۋ-جاراق جيناۋمەن دالەلدەۋ ەمەس ەكەنىن كورسەتۋ تۇردى» دەپ جازادى. باسقا ەل جاساي المايتىن ەرلىكتى قازاقستان جاسادى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. وسىلايشا تىرشىلىككە, جەر-اناعا, ادامزاتقا اپات اكەلەتىن, ءولىم اكەلەتىن, كەسەل الىپ كەلەتىن يادرولىق قارۋدان باس تارتتىق. بۇل شەشىمگە كۇللى الەم دە, الىس-جاقىن ەلدەر دە قۋانعان-دى.
ءسويتىپ بەيبىتشىلىككە تاڭداۋ جاساعان قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ قارقىندى دامىعان ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەتكە اينالۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا دەپ ويلايمىن.
جەر كولەمى بويىنشا الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن, 130-عا جۋىق ۇلت وكىلى مەكەندەگەن قازاقستان حالقىن ءبىر وتباسىنداي ۇيىستىرا ءبىلۋ, بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ساقتاۋ وڭاي ەمەستىگى انىق. سوندىقتان ەلباسىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى ۇستانىمى ەل بىرلىگى, دوستىعى مەن ىنتىماعى بولدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەيبىتشىلىك, دوستىق سيمۆولىنا اينالدى. ول تۋرالى ەلباسى «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا «1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. سول ارقىلى باستى مىندەت مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ارىپتەستىگى نەگىزىندەگى ەتنوستار مۇددەلەرىنىڭ بىرىگۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ءتيىمدى ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس جۇرگىزۋ جانە ورتاق ساياسي, قۇقىقتىق, مادەني ورتا قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلاتىن جاڭا كونسۋلتاتيۆتى كەڭەس ورگانى قۇرىلدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى باسىنان باستاپ ەتنوستىق توپتار وكىلدىكتەرىنىڭ مەحانيزمى, مەملەكەتتىك ەتنوستىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى ەسەبىندە ويلاستىرىلدى» دەگەن ەدى.
ەلباسىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كىتابىنىڭ «كوشى-قون كەرۋەنى. اتاجۇرتقا ورالۋ» بولىمىندەگى تولعامالى سوزدەرى وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنداعى حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن كوز الدىمىزعا كەلتىردى. ەكونوميكالىق توقىراۋ, جۇمىسسىزدىق, دۇكەندەردەگى كەزەكتەر, تالوندىق رەجىم ەرتەڭىمىزگە سەنىمدى ازايتقانى بەلگىلى. بىراق پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن, ساليقالى ساياساتى ارقىلى تىعىرىقتان شىقتىق.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك ساياساتتا دا وتە ىقپالى زور تۇلعالارمەن ەركىن ديالوگكە شىعا ءبىلدى. ولار دجوردج بۋش, مارگارەت تەتچەر, بوريس ەلتسين, تسزيان تسزەمين, لي كۋان يۋ, فرانسۋا ميتتەران, دجون مەيدجور, سۇلەيمان دەميرەل جانە ساياساتتىڭ تاعى باسقا تارلاندارى بولاتىن.
الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياسي كوشباسشىلاردىڭ ارقايسىسىمەن اڭگىمەدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدىڭ مۇددەسىنە ساي قادامدار جاسادى. اقش, قىتاي, ۇلىبريتانيا, سينگاپۋر جانە ت.ب. دامىعان الپاۋىت ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن كەڭەسە وتىرىپ, ولاردىڭ جۇرگەن جولىن سارالاي بىلگەن ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستاندىق دارا جولدى تاڭدادى. ول جولدى باسقا جۇرتتىڭ جولىمەن شاتاستىرۋعا بولمايتىنىن سەزىندى. سەبەبى اسپان ورتاق, جەر ورتاق بولعانمەن, ءار ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ مادەنيەتى, ءداستۇرى, ءتىلى, ءدىلى, تاريحى باسقا.
ەلباسىنىڭ كورەگەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ اقىلماندىق ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا جوباسى ىسكە قوسىلدى. ول – «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» جانە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى. ەلباسى «ساپالى ءبىلىم مەن عىلىمسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگى جوق! قازاقستانعا ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ الەۋەتىن وياتىپ, جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينتەللەكتۋالدىق توڭكەرىس قاجەت. ەڭ الدىمەن جاستاردىڭ بىلىمگە جانە پاراساتتىلىق كوزقاراسىن وزگەرتەتىن ۋاقىت جەتتى. بىزگە حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەلەسۋگە قابىلەتتى جان-جاقتى ماماندار كەرەك!» دەگەن ويىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولىن تاپتى. ءبىلىمسىز, عىلىمسىز العا باسۋ بولمايتىنىن جاستاردىڭ ساناسىنا قۇيىپ, جاستارمەن ءار كەزدەسۋىندە ولارعا سەنەتىنىن, بولاشاقتا ەل دە, جەر دە وزدەرىنە امانات ەكەندىكتەرىنە كوزدەرىن جەتكىزىپ سويلەدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋىندە پرەزيدەنت «سەندەر, قازىرگى جاستار, تاۋەلسىز قازاقستاندا وستىڭدەر, سەندەردىڭ كوز الدارىڭدا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋى ءجۇردى. سەندەر انا سۇتىمەن بىرگە بويلارىڭا پاتريوتيزم جانە ءوز تاۋەلسىز وتاندارىڭا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ تەرەڭ سەزىمىن دارىتتىڭدار. مەن ءبىزدىڭ جاستارعا سەنەمىن. سەندەردىڭ بىلىمدەرىڭ, سەندەردىڭ كۇش-جىگەرلەرىڭ مەن سەندەردىڭ ەڭبەكتەرىڭ كۇشتى دە وركەندى قازاقستاندى ورناتۋعا جۇمىس ىستەيتىنىنە سەنىمدىمىن» دەگەن بولاتىن.
الەم مويىنداعان ءىرى تۇلعا, ۇلى ساياساتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاستاردىڭ سەنىمىن وياتتى.
بۇگىندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى الەمدىك دەڭگەيدەگى حالىقارالىق وقۋ ورنىنا اينالىپ, 4269 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ونىڭ فاۋندەيشن باعدارلاماسىندا – 708, باكالاۆر – 2586, ماگيسترلەر – 806, PHD ستۋدەنتتەرى – 99, «مەديتسينا دوكتورى» باعدارلاماسىنىڭ ستۋدەنتتەرى 70. ال حالىقارالىق ستۋدەنت سانى 30-عا جۋىقتايدى.
نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى كارنەگي-مەللون ۋنيۆەرسيتەتى, كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى, ديۋك ۋنيۆەرسيتەتى, تسيۋريحتەگى شۆەيتساريانىڭ جوعارى تەحنيكالىق مەكتەبى, لوندوننىڭ يمپەريالىق كوللەدجى, كورول ابداللا اتىنداعى عىلىمي-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەت, لوندوننىڭ ەكونوميكا جانە ساياسي عىلىمدار مەكتەبى, ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالار ينستيتۋتى, ستەنفورد ۋنيۆەرسيتەتى, سينگاپۋردىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, سەۋلدىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, توكيو تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى, تسينحۋا ۋنيۆەرسيتى, ۆيسكونسين-مەديسون ۋنيۆەرسيتەتى ءتارىزدى الەمنىڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىندا بىلىمدەرىن جالعاستىرىپ جاتىر. ولاردىڭ الدى عىلىم ماگيسترى, عىلىم دوكتورى بولىپ ورالىپ جاتىر. نەگىزىنە ءوز تۇلەكتەرىمىزدىڭ بىرقاتارى باستاپقى قانات قاعىپ ۇشقان ءبىلىم ورداسىنا ورالىپ, قىزمەت جاساۋدا.
يگىلىكتەردىڭ قاينار باستاۋىن ىزدەگەن ءاربىر قازاقستاندىق, سونىڭ ىشىندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەكتەرى, ستۋدەنتتەرى ءوز ەلى كوشباسشىسىنىڭ الەمدىك تاجىريبەدەگى تۇلعا فەنومەنى ەكەندىگىن مويىندايدى ءارى ماقتان ەتەدى.
گۇلتاس قۇرمانباي, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» مادەني ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى