مۇناي مەن گازعا, ۋران مەن كومىرگە باي قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرىنىڭ الدىڭعى لەگىندە «جاسىل ەكونوميكاعا» وتۋگە دەگەن ۇمتىلىسى سۇيسىنتپەي قويمايدى. مۇنىڭ دۇرىس قادام ەكەندىگى جىل وتكەن سايىن قۋاتتالا تۇسۋدە.
«تاس ءداۋىرى تاستىڭ تاۋسىلعاندىعىنان اياقتالعان جوق» دەگەن قاناتتى سوزدە ايتىلعانىنداي, بۇل جەردە ماسەلە ءبىزدىڭ ەلدە كومىرسۋتەگى قورلارىنىڭ ازدىعى مەن كوپتىگىنە بايلانىستى عانا ەمەس ەكەندىگىن, «جاسىل ەكونوميكانىڭ» ادامزاتتىڭ ەندىگى جۇرەر جولىنا اينالاتىندىعىن وسى سالادا كۇندەلىكتى اشىلىپ جاتقان جاڭالىقتارعا قاراپ تا اڭعارۋعا بولادى.
قازىرگى كەزدە قوعامدا «جاسىل ەكونوميكا» ءسوزىنىڭ ءمانىسىن اركىم ءارتۇرلى تۇسىنەدى. ءبىرى مۇنى تابيعاتتى ساۋىقتىرىپ, جاقسارتاتىن ەكونوميكانىڭ جاڭا سالاسى دەپ قابىلداسا, ەندى ءبىرى بۇل ءسوزدى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە تابيعاتقا كومەكتەسۋگە جانە پايدا كەلتىرۋگە باعىتتالعان ەكوجۇيەنىڭ وزىندىك ءتۇرى دەپ ەسەپتەيدى. ءۇشىنشى بىرەۋلەر ەكولوگيالىق تازا ونىمدەر ءوندىرىسىن جاپپاي قالىپتاستىرا وتىرىپ, ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتۋ دەپ ۇعادى.
ارينە وسى تۇسىنىكتەردىڭ بارلىعى «جاسىل ەكونوميكا» ماعىناسىنا وتە جاقىن.
«جاسىل ەكونوميكا» – بۇل تابيعي قورلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ەسەبىنەن قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىن ساقتاۋعا باعىتتالعان, سونداي-اق پايدالانىلعان ونىمدەرىن وندىرىستىك تسيكلگە قايتارۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەكونوميكا. «جاسىل ەكونوميكا» ءبىرىنشى كەزەكتە, قازىرگى ۋاقىتتا سارقىلۋعا ۇشىراعان رەسۋرستاردى (مۇناي مەن گاز سەكىلدى پايدالى قازبالاردى) ۇنەمدى تۇتىنۋعا جانە كۇن مەن جەل قۋاتى سەكىلدى سارقىلمايتىن رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا قىزمەت ەتەدى» دەپ جازىلعان بۇل جايىندا ەلەكتروندى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر مەن جاسىل كواليتسيا سايتتارىندا.
سونىمەن «جاسىل ەكونوميكا» تازا ونىمدەر شىعارۋعا نەگىزدەلگەن «جاسىل» تەحنولوگيالارعا ارقا تىرەيدى. قازاقستاندىق مامانداردىڭ پىكىرىنشە, «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ, كوپتەگەن يندۋستريالىق دامىعان ەلدەر باستان كەشكەن ەكولوگيالىق داعدارىستى ءبىزدىڭ ەلدە بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىز الەم حالىقتارى تۇتىناتىن قۋاتتىڭ 85 پايىزى مۇناي مەن گاز جانە كومىر ارقىلى الىناتىندىعىن بىلەمىز. سوندىقتان جەر شارىندا ولاردىڭ اسا زور وندىرىستەرى قالىپتاسقان. بۇل وندىرىستەر ولاردى ۇدەمەلى تۇردە وندىرۋگە قول جەتكىزە الدى. دەگەنمەن, ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, ادامزاتتىڭ ەندىگى جۇرەتىن جولى بۇل ەمەس. ويتكەنى ەگەر ءبىز وسى جولمەن جۇرە بەرسەك, ولاردىڭ نەگىزگى قورلارى 40-100 جىلدىڭ اراسىندا تاۋسىلاتىندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. ماسەلەن, مۇناي قورلارى 40-50 جىلدا, گاز قورلارى 80 جىلدا, ۋران قورلارى 80-100 جىلدا, كومىر 400-500 جىلدا تاۋسىلۋى مۇمكىن. ال قازاقستان وزىندە بار كومىرسۋتەگى قورلارىن تەك ءبىر ءوزى پايدالاناتىن بولسا, ولاردىڭ عۇمىرى بۇدان دا ۇزاق مەرزىمگە جەتپەك. بىراق ءبىز ولاردى تۇتىنىپ وتىرعان كەزدە الەم ەلدەرى باسقا قۋات كوزدەرىنە تولىقتاي كوشىپ ۇلگىرەتىن بولادى.
ءبىز قازىرگى كۇنى قۋاتتىڭ 42 پايىزىن كومىردەن, 39 پايىزىن گازدان, 17 پايىزىن مۇنايدان الۋدامىز. ال جەل, كۇن, بيوماسسا سەكىلدى جاڭعىرمالى ەنەرگيا تۇرىنەن الاتىن ۇلەسىمىز ازىرگە 1 پايىزعا دا جەتپەيدى. دەمەك, ادامزات قازىردىڭ وزىندە كۇن مەن جەل, بيوماسسا قۋاتىن پايدالانۋعا, سول ءۇشىن ولاردىڭ ءوندىرىسىن جولعا قويۋعا ۇلكەن ۇمتىلىس تانىتىپ وتىرعاندا, بىزگە قولداعى باردى مالدانىپ, قاراپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى كۇللى دۇنيە وزگەرگەلى تۇر.
الەمدە قازىرگى كۇنى ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان ۇدەمەلى وندىرىستىك دامۋ ەكونوميكاسىنىڭ بولاشاعى جوق ەكەندىگىن باسقا دا كوپتەگەن فاكتورلاردى اۋىزعا الا وتىرىپ دالەلدەي بەرۋگە بولادى. ويتكەنى بۇل ەكونوميكا, كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, ادامزاتتىڭ تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى دامۋىن بۇزدى. سونىڭ سالدارىنان جەر بەتىندە تابيعي شيكىزات تاپشىلىعى تۋىنداعاندىعى ءوز الدىنا, اۋەگە ۋلى گازدار تاراپ, قورشاعان ورتاعا ەداۋىر زيان كەلدى, وزەندەر مەن كولدەر لاستاندى, ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرەتىن كوپتەگەن اۋرۋلار باس كوتەردى. دەمەك, الەمگە قوجايىندىق جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قازىرگى ەكونوميكا ەندى الىسقا بارا المايدى.
سونىمەن الداعى ۋاقىتتا بۇل ەكونوميكانىڭ ورنىن تىرشىلىكتىڭ قانداي ءتۇرى باسۋى ءتيىس؟
بۇل سۇراق قازىر ساياساتكەرلەر, ەكونوميستەر مەن ساراپشىلار جانە قوعام اراسىندا ءجيى تالقىلانۋدا. دەگەنمەن ادامزات قاۋىمى, وكىنىشكە قاراي, بۇل ماسەلە جونىندە ورتاق ءبىر ۇيعارىمعا كەلىپ قالعانىمەن ناقتى ءىس بارىسىندا الاۋىزدىقتان ارىلا الماي وتىر. اقش-تىڭ كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنەن (بۇرىنعى كيوتو حاتتاماسى) شىعىپ كەتۋى سونىڭ ءبىر دالەلى.
كوپتەگەن ەكونوميستەر مەن ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, ادامزاتتىڭ ەندىگى بولاشاعى «جاسىل ەكونوميكا» ارقىلى ورىستەۋى ءتيىس. ماسەلەن, 2012 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ريو-دە-جانەيرو قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا ء«بىز كورگىمىز كەلەتىن بولاشاق» اتتى دەكلاراتسيا قابىلدانىپ, وندا جاھاندىق دامۋدىڭ جاڭا باعىتى رەتىندە ادامزات قاۋىمىنا «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ ۇسىنىلدى. ويتكەنى ونىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ قاعيداتتارى دا ادامزاتتىڭ ەندىگى تاڭداۋىنا سايكەس كەلەتىنى ايقىندالا تۇسۋدە. ول قانداي قاعيداتتار؟
«جاسىل ەكونوميكا» تەورياسى تومەندەگىدەي ءۇش قاعيداتقا تابان تىرەيتىن كورىنەدى. ءبىرىنشى, شەكتەۋلى كەڭىستىككە شەكسىز اسەر ەتۋگە بولمايدى. ەكىنشى, رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلىلىگى جاعدايىندا تۇتىنۋدىڭ شەكسىز ءوسۋىن وتەۋ مۇمكىن ەمەس. ءۇشىنشى, جەر بەتىندەگى بارلىق زاتتار مەن ارەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىستا بولادى.
سونىمەن «جاسىل ەكونوميكا» دەگەنىمىز, بۇل – قازىرگى ەكونوميكالىق عىلىمنىڭ ءبىر سالاسى. ونىڭ عىلىم رەتىندە قالىپتاسقانىنا جيىرما جىلداي عانا ۋاقىت وتكەن ەكەن. بىراق سوعان قاراماستان ول قازىرگى كۇنى تەوريادان پراكتيكالىق كەزەڭگە جەدەل ءوتۋ ۇدەرىسىن باستان كەشۋدە. الەمدە جاسىل تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋى ۋاقىت وتكەن سايىن جيىلەپ, ول تەحنولوگيالار تىرشىلىك پەن تۇرمىسقا ەنگىزىلىپ, جىلدان-جىلعا قارقىن الا تۇسۋدە. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, كۇن مەن جەل, بيوماسسا قۋاتتارىن وندىرۋگە ەرەكشە ەكپىن بەرىلۋدە. ماسەلەن, 2015 جىلى الەمدە 51 گۆت كۇن قۋاتىن وندىرەتىن قوندىرعىلار ورناتىلسا, مۇنىڭ 15 گۆت-ىن ءبىر عانا قىتاي ورناتقان. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ناق وسى جىلى قىتاي كۇن قۋاتىن يگەرۋ جاعىنان الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. ال 2016 جىلى الەمدە 76 گۆت-لىق كۇن قوندىرعىلارى ورناتىلدى دەگەن دەرەك بار. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, رەسەيدىڭ جارتى عاسىر بويى ورناتقان اتوم ستانسالارىنىڭ قۋاتى 26 گۆت ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە عانا جەتەدى ەكەن.
سونداي-اق قازىرگى كۇنى ادامزات وزىنە قاجەتتى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 6-7 پايىزىن جەلدەن الۋدا. 2020 جىلى ونىڭ كولەمىن 1,4 مىڭ تەرەۆاتت-ساعاتقا (1 تەرەۆاتت-ساعات 1 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعاتقا تەڭ), جەتكىزۋ جوسپارلانسا, 2030 جىلعا تامان 2,4 مىڭ تەرەۆاتت-ساعاتقا نەمەسە جاھاندىق تۇتىنۋ مولشەرىنىڭ 9 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ال ەندى ءبىر دەرەك بويىنشا, اتاپ ايتقاندا جەل ەنەرگياسى جونىندەگى الەمدىك كەڭەستىڭ مالىمەتى بويىنشا 2030 جىلعا تامان جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق وندىرىستە جەل ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا جەتپەك.
جەل قۋاتىن وندىرۋگە, اسىرەسە, ەۋروپا مەملەكەتتەرى بارىنشا ءمان بەرۋدە. ماسەلەن, دانيا قازىردىڭ وزىندە جەل گەنەراتورلارىنىڭ كومەگىمەن بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ 40 پايىزىن, پورتۋگاليا – 23, يسپانيا – 16, يرلانديا – 14, گەرمانيا 8 پايىزىن وندىرسە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 0,5 پايىز دەڭگەيىندە عانا بولىپ وتىر.
ءسويتىپ جاسىل قۇرلىق ەلدەرىن جەل ەنەرگياسى بويىنشا باسقا وڭىرلەردەن وق بويى وزىق كەلەدى دەۋگە دە بولادى. مۇنى دەرەكتەر دە قۋاتتايدى. جەل ەنەرگياسى جونىندەگى الەمدىك كەڭەستىڭ ساراپشىلارى جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ 44 پايىزى ەۋروپادا, 31 پايىزى ازيادا, 22 پايىزى سولتۇستىك امەريكادا شوعىرلانعاندىعىن كەلتىرگەن.
جاسىل تەحنولوگيالاردىڭ الەمدىك نارىعىنداعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى گەرمانيا بولاتىندىعى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولا تۇسكەندەي. ويتكەنى ونىڭ ۇلەسىنە الەمدەگى بارلىق پاتەنتتەلگەن ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردىڭ 20 پايىزعا جۋىعى جانە جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى تەحنولوگيالاردىڭ 30 پايىزدان استامى ءتيىپ وتىر.
مىنە, وسىنداي جاعدايلاردى ەسكەرە كەلە ءبىزدىڭ ەلدىڭ باسشىلىعى وسىدان بەس جىلداي ۋاقىت بۇرىن «جاسىل ەكونوميكاعا» ءوتۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ, ونىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. تۇجىرىمداما 2050 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتيتىن ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. سونىڭ ىشىندە 2020 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتيتىن ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ مىندەتى قورلاردى پايدالانۋدى وڭتايلاندىرۋ جانە تابيعات پايدالانۋ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق «جاسىل» ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ بولىپ وتىر. تۇجىرىمداما سۋ رەسۋرستارىن ورنىقتى پايدالانۋ; ورنىقتى جانە ونىمدىلىگى جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ; ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ; قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ; اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ; ەكوجۇيەلەردى ساقتاپ قالۋ جانە ءتيىمدى باسقارۋ سەكىلدى جەتى باعىتتان تۇرادى. مىنە, وسىلارعا قاراپ-اق بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسى قايدا باعىت ۇستايتىندىعىن اڭعارۋعا بولادى. بولاشاقتا قازىر ىسىراپ بولىپ, دالاعا توگىلىپ جاتقان قالدىقتاردىڭ ءوزى ۇلكەن شيكىزات كوزىنە اينالىپ, ەكونوميكا مەن تۇرمىس قالدىقسىز نەگىزدە جۇمىس ىستەۋگە كىرىسەدى. مۇنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا ۇلكەن اسەرى بولادى.
ال ەندى جاسىل تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە ناقتى قانداي پراكتيكالىق قادامدار بار دەگەندە, استانادا وتكەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن, وندا قويىلعان وتاندىق ونەرتابىستار لەگىن, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرلەرىندە ورناتىلىپ جاتقان جەل ديىرمەندەرى مەن كۇن تاباقشالارىن ايتۋعا بولادى. ازىرگە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جاسىل تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, ادامداردى وقىتىپ-ۇيرەتۋدە جۇمىسى ءبىرشاما جۇيەگە قويىلىپ, كوزگە ءتۇسىپ وتىرعان ۇيىم – سالتانات راحىمبەكوۆا باسشىلىق جاسايتىن «G-Global «جاسىل ەكونوميكا» مەن دامۋ كواليتسياسى» ۇجىمى. بۇۇ-نىڭ وسى باعىتتاعى قىزمەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ نەگىزىندە بۇل ۇيىم قاراپايىم حالىقتىڭ پايدالانۋىنا نەگىزدەلگەن جاسىل تەحنولوگيالاردىڭ ەلىمىزگە كەلۋىنە ىقپال ەتىپ قانا قويماي, ءوز كواليتسيالارىن قۇرۋ ناتيجەسىندە ەل وڭىرلەرىندە ولاردى قولدانۋدى ۇيرەتەتىن جەتى ورتالىق اشتى. ولارعا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ شاعىن ينۆەستيتسيالارىن دا تارتا ءبىلدى. ماسەلەن, استانا ماڭايىنداعى ارناساي اۋىلىنداعى تەحنولوگيالىق ورتالىقتا 35 تەحنولوگيا يگەرىلگەن. ولار ءۇيدىڭ شاتىرى سەكىلدى جابىق شاعىن ورىنجاي ىشىندە ارناۋلى شامدار ورناتىپ, ولاردى كۇن ورنىنا پايدالانا وتىرىپ, كوكونىستەر وسىرۋگە قول جەتكىزۋ, بيوگازدان قۋات الۋ, كۇن, جەل قوندىرعىلارىن ورناتۋ ارقىلى قۋات ءوندىرۋ ادىستەرىن ۇيرەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تەحنولوگيالار اۋىلداعى كووپەراتيۆتەر مەن جەكە تۇرعىنداردىڭ ىقىلاسىن وياتىپ, قولدانىلۋ ۇستىندە.
مىنە, بۇل قوعامدىق نەگىزدەگى ۇيىمنىڭ ەلىمىزدە «جاسىل» تەحنولوگيالاردى تاراتۋدا جاساپ جاتقان تىرلىگى. ەندى ەلباسىنىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» ۇندەۋىنە وراي شاعىن نەسيە الۋشىلار سانى بيىلعى جىلدىڭ وزىندە ەكى ەسە وسەتىندىگىنە بايلانىستى بۇل كواليتسيانىڭ جۇمىسى ودان ءارى جاندانا تۇسەدى دەگەن ويدامىز.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا كۇش-قۋاتى قوعامدىق نەگىزدەگى ۇيىمعا قاراعاندا الدەقايدا مول ەلىمىزدەگى ىرگەلى وندىرىستىك قۇرىلىمدار قانداي جۇمىستار تىندىرۋدا؟ ماسەلەن, بىزدە مەملەكەتتىڭ تولىق بيلىگىندە جۇمىس ىستەيتىن «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى بار. بۇكىل وتاندىق ءىرى كومپانيالار مەن كاسىپورىنداردىڭ كىلتى وسى قوردىڭ قولىندا دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل قور سوڭعى جىلدارى مەنەدجمەنتتى جاقسارتۋعا نەگىزدەلگەن ترانسفورماتسيا باعدارلاماسىمەن بەلسەنە شۇعىلدانىپ كەلەدى. بۇل ىستە جەتكەن ءبىرشاما جەتىستىكتەرى دە بار سەكىلدى. بىلۋىمىزشە, قور قۇرامىنداعى كومپانيالار بىلىكتى كادرلارمەن قامتىلا باستاعان. ولاردى جۇمىسقا قابىلداۋ, ىرىكتەۋ, قىزمەتتە جوعارىلاتۋ ۇدەرىسى اشىق جانە كونكۋرستىق نەگىزدە جۇرگىزىلەتىن بولعان. قارجى قىزمەتىن جۇرگىزۋ ءىسى الەمدىك وزىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن. شىعىندى ازايتا وتىرىپ, پايدا كىرگىزۋگە ۇمتىلىس تانىتىلۋدا. بىراق مۇنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز.
بۇكىل الەم جەدەل وزگەرىپ كەلە جاتقان قازىرگى زاماندا مەنەدجمەنتتىك ترانسفورماتسيامەن عانا ۇزدىكسىز شۇعىلدانا بەرۋگە بولمايدى. بۇل ەندى قور قىزمەتىندەگى تۇبەگەيلى جولعا قويىلعان قالىپتى جاي ۇدەرىسكە اينالۋى كەرەك تە, قوردىڭ ستراتەگياسى الەم ەكونوميكاسىندا ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەرگە قاراي باعىتتالۋى كەرەك. ماسەلەن, قوردىڭ بۇكىل الەمدە شاپشاڭ قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقان جاسىل تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە قانداي جاڭالىقتارى بار؟ قور باسشىلىعىنىڭ قولىندا «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, «جاسىل ەكونوميكانى» ورنىقتىرۋعا نەگىزدەلگەن بەلگىلى ءبىر تۇجىرىمدامالىق نەمەسە باعدارلامالىق قۇجات بار ما؟ ۇكىمەت ازىرلەگەن «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا قوسار ۇلەسى قانداي بولماق؟ ءبىزدى مىنە, وسى سۇراقتار قىزىقتىرادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»