ادەبيەت پياردىڭ ءىسى مە؟

«ادامزاتتىڭ ومىرىنەن ادە­بيەت­تى الىپ تاستاساڭ قارۋ مەن سىڭ­عىرلاعان تيىندار عانا قالادى» دەگەن اندرەي بيتوۆتىڭ ءسوزى بار. ادەبيەتشى قاۋىمعا جاتتاندى جانە ەشكىمگە جاڭالىق بولا المايتىن تسيتات. بىراق, بۇرىن بولجام, ەسكەرتۋ ەسەبىندە ايتىلسا, بۇگىن دا­لەلدەنگەن, اقيقاتقا اينالعان. ءبىزدىڭ ەلدە (مۇمكىن بۇكىل جەر شارىندا) ادەبيەت قادىرسىز. سوسىن سىقىرلاعان قارۋ مەن سىلدىرلاعان تيىن ۇستەمدىك قۇرىپ تۇر. ال مۇنداي قوعامدا «ادەبيەت – اردىڭ ءىسى» دەسەڭ كىم سەنەدى؟ قادىرسىز دۇنيە اركىمگە ءبىر قولجاۋلىق. ەكى ءسوزدىڭ باسىن قۇ­راعانى اقىن بولعىسى كەلەدى. قا­تارداعى جازارمان ءوزىن ۇلى جازۋشى سانايدى. «جارلىسى مەن بايى تەڭ» دەگەندەي, بۇگىنگى كۇننىڭ كلاسسيگى مەن حالتۋرششيگى تەڭ. نەگە؟ سەبەبى حالتۋرانىڭ پيارى كۇشتى. كۇشىكتەي كىشىك, مىسىقتاي پىسىق. جىل سايىن ءبىر كىتاپ. پالەن ەلگە ءتارجىما, تۇگەن ەلدە تۇساۋكەسەر. ال كلاسسيك كلاسسيك قالپىندا. ەلدە. ەلەۋسىز... بىلتىر ءبىر ايتقىش دوسى­مىز, «ادەبيەت – پياردىڭ ءىسى» دەپ كۇلدىرگەن. ەتىمىز ءولىپ كەتكەندىك قوي, ايتپەسە, جىلايتىن-اق دۇنيە... 

باياعىدا ەۆنەي بوكەتوۆتىڭ كانا­داعا بارعان جولساپار وچەركىن وقى­عانىم بار. بۇل «كانادا ساپارى» جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياعى, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسى بولسا كەرەك. سول ماقالادا اۆتور كىتاپ دۇكەنىندە بولعانىن جانە سول دۇكەندە كلاسسيكالىق ادە­بيەت سورەنىڭ سوڭىندا, شاڭ باسىپ جاتقانىن ايتادى. ال سو­رە­نىڭ بەتىندە تۇرعان دەتەكتيۆ پەن جىلتىر مۇقابالى كىتاپتار كا­نا­دالىقتاردىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالىپتى دەپ قىنجىلادى. 20-30 جىلدان كەيىن بىزگە دە ارزانقول, جىلتىر مۇقابالى كىتاپتاردىڭ كەلەرىن ەۆنەي كوكەمىز سەزدى مە ەكەن؟ سەزسە دە سەنبەگەن شىعار...  وتكەندە بەلگىلى سىنشى جانسايا جارىلعاپ اعاممەن جولىعىپ, جو­پەل­دەمەدە ادەبيەت جايلى بىرەر اۋىز ءسوز الماسىپ ۇلگەرگەن ەدىك. ء«بىز قالالىق ادەبيەت جاساي الما­دىق. سوسىن جاستارىمىز شەتەلدىڭ تۋىندىلارىن وقيدى» دەپ ەدى. قالالىق ادەبيەت دەگەن نە؟ جالپى ءوزى قالادا ادەبيەت دەگەن بار ما؟ بار بولسا ول قانداي ادەبيەت؟ سول كەزدەسۋدەن بەرى وسى تۋرالى ويلا­نىپ ءجۇرمىن. بىراق, ميىم جەتەر ەمەس… ورىستاردىڭ الپىسىنشى جىلعى اقىندارى جاتا ما قا­لا­لىق ادەبيەتكە؟ جوق, جاتپاي ما؟ مە­نىڭشە قالالىق ادەبيەت ءبارىبىر قالىپتاسپايدى. ول تۋى مۇمكىن. باۋىرجان مومىش ۇلى ايتپاقشى, «باتىردى سيتۋاتسيا جاسايدى». ادەبيەتتى دە. 

دۇنيەدەگى نە جاقسىنىڭ ءبارى قانشا عاسىر وتسە دە, شاڭ مەن ساز بالشىقتا قانشا جاتسا دا كەزى كەل­گەندە جارقىراپ شىعادى. قۇددى ميلليون جىل جەر استىندا جاتقان الماس سەكىلدى. قۇددى جەر­تولەدە ونداعان جىلدار ساقتالىپ, باپتالىپ شىققان شاراپ سەكىلدى. قۇددى ونداعان عاسىر ەلەۋسىز جاتىپ, جارىققا شىققان كۇلتەگىننىڭ بىتىكتاسى سەكىلدى. مىسىردىڭ «ادام ۋاقىتتان قورقادى. ۋاقىت پي­را­­ميدالاردان» دەگەن ماقا­لىن­داعىداي ۋاقىتتىڭ ءوزى قورقاتىن ادەبيەتكە باعا جەتە مە؟..

ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن اقىندار­دىڭ كوپ بولعانى جاقسى, ارينە. بىراق مەن ەشكىمگە ۇقساماۋىم كەرەك دەپ الاعايلاپ اداسۋ بارىپ تۇرعان اقىماقتىق, مەنىڭشە. ماق­سات­تى تۇردە باسقا فورما ىزدەۋ, تە­ڭەۋگە باسقالاي تەلۋ, باسقاشا ويلاۋ – پوەزيادا جاڭالىق اشا ال­مايدى. ويتكەنى مۇنى سەنىڭ ادام­دىق بولمىسىڭ, ساناڭ جاسادى. پوەزيا – بەيسانالى, تىلسىم دۇنيە. مىسالعا, جۇكەل حاماي اعام «اقىن­نىڭ ولەڭ جازىپ وتىرعانداعى بۋى­نان جانىندا تۇرعان ايەل جۇكتى بولىپ قالۋى مۇمكىن» دەپ جازدى بىردە. مەن وسىعان قۇلاي سەندىم. ويتكەنى ولەڭ جازىپ وتىرعان سات­تەگى بۋسانعان ءحالدى بۇدان ارتىق اسپەتتەپ, جەتكىزە الماس ەدىم ءوز باسىم. ناعىز ولەڭ قالاعان فورماڭا تۇسپەيدى. تۇسسە – تۇسىك! 

ارينە ولەڭدى قولدان قۇرايتىن­دار بار. حوش, قۇراسىن. بىراق, مۋزىكاسىن قايتەسىڭ؟ مۋزىكاسى جوق ولەڭ كەمتار دۇنيە. ونىڭ ۇستىنە قازىر ولەڭ قۇراۋعا قابىلەتتىلەر كوپ. سونىڭ ءبارى اقىن با؟ مىسالى ول, ءبىر وقيعانى ولەڭدەتىپ قۇراپ بەردى دەلىك. ول پوەزيا ما؟ ءوز تۇسى­نىگىمدە ەل سەنسىز دە بىلەتىن دۇنيەنى ولەڭگە سالىپ (ايتىسكەرلەر سەكىلدى) ايتۋ پوەزيا ەمەس. كەرىسىنشە, ەل سەزبەگەندى سەزىپ, ەل ايتپاعان ۇشقىر ويدى قارا سوزبەن ايتۋدىڭ ءوزى پوەزيا! ەشكىمگە ۇقساماۋ دەگەننەن شى­عادى. قازىر ءبىزدىڭ قاتارلاستاردىڭ دەنى اق ولەڭگە اۋەس. ەشكىمگە ۇقسا­عىسى كەلمەيدى. «و, اعاش» دەپ قويىپ, ومىردەن باز كەشكەنىن اعاشقا ايتادى اق ولەڭمەن. مۇقاعاليدىڭ «جاس قايىڭىنان» كەيىن وعان قالاي سۇي­سىنەسىڭ؟ ونىڭ ۇستىنە ەجىگەيدەي ەزىل­گەن, ەكپىنسىز, ۇزاقسونار ءبىر ىڭىل. وسىنداي ساتتە اق ولەڭگە ىشكى قارسىلىق پايدا بولادى. اشىپ ايتايىق, بۇگىنگى اق ولەڭگە ىشكى قارسىلىق. ايتپەسە اق ولەڭنىڭ ءتۇپ اتاسى سانالاتىن تۇركىنىڭ قۋات­تى جىرىن ءبىر كىسىدەي سۇيەمىز. مى­سالعا, «كۇندىز وتىرمادىم,ءتۇن ۇيىق­تامادىم» دەگەن كۇلتەگىن جى­رىنان باستاپ, جىراۋلار پوەزيا­سىن­داعى اق ولەڭدە ءمىن جوق. بىراق ءبىزدىڭ بۋىن جازىپ جۇرگەن اق ولەڭ ەكەۋىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. با­بالارىمىزدىڭ جىرىن بالتا­لاپ بۇزا المايسىڭ. مىسالعا قازتۋ­عان­نىڭ مىنا ولەڭىن قاراڭىز:

ارعىماقتىڭ بالاسى ارىعان سايىن تىڭ جورتار. ارقامنان قوسىم قالار دەپ, اق داريا تولقىن كۇشەيتەر. قۇيرىعىن كۇن شالماعان بالىعىم, ورتامنان ويران سالار دەپ  دوسپامبەتكە قاراڭىز: ەكى ارىستاپ جاۋ شاپسا, وق قىلقانداي شانشىلسا, قان جۋسانداي ەگىلسە, اققان سۋداي توگىلسە, بەتەگەلى سارىارقانىڭ بويىندا, سوعىسىپ ولگەن وكىنبەس.

ولەڭ بە؟ ولەڭ! پوەزيا ما؟ پوەزيا! اق ولەڭ وسىنداي بولسا الا­لاپ نەمىز بار؟ 

«الپىسىنشى جىلدارى دا اق ولەڭ جازعاندار كوپ بولىپتى عوي, سولار نەگە وقىلمايدى بۇگىن؟ قازىر اق ولەڭ جازىپ جۇرگەندەردە كەيىن جوق بولىپ كەتە مە؟» دەگەن اقىن ءىنىم الاڭ كوڭىلمەن. دوسپامبەت, قازتۋعاندارداي بولسا ماڭگى وقى­لا­دى عوي. الپىسىنشى جىلداردى قايدام, ءبىزدىڭ زامانداستاردىڭ اق ولەڭىندە قۋات جوق. كەرىسىنشە بىتپەيتىن ءبىر مۇڭ. 

اق ولەڭ اتاۋىنىڭ ءوزى كەلىمسەك, كىرمە ەكەن. بۇرىن بۇنى اق ولەڭ دەپ الالاماپتى. ولەڭ دەپ قانا اتاعان. (ويتكەنى ول شىنىمەن ولەڭ بولعان). اق ولەڭ دەگەن اتاۋ اعىلشىننىڭ blank (ۇيقاستى ءوشىرۋ, جوعالتۋ) دەگەن ءسوزىن فرانتسۋزداردىڭ blanch (اقتاۋ) دەپ اۋدارۋىنان كەتكەن جاڭ­ساقتىق ەكەن. وسى قاتە ءتارجىما فرانتسۋزدان ورىسقا, ورىستان قازاق­قا جەتكەن. جانە ەۋروپاشا اق ولەڭ­دەتۋ پايدا بولدى بىزدە.

يسپان اقىنى حورحە پادرون اي­تىپتى, ءبىز ۇيقاستان الدەقاشان ءوتىپ كەتكەنبىز دەپ. سويتسەك ەۋرو­پا­لىق اقىن بىتكەن اق ولەڭ جازادى ەكەن دە, تمد ەلدەرى عانا ۇي­قاس­قا ۇيىپ وتىر ەكەن. بۇعان بولا نا­مىس­تانايىق پا؟ جوق. جاپوندار حاي­كۋىن دارىپتەگەندەي قارا ولەڭدى ساق­تاپ, اق ولەڭدى باپتاۋ كەرەك. ەگەر ولەڭنىڭ مۋزىكاسىن, ەكپىنىن ساقتاي الساڭ ۇيقاستى «ولتىرۋگە», «جويۋعا» بولادى. كۇلتەگىن, دوسپام­بەت, شالكيىز, قازتۋعان, بۇقار… جۇ­مەكەن, تەمىرحان, جۇكەل اعا­لارى­مىزشا. 

بىلگىشسىندى دەمەڭىز, تۇيسىك تانىمىمىز وسىلاي سويلەپ تۇرعان سوڭ اق قاعازعا اقتارىلدىق. 

جانات جاڭقاش ۇلى

قاراعاندى