تەگى وزگەرگەن ونىمنەن قاۋىپ قانداي؟

ادامزاتتىڭ اسقازانىنا اس-ارقاۋىمىزدان شىنىمەن-اق قاۋىپ-قاتەردىڭ ءتونىپ قالعانى ما؟ ولاي دەيىن دەسەك, الەم عالىمدارى تەك سوڭعى 25 جىلدا گما-عا (گەنەتيكالىق موديفيكاتسيالانعان اعزا) بايلانىستى 130-دان استام عىلىمي زەرتتەۋ جوبانى جۇزەگە اسىرىپتى. وعان بيوتەحنولوگيا ىلىمىنە تىكەلەي اتسالىسىپ جۇرگەن 500-دەن استام تاۋەلسىز زەرتتەۋشى توپ ارالاسقان. قورىتىندى بىرەۋ: گما – كادىمگى وسىمدىكتەردى ءداستۇرلى تۇردە سەلەكتسيالاۋدان شىققان ونىمدەردەن قاۋىپتى ەمەس! ەندەشە كۇندەلىكتى پايدالانىپ جۇرگەن ازىق-ت ۇلىككە «گما-سىز!» دەپ باتتيتىپ جازىپ, تۇتىنۋشىنى ساقتاندىرۋدىڭ سىرى نەدە؟ وسى گما-عا بايلانىستى اڭگىمە تۋسا, كوز الدىما ازۋى اقسيعان ءتۇز تاعىسى مەن كوشەدە جول بەرمەيتىن قاباعان اۋىل ءيتىنىڭ سۇلباسى كەلە قالادى. گەندىك ينجەنەريا مەن بيوتەحنولوگيانىڭ بۇعان قانداي قاتىسى بار دەرسىز, ارينە؟ 

...اتامنىڭ قوراسىنا قاسقىر ءتۇسىپتى. تۋعان اۋىلىمدا ەس بىلگەلى مەن ەستىگەن ءبىرىنشى وقيعا. تاۋ ەتەگىندەگى ۇلكەن اۋىلدىڭ توڭىرەگىن دۇرىلدەتىپ ءجۇرىپ-تۇرعان بار تەحنيكاسى توقتاعان, كەڭشار تاراعان 90-ىنشى جىلدار ەدى. ءتۇز تاعىسى بيىكتىگى 2 مەترلىك تەمىر توردان قارعىپ ءتۇسىپ, 10 قويدىڭ ىشىنەن قوڭدىسىن تاڭداپ سىرتقا لاقتىرىپ (!), ساي تابانىندا قارنىن جارىپ, جىلى-جۇمساقتى اسقازانىنا تولتىرىپ, جورتىپ كەتكەن. ەسىك الدىنداعى الما اعاشتىڭ تۇبىندەگى ناردا دەمالاتىن اتام ون-اق مەتر ارالىقتا بولعان ارپالىستان بەيحابار, بەيمارال ۇيىقتاپ جاتقان. «اقتوس قايدا, ازۋىمەن قۇرىش شاينايتىن وليمپيا مەن مارتين قايدا... اۋىلدىڭ كۇللى الىپسوعى قايدا؟» دەيمىن اڭ-تاڭ كۇيدە. «ە, – دەدى اتام سوندا كەيىپ, – بىلمەۋشىمە ەڭ, جورتقان قاسقىردىڭ ءيىسى جەتكەن جەردە يت اتاۋلىنىڭ قىڭسىلاۋى بىلاي تۇرسىن, دىبىس شىعارا الماي ۇندەرى ءوشىپ قالادى. كۇشىگىنەن قاسقىردىڭ تەرىسىن تىستەلەتىپ باۋلىعان ءبورىباسارلار قۇرىعان...» 

وسى ارادا ەكىنشى اڭگىمەنىڭ جەلىسىن دە اۋىل ومىرىمەن ساباقتاستىرۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. كولورادو قوڭىزىمەن ايقاسقان جىلدار ەسىڭىزدە مە؟ قولىمىزدا سىپىرعى, ءدارى شاشىپ, جاپىراق كەمىرگەن قوڭىزدى ءبىر-بىرلەپ تەرىپ, ورتەپ اۋرەگە تۇستىك ەمەس پە. ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنا ۇرىنعان كەڭەس وداعىنا پولشادان ۆاگون-ۆاگون اكەلىنگەن كارتوپپەن بىرگە قارا بۇلتتاي اۋىپ كەلگەن سونداعى قوڭىزدار قايدا قازىر؟ ايتايىن... ابدەن زارەزاپ بولعان گەندىك ينجەنەريا زەرتتەۋشىلەرى كارتوپ تۇقىمىنا سارىشاياننىڭ (Scorpio) جاسۋشالارىن ەندىرگەن عوي! سول سول ەكەن, گما-لىق جاڭا كارتوپ تۇقىمىنا كولورادو قوڭىزى جولاماي, اينالىپ ۇشقان. اتام ايتقانداي, بەينە جورتقان قاسقىردىڭ ءيىسى جەتكەن جەردە ءيتتىڭ ءۇنى ءوشىپ قالاتىنى سەكىلدى...  «قىرعي-قاباق سوعىس» تۇسىندا كولورادو قوڭىزى باتىستىڭ كسرو-عا جاساعان قاستاندىق ديۆەرسياسى دەگەن اڭگىمە دە شىققان. ورتالىق بارلاۋ باسقارماسى (اقش) كەڭەستىكتەردى «ەكىنشى نانى» – كارتوپتان ايىرماق ەكەن. الايدا ول بۇگىندە ناقتى دەرەگى راستالماعان اقپاراتقا اينالعان سەكىلدى. دەگەنمەن كولورادو قوڭىزىنىڭ الەمدى دۇرلىكتىرگەنى راس... 

دەسە دە عالىمدار ءالى دە گما-نىڭ زيانسىز ەكەندىگىن دالەلدەۋمەن اۋرە. داۋ كوپ. تاياۋدا يتاليالىق عالىمداردىڭ 20 جىلعا سوزىلعان زەرتتەۋ مەتااناليزىنىڭ (ساندىق ساراپتاما) ناتيجەسى – عالامدىق وسى داۋدىڭ اقىرعى تاراۋى دەگەن ءتۇيىن جاسالدى. ىلە-شالا زيانكەس جاندىكتەر ۇيىرىلە بەرمەيتىن جاڭا ونىمدەردىڭ ادام اعزاسىنا زالالى جوقتىعى تۋرالى فەرمەرلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى كومپانيالارى قۇلاققاعىس ەتىلدى. ماسەلەن, ءبىر عانا سونداي گما-جۇگەرىدە ميكوتوكسيندەردىڭ (ادام اعزاسىنا زياندى حيميالىق زاتتار – كانتسەروگەندەر) وتە از ساقتالاتىنى قۇجاتتالدى. كەيدە كۇن ارتىنان كۇن وتسە دە باستاپقى قىپ-قىزىل كۇيىن ساقتاپ تۇراتىن كادىمگى قىزاناققا «كامبالانىڭ جاسۋشاسى ەنگىزىلگەن» دەگەن دەرەك ەسكە ءتۇسىپ, ويلانىپ قالام... مولەكۋليارلىق بيولوگيا مەن بيوحيميا سالاسىنداعى عالىمدارىمىزدىڭ جەتەكشىلىگىمەن سالماقسىزدىق جاعدايىندا ءداستۇرلى سەلەكتسيالاۋدان تۋعان 1991 جىلعى «توقتار», «وربيتا», «قوعالى» كارتوپ سۇرىپتارىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى نە بولدى ەكەن؟ تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆتىڭ قول كۇشىمەن عارىشتا شايقالعان سۋسپەنزيا دۇنيەگە جوعارىدا اتالعان ەرەكشە كارتوپ تۇقىمدارىن الىپ كەلىپ ەدى. ول ونىمدەردىڭ گما-سىز ەكەندىگىنە پاتەنت يەسى قازاقستان كەپىلدىك بەرەدى. سولاي. بىراق تا, اۋىل ارالاسىپ, قوي قورالاسىپ كەتتى عوي...

تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان»