اگرارلىق سالانى دامىتۋدىڭ ۇلكەن ءبىر باعىتى – مال شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋى. اسىرەسە, جەكەلەگەن شارۋالاردىڭ مال باسىن كوبەيتۋگە عانا ەمەس, تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ىنتالى بولىپ, قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋى بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلى ەكەندىگىن ايعاقتايدى.
ال مەملەكەت ءدال وسى تاراپتا شارۋالارعا ۇلكەن قامقورلىق تانىتىپ, ارنايى باعدارلامالار ارقىلى قارجىلاي قولداۋدى جولعا قويىپ وتىر. پايىزى تومەن نەسيە بەرۋمەن قاتار مال باسىنىڭ ءوسىمى مەن ونىمىنە سۋبسيديا تولەۋ ءۇردىسى - ەلىمىزدەگى ەڭ ومىرشەڭ ۇلگى ەكەنى ايان. ءدال وسى باعىتتاعى جۇمىستار الماتى وبلىسىندا دا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ايماقتا مەملەكەتتىك باعدارلامالار اياسىندا مال باسىن كوبەيتۋگە, تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ماڭىز بەرىلىپ وتىر. مىسالعا, 2017 جىلى «سىباعا» باعدارلاماسى 147 پايىزعا, «التىن اسىق» باعدارلاماسى 159 پايىزعا, «قۇلان» باعدارلاماسى 127 پايىزعا ورىندالعان. بۇل مال باسىنىڭ ورتا ەسەپپەن 3,5 پايىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتكەن...
بىراق, ءبىز بۇل جولى سالاداعى جەتىستىكتەردى جىپكە ءتىزۋدى كەيىنگە قالدىرا وتىرىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ مەنشىكتى تىلشىلەر قوسىنىنا ءوتىنىش ارقالاپ كەلگەن جەكە شارۋانىڭ ۋاجىنە توقتالماقپىز. پانفيلوۆ اۋدانىنداعى «شۇكەيىت اتا» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى مۇحتار اقىنوۆ بىرنەشە جىلدان بەرى اسىل تۇقىمدى مال باسىنا تولەنەتىن سۋبسيديانى الا الماي جۇرگەنىن ايتادى. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا مال ساتىپ الۋعا بەرىلگەن نەسيەنى سۋبسيديالاۋ بويىنشا شارۋانىڭ جەرگىلىكتى بيلىككە ايتار وكپەسى قارا قازانداي ەكەن. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى شەنەۋنىكتەردىڭ ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزبەۋى مەن سالعىرتتىعىنىڭ كەسىرى جەكە شارۋانىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعانعا ۇقسايدى.
- 2015 جىلى «التىن اسىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى وقىپ, تانىستىم. ءوزىم جوعارى ءبىلىمدى ەكونوميستپىن. قوراداعى مالىمنىڭ باسىن كوبەيتۋدى ويلاپ, قاراجات كوزىن ىزدەپ جۇرگەن ماعان بۇل باعدارلاما وتە قاجەت ەكەنىن ۇقتىم. سول جىلى نەسيە الۋعا بەل بۋدىم. قاجەتتى قۇجاتتاردى تولىق جيناپ, «اگرالىق نەسيە كورپوراتسياسىنان» 6 ميلليون تەڭگە الىپ, وعان 230 باس قوي ساتىپ الدىم. قوي بولعان دا, ءبىزدىڭ جەتىسۋ وڭىردە بولماعان اسىل تۇقىمدى مالدى تاڭدادىم. ول تۇقىم وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا عانا وسىرىلەدى. ءبىر جىل بويىنا اسىراپ, باعىپ, ءتولىن الدىم. وسى ارالىقتا ارالىقتا نەسيەنى تولەيتىن مەرزىم كەلىپ, قولىمداعى مالدىڭ ءبىر بولىگىن ساتىپ, قارىزدىڭ نەگىزى پايىزى مەن وتەماقىسىن تولىقتاي وتەدىم, - دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى.
جالپى, «اگرالىق نەسيە كورپوراتسياسىمەن» اراداعى كەلىسىم بويىنشا 14 پايىزدىق نەسيەنىڭ 10 پايىزىنا مەملەكەت سۋبسيديا بەرۋى ءتيىس بولاتىن. ياعني, بۇل جەردە نەسيەنى قايتارۋدىڭ العاشقى تولەمى جاسالعاننان كەيىن بارىپ سۋبسيديا تولەنە باستايتىنى باعدارلامادا انىق جازىلعان. ياعني, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى «شۇكەيىت اتا» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسىنە 6 ملن. تەڭگە نەسيەنىڭ ءبىر جىلدىق پايىزى مەن وتەماقى سوماسىنىڭ 10 پايىزىنا شاققانداعى اقشانى كەرى قايتارۋى كەرەك بولاتىن. بىراق, باسقارما ول اقشانى باسقارما دەر كەزىندە تولەمەگەن. دەمەك, مەملەكەت شارۋا قوجالىعىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەمەسىن ورىنداماعان بولىپ شىعادى...
- مەن ءتيىستى سۋبسيديانى كۇتۋمەن جۇرگەندە جىل اياقتالىپ, مال قىستاماعا كەتتى. سۇراۋ سالعان حاتىما وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى 2016 جىلعى سۋبسيديالاۋعا بولىنگەن قارجىنىڭ جەتپەي قالۋىنا بايلانىستى وتەماقىنى كەشىكتىرىپ تولەيتىنى تۋرالى جاۋاپ بەردى. وسى ارالىقتا نەسيەنى وتەيتىن مەرزىم كەلىپ ۇلگەردى. ءارى ەكىنشى جىلعى نەسيەنى وتەۋ ۋاقىتى مال تولدەپ جاتقان ءساۋىر ايىنا تۋرا كەلىپ قالدى. جاڭا تولدەگەن مالدى ساتۋعا شىعارا المايتىنىم انىق ەدى. ءبىر جاعىنان 2016 جىلعى الاشاق سۋبسيديا سوماسىنا سەنىپ, ەكىنشى جاعىنان نەسيەنىڭ نەگىزگى وتەماقىسىن ءبىرىنشى جىلى تولەپ قويعاندىقتان, ءساۋىر ايىنداعى تولەمدى جاساي المادىم. تولدەگەن مال توعايىپ, قوزى ساتىلىمعا شىققاننان كەيىن بارىپ قانا نەسيە پايزىن تولەۋگە مۇمكىندىك تۋدى جانە مەن ونى وسىمىمەن وتەدىم. بۇل كەزدە ماعان ۋادە ەتىلگەن سۋبسيديا ءالى تولەنبەدى. بۇل ءىستىڭ قىزىعى ءالى الدا ەكەن. ءدال وسى كەزەڭدە «اگرالىق نەسيە كورپوراتسياسى» مەنى تولەمدى 90 كۇننەن كەشىكتىرگەنىم ءۇشىن بورىشكەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىپ, سۋبسيديالاۋدان باس تارتىپتى. جانە نەسيەنى وتەۋدى 90 كۇننەن كەشىكتىرگەن جاعدايدا سۋبسيادان الىپ تاستاۋ تۋرالى ەسكەرتۋ كەلىسىم شارتتا كورسەتىلمەگەن. ءتىپتى اۋىزشا بولسىن ەسكەرتۋ دە جاسالمادى. بىراق, كەشىكتىرگەن مەرزىم ءۇشىن ءوسىمدى تولىقتاي تولەتىپ الدى. وسىلايشا مەن 6 ميلليون نەسيەم ءۇشىن ءبىر تيىن دا سۋتسيديا الماي, «التىن اسىق» باعدارلاماسىنا ارتقان سەنىمىم اقتالمادى, -دەيدى بىزگە مۇڭىن شاققان مۇحتار اقىنوۆ.
شارۋانىڭ شاعىمى نەگىزىندە ءبىز الماتى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ماماندارىنا جۇگىنگەنبىز. باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سايات ساقمولديننىڭ ايتۋىنشا, «شۇكەيىت اتا» شارۋا قوجالىعى باسشىسىنىڭ ءوتىنىشى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جولدانعان. مينيسترلىك ماماندارى نەسيە الۋشىعا قانداي جاعدايدا سۋبسيديا تولەنبەيتىندىگى جايلى مۇحتار اقىنوۆقا جازباشا جاۋاپ بەرگەن. بۇل جەردەگى باستى كەدەرگى نەسيەنى وتەۋ ۋاقتىنىڭ 90 كۇننەن ارتىق مەرزىمگە سوزىلىپ كەتۋىندە ەكەن. مۇنى قوجالىق باسشىسى دا مويىندايدى. بىراق, شارۋانىڭ «2016 جىلى تولەنۋگە ءتيىستى سۋبسيديا نەگە بەرىلمەدى؟» دەگەن ساۋالىنىڭ باسى اشىق قالىپ وتىر.
جالپى, مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ اياسىندا نەسيە الىپ, مال باسىن كوبەيتىپ, تۇقىمىن اسىلداندىرىپ وتىرعان شارۋالاردى سۋبسيديالاۋعا قاتىستى داۋ ءجيى شىعادى. بۇل جەردەگى باستى ماسەلە نەسيە بەرۋدى جۇزەگە اسىراتىن وپەراتورلار مەن سۋبسيديا تولەيتىن جەرگىلىكتى بيلىك اراسىنداعى بايلانىستىڭ السىزدىگى مەن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردىڭ كوپ بولۋىننان تۋىندايدى. ءبىز ءسوز ەتكەن «شۇكەيىت اتا» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسىنداعى مىسال دا سول, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق مەن وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارما اراسىنداعى قاعاز الماسۋدىڭ ۇزاققا سوزىلۋىنان ورىن العان بولۋى مۇمكىن. قالاي بولعاندا دا, مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ء ۇمىت ارتقان جەكە شارۋانىڭ تاۋى كەزدەيسوق كەدەرگىدەن شاعىلماۋى كەرەك. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بەس الەۋمەتتىك باستاما» تۋرالى ۇندەۋىن جاريا ەتىپ, وندا «شاعىن نەسيە بەرۋدى كوبەيتۋ» باعىتىن ۇسىندى. بۇل باعىتتىڭ جۇزەگە اسۋى كەزىندە جەكەلەگەن باعدارلامالارعا قاتىستى ورىن العان كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلمەۋى ءتيىس. اسىرەسە, جەرگىلىكتى جەردەگى اتقارىلاتىن جۇمىستارعا ەكى ەسە سەرگەكتىك قاجەت-اق...
قالماحانبەت مۇقامەتقالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى