كىتاپ قولىڭىزعا ءتيدى, اڭسار اۋدارعان بۇل شەيح احمەت قۇدايداد تارازيدىڭ 1436-1437 جىلدارى جازىپ, مۇرا ەتىپ قالدىرعان «كوركەم ءسوز ونەرى» – ادەبيەتتانۋ, ادەبيەت تەورياسى سالاسىنداعى تۇركى تىلىندەگى تۇڭعىش تۋىندى. ەڭبەكتە اۆتور پوەزيانىڭ كوركەمدىك زاڭدىلىقتارىن, جەكە ءسوزدىڭ ولەڭ قۇرىلىسىنداعى ءرولىن انىقتايدى.
تراكتاتتا ولەڭنىڭ تۇرلەرى, ۋازىندەرى, ءاربىر ءسوزدىڭ تەرميندىك ءمانى, ءاربىر ءارىپتىڭ ءسوز قۇراۋداعى مىندەتى پىسىقتالادى.
«كوركەم ءسوز ونەرى» كىتابىنىڭ تولىق اۋدارماسى العاش رەت كازاق تىلىندە ءوز وقىرمانىنا جەتىپ وتىر. شەيح احمەت ءتارازيدىڭ اتالمىش ريسالاسى تۇركى حالىقتارى تىلىندەگى ولەڭ تەورياسى تۋرالى جازىلعان العاشقى زەرتتەۋشىلىك-تالدامالىق ەڭبەك بولىپ سانالادى. بۇل كىتاپتا تراكتاتتىڭ مازمۇنى كوركەم ءسوز – ولەڭ جۇيەسى تۋرالى, ۇيقاس, جالپى ولەڭ ونەرى, ءارى عارۋز (ارۋز) ۋازىندەرىنە ارنالعان مىسالدارىمەن عىلىمي تالدانىپ, انىقتامالارى بەرىلگەن. بۇل ەڭبەكتە اۆتور پارسى- تاجىك كلاسسيكتەرىمەن قاتار وزىمەن زامانداس تۇركىتىلدەس شايىرلاردىڭ دا شىعارمالارىنان ۇزىندىلەر, ولەڭ جولدارىن كەلتىرگەن. مۇنىڭ ءوزى تۇركى عىلىم, ادەبيەت تاريحىنىڭ تەرەڭىرەك تامىر جايعانىن ايعاقتايدى. عالىمنىڭ ەڭبەگى كەزىندە تۇركى (شاعاتاي) تىلىندە جازىلعان. ءحۇ عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ماۋەرانناحردا ادەبي ءومىر قايناپ جاتقان كەزدە تۇركى ءتىلى مەن پارسى ءتىلى قاتار جاپپاي ءورىس الدى. شەيح احمەت تارازيدان ءبىراز كەيىن قازاق عالىمى, ۇلى تاريحشى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499-1551) – ءوزىنىڭ ايگىلى تاريحي ەڭبەگى – «تاريح-ي راشيدي» كىتابىن پارسى تىلىندە, ال «جاھانناما» داستانىن سول ۋاقىتتا تۇركى حالىقتارىنا ءتان ورتاق شاعاتاي تىلىندە جازدى. مۇنىڭ ءوزى ەكى ءتىلدىڭ, ياعني تۇركى مەن پارسى تىلدەرى ماۋەرانناحر مەن حوراسان ايماعىندا ارالاس-قۇرالاس بولعانىن بايقاتادى.
شەيح احمەت ءتارازيدىڭ «فونۋن ءال-بالاعە» ەڭبەگى بەس تاراۋدان تۇرادى. بۇل – پارسى مەن تۇركى ادەبيەتىنىڭ تەو- رياسىن ەكى تىلدەگى كوپتەگەن جولدارىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, ەگجەي-تەگجەيلى ايقىنداۋعا ماقسات ەتكەن اسا قۇندى زەرتتەۋ جۇمىسى, تالداۋلارىمەن قاتار شىعىس ادەبيەتىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن دە تەڭدەسسىز تۋىندى.
ساپارباي پارمانقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى