قازىر الەمدە نەبىر وزگەرىستەر بولىپ جاتىر, سول وزگەرىستەرگە قازاقستان تۇبەگەيلى دايىن دەۋگە بولادى. جاڭا داۋىرگە قادام باسۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ الدىنا قويىلعان بىرقاتار مىندەتتەردى قامتىعان ەلباسىنىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى بيىلعى جولداۋىندا سونىڭ ناقتى مەجەلەرى كوزدەلگەن.
ەلباسىنىڭ بىلتىرعى جولداۋى ەلىمىزدىڭ شيرەك عاسىر ىشىندەگى ەكى جاڭعىرۋ ءۇردىسىن اياقتاپ, ءۇشىنشى جاڭعىرۋعا نەگىز سالعان بولسا, بيىلعى جولداۋى ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا زاماناۋي تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ ناقتى جولدارىن نۇسقادى.
جولداۋدا العاشقى مىندەت يندۋستريالاندىرۋداعى جاڭا تەحنولوگيالارعا ارنالسا, قالعان باعىتتارى رەسۋرستىق الەۋەت, اقىلدى تەحنولوگيالار, كولىك-لوگيستيكا, قۇرىلىس پەن كوممۋنالدىق سەكتور, قارجى سەكتورى, ادامي كاپيتال, مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە جەمقورلىقپەن كۇرەس بويىنشا ماقسات-مىندەتتەردى ناقتىلايدى.
قازىر الەم جۇرتشىلىعى سوڭعى تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانادى, سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ەلىمىز دە مۇنداي تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىقتاردان شەت قالماۋى قاجەت. تسيفرلى جۇيەنى وركەندەتۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز تۇرعىنداردىڭ تەحنولوگيالىق ساۋاتىن جەتىلدىرۋگە كۇش سالۋىمىز كەرەك. بۇل باعىت قازاقستاننىڭ تسيفرلى جۇيەنى جەتىلدىرۋىنە, اقىلدى قالالاردىڭ سانىن ارتتىرۋعا بىردەن ءبىر سەپتىگىن تيگىزەدى.
بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدەگى ءار مەكتەپ جاپپاي كومپيۋتەر سىنىبىمەن قامتىلعان. سونىمەن قاتار كومپيۋتەر ءاربىر ۇيدە دە نەگىزگى اقپاراتتىق قۇرال رەتىندە پايدالانىلادى. كومپيۋتەرمەن اقپاراتتى تاسىمالداۋ دا, ونى ساقتاۋ دا جولعا قويىلدى, مەملەكەتتىك كىتاپحانالار مەن ارحيۆتەردىڭ ءبىرازى ەلەكتروندى جۇيەگە كوشىرىلدى, ەلەكتروندى قۇجات اينالىمى دا ءوز كەزەگىمەن دامىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا وسى قۇجاتتاردى رەسىمدەۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ كەز كەلگەن تۇرلەرىنىڭ اقىسىن, ايىپپۇلدار, سالىق جانە وزگە دە قىزمەت تۇرلەرىن ۇيدە وتىرىپ تولەۋگە ءار ازاماتتىڭ مۇمكىندىگى بار. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارلىعى بۇگىنگى كۇنى وسى تسيفرلى جۇيەگە كوشىپ, ونەركاسىبىنىڭ دامۋىن جانە حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن جىلدان-جىلعا جاقسارتىپ كەلەدى. وسى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋ ءۇشىن ءبىز دە تسيفرلاندىرۋدى, ءار سالاعا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى ودان ءارى قارقىنداتۋىمىز كەرەك.
جولداۋدا رەسۋرستىق الەۋەتتىڭ ودان ءارى دامۋىنا باسا ءمان بەرىلگەن. سوعان سايكەس ەلباسى تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋعا قاتىستى ۇستانىمداردى سىني تۇرعىدان قايتا پىسىقتاۋ, كاسىپورىنداردىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگى مەن ەنەرگيا ۇنەمدىلىگىن, جاڭعىرمالى ەنەرگيا سالاسىن دامىتۋعا كۇش سالىپ, 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 80 پايىزعا, قازاقستانداعى بالامالى ەنەرگيا ۇلەسىن 2030 جىلعا قاراي 30 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى. «جاسىل» تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن بيزنەستى ىنتالاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا اتاپ ءوتتى. تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى زامان تالابىنا ساي ۋتيليزاتسيالاۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.
جىل سايىن ءوندىرىس ورىندارى كاسىپورىندار سانىنىڭ ۇلعايۋىنا, حالىق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى الەم بويىنشا ەنەرگياعا سۇرانىس كۇننەن-كۇنگە ارتىپ بارادى. ءداستۇرلى جەر استى قازبالارىنان الىناتىن وتىن قورى ازايىپ كەلەدى.
بۇگىن دە ءار ەل جەر استى وتىن قورىن ساقتاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى رەتىندە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن زەردەلەپ, ماماندار دايارلاۋدا اۋقىمدى ىستەردى قولعا الىپ وتىر.
ءارتۇرلى وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىمەن جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە ماتەريالدىق قورلاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن وزىق تەحنولوگيا پايدالانىلۋدا.
ماسەلەن, بۇگىندە دۇنيەجۇزىندە قۋاتى 2500 مۆت بولاتىن 100 مىڭنان اسا جەل ەلەكتر ستانسالارى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كونگرەستىڭ بولجامى بويىنشا 2020 جىلى جاڭعىرمالى ەنەرگيانىڭ ۇلەسىنە 1150-140 ميلليون توننا شارتتى وتىن كەلەدى. بۇل جالپى ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ 5, 6-5, 8 پايىزىن قۇرايدى. الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەردە پايدالاناتىن جالپى ەنەرگياداعى جاڭعىرمالى ەنەرگيا ۇلەسى اقش-تا 20-25 پايىز, انگليادا 20 پايىز (600 مۆت), جاپونيادا 7-9 پايىز, گەرمانيادا 12 پايىزعا دەيىن ەكەن.
سول باعىتقا ءبىز دە بەت تۇزەپ, قازىر ەلىمىزدە جالپى قۋاتتىلىعى 336 مۆت بولاتىن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 55 نىسانى جۇمىس ىستەيدى. ولار 2017 جىلى 1,1 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعات «جاسىل» ەنەرگيا ءوندىردى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ازدى-كوپتى بولسا دا جەتىستىك.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, قازاقستانداعى ينۆەستيتسيالاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە تيەسىلى. ءسويتىپ نەگىزگى كاپيتالداعى ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 2017 جىلى 1 تريلليون تەڭگەگە ءوسىپ, ونىڭ كولەمى 8 تريلليون 749,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
نەگىزگى ينۆەستيتسيالار ءداستۇرلى تۇردە ءىرى كاسىپورىندارعا تيەسىلى, 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا كورسەتكىش 1,5 پايىزعا جوعارىلاپ, 4247,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى, ال شاعىن بيزنەسكە – 3757 ميلليارد تەڭگە, ورتا بيزنەسكە 745 ميلليارد تەڭگە سوماسىندا تيەسىلى. بۇل رەتتە ينۆەستورلار پايدالى قازبالاردى قايتا وڭدەۋدەن گورى, وندىرۋمەن اينالىسقاندى ءجون كورەدى. وڭدەۋ ونەركاسىبى بولسا ءوندىرۋدىڭ ءوسۋ قارقىنى بويىنشا دا, ينۆەستيتسيا كولەمى بويىنشا دا ىلەسە الماي جاتىر.
ينۆەستيتسيالاردى نەگىزگى كاپيتالعا تارتۋدىڭ ەكىنشى باعىتى كولىك پەن قويمالار بولسا, 2017 جىلى 1 تريلليون 232,9 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
قازىرگى ۋاقىتتا جاڭا تەحنيكا, تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا «جاسىل» ەنەرگيا سالاسى دا ءوز قارقىنىمەن باستاۋ الىپ كەلەدى. الايدا بۇل سالاعا دا ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ وزىندىك قيىندىقتارى بار, سەبەبى ەل بيزنەسمەندەرى دە تەز ارادا تابىس تاپقىسى كەلەدى, ال «جاسىل» ەنەرگيا سالاسى بويىنشا ۇسىنىلىپ وتىرعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كوپ قاراجات بولۋدەن باسقا, كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. بۇل بيزنەسمەندەردى اسا كوپ قىزىقتىرماي وتىر. سول سەبەپتى ەلباسى ءوز جولداۋىندا «جاسىل» تەحنولوگيالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ ءۇشىن بيزنەستى ىنتالاندىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزىن يگەرۋدىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى رەتىندە وسى سالاعا قاجەتتى جاڭا مامانداردى دايارلاۋ كەرەك. سەبەبى كۇن, جەل ەنەرگيالارىن جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تۇرلەندىرەتىن گەليوقوندىرعىلارداعى, جەل قوزعاعىشتارىنداعى جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ فيزيكاسىن تۇسىنەتىن فيزيك-ينجەنەرلەر ازىرلەۋ وزەكتى. ەلباسىنىڭ تاياۋداعى بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن جاستارعا بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانتتى 20 مىڭعا دەيىن كوبەيتۋ ۇسىنىسى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. بۇل ەلىمىزدىڭ شەكارا ماڭايىنداعى ايماقتار جاستارىنىڭ كورشى مەملەكەتتەرگە كەتۋىنە توسقاۋىل بولارى ءسوزسىز. مەملەكەت تاپسىرىسى بويىنشا تەگىن وقۋعا ىلىگەتىن جاستار كوبەيەتىنى يگى ءىس ەكەنى داۋسىز.
زامان تالابىنا تولىق جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭا تەحنولوگيانىڭ ماماندارى, ياعني فيزيك-ينجەنەرلەر, فيزيك-ەنەرگەتيكتەر بىزگە وتە قاجەت. ءار وقۋ ورىندارىنا ارنايى ينۆەستيتسيا ءبولىپ, ولاردا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قوندىرعىلارىن جاسايتىن عىلىمي وقۋ-وندىرىستىك بازا, جاڭا تەحنولوگيالىق لابوراتوريالار اشىپ, ەلىمىزگە كۇن, جەل, جەر استى جىلۋى جانە تاعى باسقا سالالار بويىنشا بىلىكتى مامانداردى, عىلىم دوكتورلارىن, عىلىم كانديداتتارىن شاقىرۋ كەرەك. بۇل جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى تەك تۇرمىستىق ماقساتتا عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا اۋاداي قاجەت. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەنەرگەتيك ينجەنەرلەرىن دە ارنايى دايارلاۋ قاجەت. ءار وبلىستىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تالانتتى جاس ينجەنەر, ماتەماتيك, فيزيكتەر اراسىنان عىلىمي كادر ازىرلەنۋى ءتيىس. ءسويتىپ ساپالى كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز ەلىمىزدەگى تەگىن كۇن, جەل, سۋ جانە ت.ب. ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانىپ, ەل ەكونوميكاسىن بايىتۋعا, ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتە الامىز.
ەربولات مۇقاەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى