اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى حالقىمىزدى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىمەن تولىقتاي قامتۋ, بۇل ىسكە قاجەتتى جاعداي تۋعىزۋ بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە دايىن ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. بۇعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟
ارينە ونىڭ جولدارى مەن ادىستەرى سان الۋان. سونىڭ ءبىرى ەل وڭىرلەرىندە القاپتاردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسىنە جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ بولماق. وتكەننىڭ ءبارى ەسكى ەمەس. ايتالىق كوپشىلىگىمىز جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ كۇستانالاپ كەلگەن كەڭەستىك كەزەڭدە بۇل ىسكە ۇلكەن ءمان بەرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا مەليوراتسيا مەن سۋ شارۋاشىلىعى سالاسى بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا مۇنداي «مۇرادان» باس تارتۋدىڭ ءجونى جوق. سوندىقتان دا شىعار, سۋارمالى القاپتار مەن سۋارمالى ەگىستىكتىڭ كولەمىن كوتەرۋ ءىسى ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىنە ەنگىزىلگەن.
وسى ماتەريالدى گازەت وندىرىسىنە ازىرلەۋ بارىسىندا ءبىز بۇل ءىستىڭ جىلىك مايىن شاعىپ ىشكەن كانىگى مامان, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى الدابەرگەن نۇعمانوۆقا جولىققان ەدىك.
– سۋارمالى جەرلەردىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى. ويتكەنى جىل سايىن بۇل القاپتاردىڭ ءار گەكتارىنان داقىلدىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي 10-50 تونناعا دەيىن ءونىم الىنادى. مۇنداي كورسەتكىش سۋارمالى جەرلەر ءارتۇرلى زيانكەستەردەن ادا ءارى تازا بولعان جاعدايدا عانا ۋىسقا تۇسەدى. ايتپەسە قالعانىنىڭ ءبارى بوس اڭگىمە بولىپ شىعادى, – دەيدى ول.
ەندىگى جەردە اڭگىمەمىزدى رەسپۋبليكامىزداعى ءىرى اگرارلىق وڭىرلەردىڭ ءبىرى اقتوبە وبلىسىنىڭ مىسالىندا وربىتكەندى ءجون كورەمىز. مۇندا سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە 50 مىڭ گەكتارعا جۋىق تۇراقتى سۋلاندىرۋ القابى بولىپتى. ال جايىلىمدىقتارعا كولدەتىپ, سۋ شىعارۋ كولەمى 200 مىڭ گەكتارعا جۋىقتاپتى. ايتسە دە وتپەلى كەزەڭدە مال باسىنىڭ كەمىپ كەتۋى, قىم-قيعاش جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى سۋلاندىرۋ ىسىندەگى كورسەتكىشتەردىڭ اجەپتاۋىر تومەندەپ كەتۋىنە اسەرىن تيگىزگەن. دەگەنمەن وڭىردە سوڭعى 2-3 جىلدىڭ ىشىندە سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالار بەلگىلەنگەن. قازىرگى كەزدە وڭىردە قولدانىستاعى سۋارمالى جەر القابى 21,5 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى.
ايتايىن دەگەنىمىز, اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعى جايىلىمدىق مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وتە ىڭعايلى. الايدا سۋلاندىرۋ, كولتاباندار مەن ليماندارعا سۋ شىعارۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاسا, بۇل ءىستىڭ بايگەسى الىسقا بارا المايدى. مۇنىڭ ءوزى ءداستۇرلى اتاكاسىبىمىزدى ەسكە سالادى ەمەس پە؟! جايىلىمدىق جەرلەردى سۋلاندىرۋ, شاحتالىق قۇدىقتار مەن سكۆاجينالاردى, توعاندار مەن بۇلاق كوزدەرىن جاڭعىرتۋمەن ءارى قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتارلاس جۇرگەن جاعدايدا عانا ءوز پايداسى مەن تيىمدىلىگىن اكەلمەك. وسى ورايدا, وبلىستا جايىلىمداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. بۇل ءۇشىن قۇدىقتار قازۋ جانە بالامالى قۋات كوزدەرىمەن قامتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
سونداي-اق كولتاباندى سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى دا قوسا اتقارىلىپ كەلەدى. قازىرگى كۇنى ويىل, قوبدا, حرومتاۋ, مارتوك جانە تەمىر اۋداندارىندا گيدروينجەنەرلىك نىساندار بويىنشا جەر اكتىلەرىن رەسىمدەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. سۋ كودەكسى تالاپتارىنا سايكەس تەحنيكالىق پاسپورتتار مەن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامالار ازىرلەندى. وسىنىڭ ءبارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ مەنشىگىنە بەرىلدى, دەيدى اقتوبە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۇسايىن سارسەنباي.
جايىلىمداردى سۋلاندىرۋ جانە كولتاباندارعا سۋ جايۋ ءىسى كەشەندى كوزقاراستى قاجەت ەتەرى انىق. بۇل ماسەلە جونىندە وڭىردەگى سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشىلەرى مەن ماماندارى قانداي وي-پىكىردە؟ ءبىز بۇل ساۋالدى «قازسۋشار» رمك اقتوبە فيليالىنىڭ ديرەكتورى بەكزات نامەتوۆكە قويعان ەدىك. ول ءوز ويىن تومەندەگىشە تارقاتتى.
– مەنىڭ ويىمشا, بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قانشا جايىلىم بار ەكەنىن ەسەپكە العان ءجون. ونىڭ قانشاسى قولدانىستا ەكەنى دە ەسەپتەلۋى كەرەك. جايىلىمدىق جەردى ۇلعايتا بەرۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ بۇل ءۇشىن قانشا قوجالىقتان سۇرانىس ءتۇستى. مۇنى دا ەسكەرگەن ءجون. سونداي-اق سۋلاندىرۋ قۇرىلىمدارىنىڭ جاعدايى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. شاحتالىق قۇدىقتار مەن سكۆاجينالار جانە وزگە دە سۋ كوزدەرى قانداي قوجالىقتارعا قاجەت ەكەنى دە ناقتى انىقتالعانى ءجون. قارجىلاندىرۋ ەسەبىن وسى ماسەلەلەردىڭ ءتۇپ-توركىنىنە قاراي رەتتەگەن ورىندى, – دەيدى ول.
سۋلاندىرۋدىڭ جاي-كۇيىن ءسوز ەتكەندە سۋ كوزدەرىن ءتيىمدى ءارى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ جانە ىسىراپقا جول بەرمەۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. بۇل ءىس ءبىرىنشى كەزەكتە سۋ رەسۋرستارىن ۇنەمدەپ, سۋارۋ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ماقساتتا وڭىردە «اكتەپ» جانە «ايس» سەكىلدى ءىرى اگروكلاستەرلەردىڭ بازاسىندا تامشىلاتىپ جانە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جۇيەلەرى قولدانىلۋدا. سوڭعى ۋاقىتتا سۋ ۇنەمدەۋدىڭ تاعى ءبىر جاڭا زاماناۋي ءادىسى – سپلينتەرلەپ سۋارۋ ءتاسىلى دە ەنگىزىلگەن. ونى دامىتۋ ءۇشىن يتاليالىق اينالمالى سۋارۋ ماشينالارى ساتىپ الىنعان. اتالعان قۇرىلعىلار ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى قاشىقتىقتان باسقارۋ جۇيەسىمەن جابدىقتالعان. مۇنداي ءتاسىل سۋارۋ مەزگىلىن ءدال انىقتاپ, بارلىق تەحنولوگيالاردى ارنايى باعدارلاما ارقىلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«ولمەگەن قۇلعا كەلدى جاز» دەگەندەي, الدىمىزدا كوكتەمنىڭ العاشقى ايى دا جاقىنداپ كەلەدى. بۇل كەزەڭ تاسقىن سۋ قاۋپىن دە تۋعىزباي قويمايدى. وڭتايلى گيدروينجەنەرلىك شەشىمدەر قابىلداي بىلگەنگە تاسقىن قاۋىپ ەمەس, كەرىسىنشە – بولاشاق ىرىس كوزى. ءارى القاپتاردى تاسقىن سۋمەن قورلاندىرۋدىڭ تاپتىرماس ءتاسىلى. ەڭ باستىسى, بۇل – كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندەگى ىرعىن اعىن سۋدى شارۋاشىلىق ماقساتتارعا جۇمساي ءبىلۋدىڭ وڭ تاجىريبەسى. وسى ورايدا وبلىستا 10 جاڭا سۋ قويماسى قۇرىلىسى جوباسى قولعا الىندى. وسى ارقىلى وزەن سۋلارىن رەتتەۋگە جانە تاسقىن سۋ اپاتتارىنىڭ الدىن الۋعا جول اشىلماق. بۇعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجى ءبولىنىپ, سۋ قويمالارى قۇرىلىستارىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەلەرى ازىرلەندى. جالپى, سىيىمدىلىعى 603,9 ميلليون تەكشە مەتردى قۇرايتىن گيدرونىساندارداعى سۋلاندىرۋ القابىنىڭ اۋماعى 32900 گەكتار بولادى دەپ كۇتىلۋدە. تۇتاستاي العاندا ايماقتا الداعى جىلداردا قولدانىستاعى سۋارمالى جەرلەر مەن سۋارمالى ەگىستىك كولەمىن 3-4 ەسەگە دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. بۇعان قوسا وڭىردە بۇرىن سۋ شىققان, وسى ارقىلى شارۋانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەرگە ءبىراز پايداسىن تيگىزگەن, الايدا قازىر بەلگىلى ءبىر جاعدايلارعا بايلانىستى قۇرعاپ قالعان كولتابانداردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جوسپارلانعان. نيەت ارينە دۇرىس-اق. ەگەر بۇل جوبالار قارجىلىق تۇرعىدان قولداۋ تاپپاسا ودان نە ءۇمىت, نە قايىر.
دەگەنمەن اتالعان ماسەلەگە ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتىڭ شاپاعاتى تيەتىن ءتۇرى بار. ايتالىق جوعارىدا كورسەتىلگەن ماسەلەگە حالىقارالىق قارجىلاندىرۋ ۇيىمدارى, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى قازىردىڭ وزىندە قاراجات بولە باستاپتى. وسى قاراجات ارقىلى وبلىستا بيىل 7000 گەكتار تۇراقتى قولدانىستاعى سۋارمالى جەردى ىسكە قوسۋ مەجەلەنگەن. بۇل ءۇشىن 7 ميلليارد تەڭگە قاراجات بولىنگەن. ال الداعى جىلى ءدال وسىنداي كولەمدەگى ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتى ازيا دامۋ بانكى اۋدارماق. سول كەزدە ەگىستىك كولەمى تاعى دا 10 000 گەكتارعا ۇلعايادى. قازىرگى الدىن الا جاسالعان ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر بارىسى 2021 جىلعا دەيىن وبلىس ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتە الاتىنىن كورسەتەدى. ءسوز جوق, مۇنىڭ ءبىر تەتىگى – وڭىردەگى سۋارمالى جەر كولەمىن تۇراقتى ءارى جۇيەلى تۇردە ۇلعايتا بەرۋ.
تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە وبلىسى