بۇگىندە ءومىر اسۋىنىڭ جەتىنشى بەلەسىنە كوتەرىلىپ وتىرعان نادىربەك اپسالەم ۇلىنىڭ ەسىمى ەلىمىزدىڭ شىعىس ءوڭىرىنەن تىسقارى جەرلەرگە دە كەڭىنەن تانىمال. ونى قالىڭ جۇرتشىلىق بىلىكتى عالىم, ءبىلگىر باسشى, ەل قامقورشىسى, ۇلگىلى وتباسىنىڭ وتاعاسى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا اسىقپاي باسىپ, الىستان ويلايتىن ورنىقتى ازامات رەتىندە جاقسى بىلەدى. شالعايداعى اقسۋات اۋىلىنىڭ تۇلەگى مۇنداي ءدارەجەگە ءوز ەڭبەگىمەن جەتكەنى دە بارشاعا ايان.
بۇل كىسىنىڭ ءوزى سەكىلدى ءومىر جولى دا قاراپايىم. سوعىس باستالعان جىلدىڭ سوڭىندا اۋدان ورتالىعىندا تۇراتىن قاراپايىم وتباسىندا ءومىرگە كەلدى. اكەسى اپسالەم قارجى ورگاندارىندا سالىق اگەنتى بولىپ ەڭبەك ەتتى. شەشەسى كۇلداكامال جەتى قۇرساق كوتەرسە, سولاردان امان-ەسەن ءوسىپ, ەرجەتكەندەرى مۇنىڭ اپايى جۇلدىز ەكەۋى عانا. ياعني, قالعاندارى جاستاي ومىردەن ەرتە وزعان. اللانىڭ بەرگەنىنە ءشۇكىرمەن عۇمىر كەشكەن اتا-انالارى ۇزاق جاساپ, ءبىرى سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا, ال ەكىنشىسى توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا و دۇنيەلىك بولدى. ءسويتىپ, ولار جالعىز ۇلدىڭ ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, ەل سىيلايتىن ازاماتقا اينالعانىن كورىپ كەتتى.
بۇگىندە ءبارى ەسىندە. ءومىرى اۋىلدان الىسقا ۇزاپ شىقپاعان اكەسى مەن شەشەسى بۇل مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ءبىر قيىرداعى تاشكەنت قالاسىن بەتكە العاندا ەشقانداي قارسىلىق بىلدىرمەي, اق باتالارىن بەرىپ قالا بەرگەن. سوندا بۇل ءوزىنىڭ تياناقتى بىلىمىنە سەنسە, ۇلكەندەر قاق-سوعى جوق ۇلدارىنا سەنگەن. ءسويتىپ, سىنىپتاسى قادىر تورتاەۆ ەكەۋى الماتىدان دا اسىپ, تاشكەنتتەن ءبىر-اق شىققان. مۇندا بايلانىس ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن قادىر كەيىندە وبلىستىق بايلانىس باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ ابىرويمەن قىزمەت ەتتى, سەمەي قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. ال سول تۇستا الماتىدا قالعان بولات ساپوروۆ پەن توكەن يبراگيموۆ سىندى سىنىپتاستارى دا ءبىرى بىرنەشە اۋداندى, ال ەكىنشىسى ابايدىڭ رەسپۋبليكالىق قورىق مۇراجايىن باسقارعان ەلگە سىيلى ازاماتتار. ولار دا ءبىر باستارىنا جەتەتىن اتاق-ابىرويدان كەندە ەمەس.
تاشكەنتەگى ورتا ازيا قارجى-ەكونوميكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەندە بۇل ەڭ الدىمەن تىلدەن, سونسوڭ باس اينالدىراتىن ىستىقتان قينالعان. ءيا, مۇنى قالاي ەكەندىگى بەلگىسىز, باستاپقى بەتتە وزبەك توبىنا جازىپ جىبەرىپتى. سودان ارىزدانىپ ءجۇرىپ ارەڭ دەگەندە ورىس توبىنا اۋىسقان. ال ەكىنشى قيىندىققا كەلەتىن بولساق, ىستىقتان قاتالاپ, سۋدى قانشا ىشسە دە ءشولى ءبىر قانباي-اق قويعان. ءسويتىپ, ابدەن كۇيى قاشىپ, سالماعى ەلۋ كيلودان دا تومەندەپ كەتكەن. سوندا جاسى ۇلكەن وزبەك اعايىننىڭ ءبىرى سەن كەشكە دەيىن سۋ ىشە بەرمە, ءولىپ قالاسىڭ, سۋدىڭ ورنىنا شاي ءىش دەپ اقىل قوسقانىن قايتىپ ۇمىتسىن!
وقۋعا توسەلىپ قالعان سوڭ بۇل بوكس سەكتسياسىنا بارىپ ءجۇردى. ال وزدەرىنەن ءبىر كۋرس جوعارى وقىعان وزبەكستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ۆولەيبولمەن اينالىساتىن. سول شاقتا باس شۇلعىپ امانداسىپ قانا جۇرەتىنبىز دەيدى بۇگىندە ەشقانداي ارتىق-اۋىس اڭگىمەگە بەيىمدىلىگى جوق ناكەڭ. قالاي دەسەك تە, بۇلار ۇلكەن سپورتتىڭ سوڭىنا تۇسپەگەن. ءبىر ەلدىڭ باسشىسىندا نەمىز بار, ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ عىلىمعا بەيىمدىلىگى ستۋدەنت كەزىندە-اق ايقىن اڭعارىلعان.
ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ ارادا بەس جىل وتكەنىنە قاراماستان, الماتى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا بارىپ تۇسكەن. وندا ءۇش جىل وقىپ عىلىمي ديسسەرتاتسياسىن وتە ءساتتى قورعاپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتانادى. وسى ورايدا ونىڭ فەدور جەرەبياتەۆ, سايماساي تاتىبەكوۆ, قابي وقاەۆ, كەڭەس بەرداليەۆ, جاقيا اۋباكىروۆ, كوپجاسار ءنارىباەۆ, اسىلحان قۇرمانباەۆ, دۇيسەنعالي قابديەۆ, نۇرعالي مامىروۆ, ۆلاديمير تالالاەۆ سىندى ۇستازدارىنا العىسى شەكسىز. شىندىعىندا بۇلار كەيىنگى شاكىرتتەرى ماقتان تۇتۋعا ابدەن لايىق جاندار عوي.
كەيىندە ناكەڭ بۇلاردىڭ سوڭعىسىمەن ۇزاق جىل بىرگە قىزمەت ەتتى. ياعني, ۆلاديمير دميتريەۆيچ جامبىل تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ سەمەيدەگى فيليالىنىڭ ديرەكتورى بولسا, نادىربەك ءاپسالەم ۇلى باستاپقىدا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, ال كەيىنىرەكتە پرورەكتور بولىپ قىزمەت ەتتى. بۇل كەزدە كەشەگى فيليال ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەرگەن بولاتىن.
عىلىمدا دا, وقۋ ىسىندە دە ءبىرشاما ءتاجىريبە جيناقتاپ قالعان ناكەڭ ەردىڭ جاسى ەلۋگە تاقاعان شاعىندا, ناقتىلاپ ايتساق 1990 جىلى رەسپۋبليكا ءبىلىم بەرۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇيىرىعىمەن سونىڭ الدىندا ەندى سەمەي ەت جانە ءسۇت ونەركاسىبى ينستيتۋتى اتانىپ, ءوز الدىنا جەكە وتاۋ تىككەن وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل كەز كەشەگى مىزعىماستاي كورىنگەن الىپ يمپەريانىڭ دەمىگىپ تۇرعان شاعى ەدى عوي. سونىڭ سالدارىنان وسىدان ءۇش جىل بۇرىن باستالعان ينستيتۋتتىڭ باس عيماراتىنىڭ كورپۋسى توقتاپ تۇرىپ قالعان. ال مۇنىڭ ءوزى ينستيتۋتتىڭ جاڭا باسشىسىنا ۇلكەن سىن ەدى. ىسكەرلىك قابىلەت وسىندايدا تانىلسا كەرەك. بىراق قۇرعاق سوزبەن ءىس بىتپەيدى. قۇرىلىسقا قاجەتتى ءتيىستى قاراجات تابىڭىز, سىزبەن سودان كەيىن سويلەسەمىز دەيدى «سەمجيلگراجدانستروي» ترەسىنىڭ باسقارۋشىسى ۆ.گونچاروۆ.
ءجون ءسوزدى ءجون دەگەن دۇرىس. سودان جاڭا رەكتوردان مازا كەتەدى. ەندى قايتپەك؟ ويلانا كەلىپ, ينستيتۋتتىڭ بۇرىنعى تۇلەكتەرىمەن بايلانىسقا شىعادى. ال بۇل كەزدە ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتىپ قالعان ينستيتۋت تۇلەكتەرى بار ەدى. كەشەگى شاكىرتتەرى مۇنىڭ ءسوزىن دالاعا تاستاماي, ءبىرى قارجىلاي, ەكىنشىسى ماتەريالداي كومەكتەرىن كورسەتە باستايدى.
بۇگىندە ن.اپسالەموۆ ەلىمىزدىڭ شىعىس ءوڭىرى بويىنشا ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ تۇڭعىش دوكتورى, كوپتەگەن عىلىمي ماقالالاردىڭ, جيىرمادان استام وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتاردىڭ, ءۇش عىلىمي ەسەپتىڭ, ءتورت مونوگرافيانىڭ اۆتورى. مۇنىڭ سىرتىندا ونىڭ وسى جىلدار ارالىعىندا اقش, گوللانديا, گەرمانيا, كۋبا, شۆەيتساريا, ۇلىبريتانيا, جاپونيا ەلدەرىندە وتكەن ءتۇرلى عىلىمي كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردا تارتىمدى باياندامالار جاساعانىن جاقسى بىلەمىز.
ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەننەن بەرگى جەردە عالىمنىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى ما دەيمىز. سونىڭ تاعى ءبىر دالەلىندەي ونىڭ قاي ەڭبەگى بولسىن ەل ومىرىنە قاتىسى زور. ال وعان مىسال كەرەك بولسا ايتايىق. ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اگروونەركاسىپ سەكتورى: قالىپتاسۋ جانە دامۋ ماسەلەلەرى», «اگروبيزنەستىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەرى», رەسەي عالىمدارىمەن بىرلەسىپ جازعان «نارىق جاعدايىنداعى ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ», «قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى بيۋدجەتتىك ساياساتى» اتتى عىلىمي ەڭبەكتەرىندە قازىرگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى كەڭىنەن قامتىلىپ, تالدانعان. مۇنى ءبىر دەسەك, ەكىنشىدەن بىلىكتى عالىمنىڭ ۇلاعاتتى ۇستازدىق جولى تۋرالى دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ايتالىق, وسى كىسىنىڭ باستاماسىمەن ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت تاعام ءوندىرىسى بويىنشا ءتورت تەحنيكالىق ماماندىققا قاتىستى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ءجونىندە عىلىمي كەڭەس اشىلعان. ول مۇنىڭ سىرتىندا ون جىلعا جۋىق ۋاقىت ءشاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋ ءجونىندەگى كەڭەستىڭ مۇشەسى بولدى. وسى جىلدار ىشىندە عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 3 دوكتورلىق, 8 كانديداتتىق, 10-نان استام ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالار قورعالدى.
بۇگىنگى كۇنى نادىربەك اپسالەم ۇلى وسىنداعى قازاق قارجى-ەكونوميكالىق اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى. ونىڭ ءنولدەن باستاپ نەگىزىن قالاعان دا ءبىر ءوزى. اتالعان جوعارى وقۋ ورنى جاڭا زاماننىڭ تالابىنا وراي بەرتىندە قۇرىلدى. جانە ونىڭ انا ءبىر جىلدارداعى جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەن جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىنان وزگەشەلىگى تىپتەن دە كوپ. جوعارى وقۋ ورىندارىندا كوپ جىل باسشى بولعان ناكەڭ ءوزىنىڭ باي تاجىريبەسىن مۇندا دا كورسەتە الدى. ءسويتىپ ول بۇرىنعى تەمىرجول تەحنيكۋمىنىڭ عيماراتىن جاڭا تۇرپاتتى ماتەريالدىق قورى باي جوعارى ءبىلىم ورداسىنا اينالدىرا ءبىلدى. مۇنداعى ۇستازدار قۇرامى دا بىلىكتىلىكپەن ىرىكتەلىپ, جاساقتالدى. ءبۇگىنگى كۇنى اكادەميا قارجىسىمەن ەكى وقىتۋشى الماتىداعى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىندا وقىپ جاتسا, جەتى وقىتۋشى PھD دوكتورى, ال جەتى وقىتۋشى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتىمەن قورعاپ شىقتى. مۇنىڭ سىرتىندا اكادەميا 2006 جىلى شۆەيتساريانىڭ «INSAM» التىن مەدالىن يەلەنسە, ال كەلەر جىلى اكادەميا پرەزيدەنتى ن.اپسالەموۆ عىلىمداعى ەرەن ەڭبەگىمەن, باسقاشا ايتقاندا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن ەۋروپالىق ءبىلىم ستاندارتىمەن ۇشتاستىرا بىلگەنى ءۇشىن سوكرات اتىنداعى «ەۋروپالىق ساپا» سىيلىعىمەن ( ۇلىبريتانيا, وكسفورد) ماراپاتتالدى.
قازىردە قازاق قارجى-ەكونوميكالىق اكادەمياسىنىڭ تۇلەكتەرى رەسپۋبليكامىزبەن بىرگە شەت ەلدەردە كوممەرتسيالىق بانكتەردە, قارجى-ساقتاندىرۋ كومپانيالارىندا, باسقا دا ءتۇرلى سالالاردا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. اكادەميانىڭ جىل سايىنعى ءتۇلەكتەرىنىڭ كەمى 80 پايىزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلىپ كەلە جاتقانى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە.
قادىرلى ازاماتتىڭ عىلىمداعى, باسشىلىق قىزمەتتەگى ونەگەلى ءومىر جولى تۋرالى ايتتىق قوي. ەندى ونىڭ قوعامداعى, جالپى ومىردەگى, وتباسىنداعى ابزال قاسيەتتەرى تۋرالى ايتپاي كەتكەنىمىز ءجون بولماس. قوعام دەمەكشى, جۇمىسى باستان اسا ءجۇرىپ ناكەڭنىڭ قوعامدىق جۇمىستان سىرت قالعان كەزى بولعان ەمەس. سونىڭ دالەلىندەي ءار جىلداردا اۋداندىق, قالالىق جانە وبلىستىق حالىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتوراعاسى, وتكەن جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىن كەزەكتەن تىس سايلاۋ كەزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ سەنىمدى وكىلى بولعانى جانە بار.
2005 جىلى ناكەڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان اكادەميادا ەلىمىز بويىنشا تۇڭعىش رەت باتىرلار مۇراجايى اشىلسا, ول دا رەكتوردىڭ, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگىنىڭ ءوز باستاماسى. مۇراجاي كوشپەندىلەردىڭ مىڭداعان جىلدىق مادەنيەتى مەن ءداستۇرىنىڭ ۇلگىسىندەي كيىز ءۇي-شاڭىراق ستيلىندە سالىنعان فويەگە ورنالاسقان. اكادەميادا انا ءبىر جىلى باتىرلار قورىنىڭ پرەزيدەنتى نادىربەك اپسالەم ۇلىنىڭ باستاماسىمەن اكادەميادا «قاراكەرەي قابانباي جانە وتانتانۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى.
ناكەڭ بۇگىندە تەك ستۋدەنتتەردىڭ عانا ەمەس, ەل قامقورشىسى اتانىپ وتىر. ءسوزىمىز قۇرعاق بولماس ءۇشىن وعان دا مىسال كەلتىرە كەتەيىك. 2009 جىلدىڭ كوكتەمىندە تارباعاتاي وڭىرىندە تاۋدىڭ كۇرت ەرىگەن قار سۋى بازار, بوعاس وزەندەرىنىڭ ارناسىنان اسىپ, ءتومەندەگى جانتىكەي, كوكجىرا اۋىلدارىنىڭ ءۇي, قورا-جايلارىن جايپاپ كەتتى. سونداي قىسىلشاڭ شاقتا ناكەڭ باستاعان ەل ازاماتتارى ەلدىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. سوعان وراي اكادەميادا ارنايى شتاب قۇرىلدى. باستارىنا ءىس ءتۇسىپ, قيىندىققا تاپ بولعان جەرگىلىكتى حالىققا كومەك رەتىندە ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, ءتىپتى وتىن, مال ازىعىنا دەيىن تيەلگەن بىرنەشە «كاماز» كولىگى جىبەرىلدى.
ءتىل-اۋزىمىز تاسقا دەيىك, نادىربەك اعامىز وتباسىندا دا باقىتقا كەنەلگەن جان. قۇداي قوسقان قوساعى زويا تەمىرحانقىزى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ءمىنسىز قىزمەت ەتكەن اق جەلەڭدى ابزال جان. سول كىسىمەن بىرگە بۇگىندە ءتورت ۇل مەن قىز, ولاردان سەگىز نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. بالالارىنىڭ ۇلكەنى ەربولات نادىربەك ۇلى اپسالەموۆتىڭ ەسىمى بۇگىندە بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىمال, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. كەزىندە ول «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا اقش-تا ءبىلىم الىپ كەلگەن سوڭ سەمەيدەگى ءىرى كاسىپكەرلەر ساپىنان تابىلا ءبىلدى. قىزى گاۋھار ءوزىنىڭ وڭ قولى, ياعني اكادەميانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى. ەكىنشى ۇلى بەكبولات تا تۇركيادا ءبىلىم العان تالاپتى ازامات, ءبۇگىندە قالا كولەمىنە تانىلعان كاسىپكەر. ال كەنجەلەرى الىشەر بولسا اقش-تاعى بوستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءتورتىنشى كۋرس ستۋدەنتى.
مىنە, بۇگىنگى كۇنى ءسوز باسىندا ايتقانداي ءومىر اسۋىنىڭ جەتىنشى بەلەسىنە كوتەرىلىپ وتىرعان ازامات جولى وسىنداي.
داۋلەت سەيسەن ۇلى.
سەمەي.
––––––––––––––
سۋرەتتەردە: نادىربەك اپسالەموۆ جۇمىستا جانە اكادەميا تۇلەكتەرىمەن.