ەكونوميكالىق ءوسىم – ەل نەسىبەسى

بىلتىر ەلىمىزدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى الدىڭ­عى جىلمەن سالىستىرعاندا 4 پايىز­عا ءوستى. ينۆەستيتسيالىق كاپيتال دا ايتارلىقتاي ۇلعايىپ, 5,5 پايىز­دىق ءوسىم تىركەلدى. ەكونوميكاداعى وسىم­گە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باع­دار­لاما­سى­نىڭ جانە مەملەكەتتىك ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالاردىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلدى دەۋگە بولادى.

ەل ۇكىمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ونەر­كاسىپ سالاسى, كولىك, بايلانىس, ساۋدا, اۋىل شارۋاشى­لىعى جانە قۇرىلىس سالالارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. اسىرەسە ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى 7,1 پايىزعا وسكەن. كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى مەن كەن ورىندارىن يگەرۋدە 9,3 پايىزدىق ءوسىم تىركەلسە, مۇناي ءون­دىرۋ 10,5 پايىزعا, تابيعي گاز ءوندىرۋ 10,1 پايىزعا, تەمىر رۋداسىن شىعارۋ 6,9 پايىزعا, كومىر مەن ليگنيت ءوندىرۋ 6 پايىزعا ارتقان. ياعني تابيعي گاز, مەتالل رۋداسى, كومىر مەن ليگنيت ءوندىرۋدىڭ قارقىن العانى, سونداي-اق مۇناي ونىم­دەرى مەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى ونىمدەرىن شىعارۋدىڭ جولعا قويىلعانى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇلعايۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى دەۋگە بولادى. ماسەلەن, 4 پا­يىزدىق ءوسىمنىڭ جارتىسى­نان استامى شيكىزات ءوندىرىسى مەن وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسىنە تيە­تىنىنى وسىنى اڭعارتادى.

ماكروەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى ديرەك­تورى­نىڭ ورىنباسارى قۋانىش بەيسەنعازيننىڭ ايتۋىنشا, شيكى­زاتتىڭ دۇنيەجۇزىلىك باعاسى­نىڭ ءبىرشاما كوتەرىلگەنى, ونىڭ ىشىندە كو­مىرسۋتەگىنىڭ باعامى جىل سوڭىنا قا­راي 60 دوللاردان اسىپ تۇسكەنى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وسىمىنە ەرەكشە ىقپال ەتتى. 2017 جىلى قازاقستاندا مۇناي ونەر­­كاس­ىبى ءبىرشاما دامىدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.

وڭدەۋشى سالاداعى 5,1 پايىز­دىق وسىمگە فارماتسەۆتيكا, توقىما بۇيىمدار, قاعاز جانە قاعاز ونىمدەرى, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ كوپتەپ شىعارىلا باستاعانى سەرپىن بەرگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماسەلەن, بۇل كورسەتكىش فارماتسەۆتيكا سالاسىندا 41,8 پايىزعا, توقىما بۇيىمدار شىعارۋدا 11,2 پايىزعا, قاعاز بەن قاعاز ونىمدەرىن شىعارۋ ىسىندە 5,6 پايىزعا, مۇ­ناي ونىمدەرىن وندىرۋدە 5,1 پا­يىزعا, ازىق-ت ۇلىك جانە سۋسىن وندى­رىستەرىندە 4,1 جانە 4 پايىزعا تەڭ. جيھاز شىعارۋ ىسىندەگى ءوسىم كو­لەمى 9,4 پايىزدى, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىندە 5,9 پايىز, ماشينا جاساۋ سالاسىندا 5,6 پايىزدى قۇراعانىن ايتا كەتەيىك. بۇگىنگى تاڭدا ونەركاسىپ ونىمدەرىن ءوندىرۋ ىسىندە اتىراۋ وبلىسى الدىڭعى قاتاردان كورىنىپ وتىر.

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ كەلتىرگەن دەرەكتەرگە كوز جىبەرسەك, ەكونو­ميكامىزدىڭ درايۆەرى بولۋعا ءتيىس اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ءبىرشاما جاقسى ناتيجەلەر بار.

– اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءوسىم 3,7 پايىزدى قۇرادى. وسىمدىك شارۋا­شىلىعىنداعى شىعارىلىم 2016 جىلعى دەڭگەيدە ساقتالدى. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى 3,9 پايىزعا ارتتى,– دەيدى مي­نيستر. ەلىمىزدىڭ 14 وبلى­سىن­­دا اۋىل شارۋاشىلىعى ىلگەرى­لەپ كە­لە­­دى دەۋگە بولادى. وسى سا­لا­نىڭ دامۋ قار­قى­نى بويىنشا ماڭ­عىستاۋ, پاۆلودار, جام­بىل, اق­توبە وبلىستارى كوش باستاپ تۇر.

ۇكىمەتتە كەلتىرىلگەن دە­رەك­­تەر بويىنشا, 2017 جى­لى ينۆەس­تيتسيالىق كاپيتال اي­تارلىقتاي ۇلعايعانى بايقالادى. ونىڭ ءوزى ەكونوميكالىق بەلسەندى­لىك­تى قامتاماسىز ەتەتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل وتە ماڭىزدى. سو­نىمەن, وت­كەن جىلى نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىل­­­­عان ينۆەستيتسيالاردىڭ جال­پى كولە­مى 65,4 پايىزعا ءوسىپتى.

شىمكەنت مۇ­ناي وڭدەۋ زا­ۋى­تىنداعى جاڭعىرتۋ جانە رەكونس­ترۋكتسيالاۋ جۇمىستارى, «تەڭىز» كەن ورنىندا ءۇشىنشى بۋىن­عى زاۋىت قۇرىلىسى, اتىراۋ مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋى­­تىن­داعى شيكى­زاتتى تەرەڭ­دەتىپ وڭ­دەۋ كە­شەنى كور­سەتكىشتىڭ جوعارى­لاۋىنا نەگىز بولعان.

وتكەن جىلى قۇرىلىس سەكتورىندا دا وڭ وزگەرىستەر تىركەلىپ, 1,9 پايىز وسىمگە قول جەتكىزدىك. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قۇرىلىس سالا­سى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىندا دەرلىك قارقىن الىپ كەلەدى. اسى­رەسە, قوستاناي, اقمولا, قىزىل­وردا, اقتوبە وبلىستارى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن. ال تۇرعىن ۇيلەردى تاپسىرۋ قارقىنى بويىنشا باتىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, پاۆلودار سىندى وبلىستار الدىڭعى ورىننان كورىندى.

قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋ­دا­سىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ 9 ايىندا 69,5 ميلليارد اقش دوللارىنا جۋىقتاپتى. بۇل الدىڭ­عى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭى­مەن سالىستىرعاندا 25,1 پايىزعا ار­تىق. ياعني, 2017 جىلى ەكسپورت 31 پايىزعا, يمپورت 15 پايىز­عا وسكەن. جالپى, سىرتقى ساۋدا­داعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ قاتارى كوبەيە تۇسكەنىن جانە ولارمەن اراداعى ساۋدا قاتىناستارى جىل ساناپ قانات جايىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇ­گىنگى تاڭدا رەسەي, قىتاي, يتا­ليا, نيدەرلاند, فرانتسيا, شۆەي­تساريا, وزبەكستان, گەر­مانيا, تۇر­كيا جانە يسپانيا ەل­دەرى سىرت­قى ساۋداداعى باستى ارىپ­تەس­تەرى­مىزدىڭ قاتارىنا جاتادى. رەسەي, قىتاي ەلدەرىمەن ارا­داعى ەكو­نوميكالىق بايلا­نىس­تاردىڭ اۋەل باستان جولعا قويىل­عانى بەلگىلى. جوعارىدا تىلگە تيەك ەتىلگەن ون ەلدىڭ ىشىن­دە وزبەكستانمەن اراداعى باي­لانىس وتكەن جىلدان باس­تاپ بۇرىنعىدان دا بەكي ءتۇستى. كور­شىلەس ەلمەن اراداعى ساۋ­دا-ساتتىقتا ەكسپورتتىڭ ۇلەسى 30 پايىزعا, يمپورت كولەمى 27 پا­يىزعا وسكەنى وسىنى اڭعارتادى.

وتكەن جىلى ءوسىم بايقالعان سالالاردى ايتقاندا كولىك سالا­سىنا توقتالا كەتكەن ءجون. كولىك قىزمەتتەرىنىڭ كولەمى 4,8 پايىزعا, جۇك تاسىمالداۋ قار­قىنى 5,2 پايىزعا, جولاۋشى­لار تاسىمالداۋداعى ءوسىم 1,7 پايىزعا ارتتى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى دە اي­تارلىقتاي كۇشەيىپ كەلەدى. ماسە­لەن, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك كولىك ءدالىزى­نىڭ تيىمدىلىگى ارتىپ, تاسىمال كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايعان. اق­تاۋ تەڭىز پورتى, «قورعاس» قۇرلىق پورتى ارقىلى وتەتىن كونتەينەرلىك تاسىمالدىڭ اۋقى­مى دا ارتا تۇسۋدە.

ەكونوميكانىڭ العا باسۋى الەۋمەتتىك سالاداعى احۋالعا وڭ اسە­رىن تيگىزەتىنى تۇسىنىكتى. ولاي بولسا, 4 پايىزدىق ءوسىم كورسەت­كىشى حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاق­سارتۋعا دا ىقپال ەتۋگە ءتيىس.

ارنۇر اسقار,

«ەگەمەن قازاقستان»