«ايتۋشى اقىلدى بولسا, تىڭداۋشى دانا بولادى» دەيدى حالىق ماقالى. وسى ءبىر ءتامسىلدىڭ ءون بويىندا ۇلكەن ۇلاعات جاتقانىنا شەك كەلتىرۋدىڭ ءوزى كۇنا.
بۇرىندارى ۇلكەندەر جاستىق شاعى تۋرالى اڭگىمە ايتا قالسا قۇدايعا شۇكىر, ەل قاتارلى ادال ەڭبەك ەتتىك, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاعان جوقپىز, ار-ۇياتىمىزعا كىر جۇقتىرعان ەمەسپىز, جۇرگەن جەرىمىزدە سىيلى بولدىق, دەپ وتكەن شاعىن ماقتانىشپەن ەسكە الاتىن. ءسويتىپ قاتارلارىڭنان قالماي تياناقتى ەڭبەك ەتسەڭدەر جامان بولمايسىڭدار دەپ سوزدەرىنىڭ سوڭىن جاستارعا ۇلگى-ونەگە كورسەتۋمەن اياقتايتىن. بۇل كەشەگى, ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, كەر كەتكەن كەڭەستىك زاماندا ايتىلاتىن اڭگىمە-كەپتىڭ ءبىر پاراسى ەدى. ءبىر قىزىعى, ءوزىمىز جارىسا جامانداپ تاستاعان سول زاماندا ءومىر سۇرگەندەر وزدەرى ادال ەڭبەك ەتىپ قانا قويماي, كەيىنگى ۇرپاققا دا اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ, كەرەك كەزدە ءجون-جوبا سىلتەپ وتىراتىن. ول از دەسەڭىز, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى ارا-تۇرا مەكتەپ وقۋشىلارىمەن ارنايى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, باستارىنان وتكەرگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەر تۋرالى كوسىلە بايانداپ, وسكەلەڭ بۋىندى ومىردە كەزدەسىپ تۇراتىن قيىندىقتارعا مويىماۋعا ۇندەپ, تاربيە ىسىنە دە وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوسا جۇرەتىن. مۇنىڭ ءوزى جاستاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋدە تاپتىرماس ءتاسىل دە بولاتىن. ءوزىمىز مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن جىلداردا سونداي كەزدەسۋلەردىڭ تالايىنا قاتىستىق تا.
ال قازىر شە؟ جان-جاعىڭا قۇلاق ءتۇرىپ تىڭداي قالساڭ بۇگىندە كول-كوسىر ءىس تىندىرعان كوسەم دە كوپ, شەشىلە سويلەيتىن شەشەن دە كوپ. بىراق سولار جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىنعا ونەگەلى ىستەرىمەن, سانانى سىلكىنتەر سوزدەرىمەن ۇلگى كورسەتە الىپ ءجۇر مە؟ الدە ارقايسىسى ءوز باستارىنىڭ قامىمەن الەك بولىپ, بولاشاق تۋرالى ويلاۋعا مۇرشالارى بولماي جاتىر ما؟ قالاي دەگەندە دە, وقۋ ورىندارىنىڭ ولقىلىعى ما, بولماسا باسقا ءبىر سەبەپ بار ما, ايتەۋىر سوڭعى جىلدارى قارت كىسىلەر مەكتەپتەردە نەمەسە باسقا دا ءبىر قوعامدىق ورىنداردا بولىپ, جاستارمەن كەزدەسۋ وتكىزىپتى, ءسويتىپ ومىردە كورگەن-تۇيگەندەرىن ايتىپ, مول تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپتى دەگەندى ەستي قويمايمىز. ونىڭ ەسەسىن بالەنشە بالەن جاسقا تولۋىنا بايلانىستى كەش وتكىزىپ, ونىڭ يىعىنا شاپان جابىلدى, بالەنشە كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىن جاساپتى, بالەن اقساقالعا بالەن اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلىپتى دەگەن سياقتى اڭگىمەلەر الدەقايدا ءجيى ەستىلەدى. زاماننىڭ كەڭدىگىنەن بە, الدە, مۇمكىندىگىن, تامىر-تانىستارىن پايدالانىپ اركىمنىڭ ويىنا نە كەلسە سونى ىستەۋىنە كەڭىنەن جول بەرىلۋىنەن بە, ايتەۋىر بۇگىنگىنىڭ ادامدارى ءوز باستارىمەن وزدەرى الەك. بىرەۋلەر بايلىق قۋسا, بىرەۋلەر اتاق-مانساپ قۋىپ ءجۇر. بالاسىنا بەدەلدى قىزمەت تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن بەتتىڭ ارىن بەس ءتۇيىپ جۇرگەندەر ءوز الدىنا ءبىر توبە. جاسى جەتپىستەن اسىپ, سەكسەنگە تايانعاندا تويلارعا بارىپ, نەمەرەلەرىمەن قاتار بالا-شاعامەن قوسىلىپ شەيك, تۆيست سياقتى ويقى-شويقى بيلەردى بيلەپ, سەكىرىپ-قارعىپ جۇرگەن شالدارىمىز قانشاما؟..
باياعىدا قازاق قوعامىندا ەل ىشىندە جوق جەردەن جانجال شىعارعان تەنتەكتى دە, سۇيەككە تاڭبا سالاتىنداي ۇياتتى ىستەرگە بارعان كورگەنسىزدەردى دە اقساقالدار جونگە سالىپ, تىيىپ وتىرعان. ويتكەنى ول ۋاقىتتاردا ۇلكەندەردىڭ حالىق الدىندا زور بەدەلى بولعان, سوندىقتان كوپشىلىك تە ولاردىڭ ايتقاندارىن ەكى ەتپەي ورىنداعان.
بۇگىندە جاستار ۇلكەندەردى تىڭداۋدان قالىپ بارادى. بۇل نە سوندا, ۇلكەندەردەن بەدەلدىڭ كەتكەنىن بىلدىرە مە, الدە قازىرگى زامانعى جاستاردىڭ تىڭداۋسىز بولىپ بارا جاتقانىنىڭ ايعاعى ما؟ ەگەر جاستارىمىز تىڭداۋسىز بولسا, بالكىم ول ءۇشىن دە دەر كەزىندە ولارعا ۇلگى-ونەگە كورسەتە الماعان ۇلكەندەر كىنالى شىعار؟ ويتكەنى «الدىڭعى اربا قالاي جۇرسە, سوڭعى اربا سونىڭ ىزىمەن جۇرەدى» دەگەن ءسوز دە بار ەمەس پە؟ الدا-جالدا «الدىڭعى اربامىز» تەرىس جولعا ءتۇسىپ كەتكەن بولسا قايتپەكپىز؟
بۇگىندە ەڭبەككە دەگەن كوزقاراستىڭ تۇبەگەيلى وزگەرگەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا قويماس دەپ ويلايمىن. وزىمە دە, وزگەگە دە ازداپ بولسا دا پايدامدى تيگىزەيىن دەپ شىن ىقىلاسپەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادامدى كەزدەستىرۋ قازىرگىدەي شاقتا وتە قيىن. ەگەر قانداي دا ءبىر ارەكەت ەتىپ جۇرگەندەر بار بولسا, ولاردىڭ دا ويلاعاندارى ادال ەڭبەك ەمەس, ايتەۋىر ءبىر پايدا تابۋ, زاماناۋي تىلمەن ايتقاندا – بيزنەس. ۇناسىن-ۇناماسىن, قازىرگى «اربانىڭ» بەتالىسى وسىنداي. سوندىقتان دا اۋىل شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىن ادام جوق, مال باعاتىن ادام جوق, تەحنيكا ءتىلىن بىلەتىن مامان جوق دەگەن سياقتى دابىلعا بەرگىسىز داۋىستار ءار جەر-ءار جەردەن بارعان سايىن قاتتىراق ەستىلۋدە. جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا ەرتەڭگى كۇنىمىزدىڭ نە بولارىن ءبىر اللا عانا بىلەدى.
«جاقسى ادام قارتايسا كوكىرەگى تولى حات بولار, جامان ادام قارتايسا بىقسىپ جانعان وت بولار» دەگەن ۇلعاتتى ءسوز بار. زاماننىڭ اعىمىنا, ورىن الىپ جاتقان احۋالدارعا قاراي وتىرىپ, ەرتەدەگى اتا-بابالارىمىز سياقتى وتكەن ءومىر تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋعا تۋرا كەلىپ جاتسا, بىزدەر نە ايتار الا ەكەنبىز دەگەن ەكىۇداي وي دا قىلاڭ بەرمەي قالمايدى. ادال ەڭبەك ەتتىك, اتىمىزعا كىر جۇقتىرعان جوقپىز, قولىمىز تازا دەپ ايتا الار ما ەكەنبىز, ءسىرا.
سونىمەن, «ايتۋشىڭ» قانداي اعايىن؟..
سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان»