ءوڭىر تىنىسىنداعى تىڭ سەرپىن

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاراعاندى وبلىسىنا جۇمىس ساپارىنىڭ ەكىنشى كۇنىندە ىسكە قوسىلعان جوبالاردىڭ تۇساۋىن كەستى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوندىرىستى ايماققا جۇمىس ساپارىنىڭ جالعاسى كەشە قاراعاندىنىڭ جانىندا بيىلعى جازدا ىرگە كوتەرگەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەڭىل ۇشاقتار شىعارۋدى قولعا العان «سۇڭقار» جشس زاۋىتىندا بولۋدان باستالدى. ەكونوميكالىق الەۋەتتىڭ كۇشەيگەندىگىنە ناقتى ايعاق رەتىندەگى بۇل ءىرى جوبا مەجەلەنگەن مەرزىمدە جۇزەگە اسىرىلعان ەدى. باستاپقى كەزدە كاسىپورىن «فەرمەر 2», سودان كەيىن «فەرمەر 500» اتالاتىن ۇشاقتاردى قۇراستىرىپ, تاپسىرىستارعا ءساي­كەس سانىن ۇلعايتۋدى كوزدەيدى. بۇلار اگروتەحنيكالىق شارا­لار­دى جۇرگىزۋگە, توتەنشە جاع­دايلاردا قولدانۋعا, مەدي­تسي­نا­لىق قىزمەت سالاسىندا كومەك كورسەتۋگە ارنالعان ۇشقىر اۋە كەمەلەرى. الداعى جىلى «سۇڭقار» اتتى ءتورت ورىندىق ءتۇرى كوك جۇزىندە سامعاسا, 10 ورىندىققا كوشىرىلەتىن كۇن دە الىس ەمەس. وسىنداي ۇشاقتار­دىڭ ءبىر تيىمدىلىگى – باسقارۋعا جەڭىل. وعان كادىمگى اۆتوموبيل جانار مايىن پايدالانۋعا بول­ا­دى. ارناۋلى ۇشۋ-قونۋ جولا­عىن­سىز-اق تەگىس جەر بەتىنەن كو­تە­رىلە بەرەدى. مەملەكەت باسشى­سىنا ونىڭ دايىن ۇلگىلەرىنىڭ ۇشىپ-قونۋ تەحنيكالىق كور­سەت­كىشتەرى كورسەتىلدى. بۇدان سوڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ وبلىستاعى كاسىپورىنداردا اتقارىلعان ماڭىزدى جوبا­لار­دىڭ تەلەكوپىر ارقىلى ىسكە قو­سى­لۋ تۇساۋكەسەرىنە قاتىسۋعا كەلدى. ءوڭىر ومىرىندەگى وسىناۋ اي­تۋلى وقيعاعا بايلانىستى وب­لىس اكىمى سەرىك احمەتوۆ ءسوز الىپ, ەلباسىعا ايماقتاعى الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي تۋرالى كەڭىنەن بايان ەتتى. ور­تاعا سالىنعانىنداي, تاۋەل­سىز­دىك جىلدارىندا نەگىزگى سالا­دا­عى ونەركاسىپتىك الەۋەت ساقتا­لىپ قانا قويماي, دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلۋ جىل­دان-جىلعا نىعايىپ كەلەدى. 20 جىل ىشىندە جالپى ءونىم كولەمى بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرۋعا بولمايتىن دەڭگەيدە ءوسىپ, بىل­تىر 2 ترلن. تەڭگەنى قۇراسا, ينۆەستيتسيا ۇلەسى دە اناعۇرلىم ارتتى. ول بيىل 1,5 ترلن. تەڭ­گەگە جەتكەلى وتىر. سونىڭ ىشىندە وڭدەۋشى سەكتورعا 600 ملرد. تەڭگە سالىنعان. ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ودان ءارى تە­رەڭدەتۋ تاياۋداعى ۋاقىتتا ونىڭ كولەمىن 30 پايىزعا ۇلعايتۋعا ىقپال ەتپەك. يندۋس­تريالان­دى­رۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن ايماق ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى 50 جوبا جەرگىلىكتى ەكونوميكاعا 300 ملرد. تەڭگە قامتىپ, 5 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرگەندىگى اتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىرماسىنا سايكەس ءوڭىر ءوندى­رىسىنە تىڭ سەرپىن جاسايتىن ەكى يننوۆاتسيالىق جوبانى ىسكە اسى­رۋ جالعاستىرىلۋدا. تەحنو­لو­گيالىق گازدى تازارتۋ جانە مەتان گازىن زالالسىزداندىرۋ بويىنشا وندىرىستىك قۇرال-جاب­دىقتار دايىندالىپ جاتىر. ار­ناۋلى ەكونوميكالىق ايماق قۇرۋ جوباسى ۇلكەن وزگەرىستەر كۇتتىرەدى. بۇل شارانىڭ باسىم باعىتى مەتاللۋرگيالىق سالا, ماشينە جاساۋ كەشەنى, حيميا ونەركاسىبى, قۇرىلىس ماتەريال­دارى ءوندىرىسى بولادى. قازىردىڭ وزىندە 10 ينۆەستور اتالعان جو­باعا اتسالىسۋعا دايىن. «بۇگىن ءسىزدىڭ تىكەلەي قاتىسۋىڭىزبەن 7 جاڭا ءوندىرىستىڭ ىسكە قوسىلۋى تورقالى توي الدىنداعى تو­لايىم تابىستاردىڭ ءبىر پا­را­سى», دەپ تۇيىندەلگەن ايماق باس­شى­سىنىڭ ەسەبىنەن سوڭ, وسى جو­با­لاردى ىسكە اسىرعان كاسىپ­ورىندار ەڭبەككەرلەرى تەلەكو­پىر­گە قوسىلدى. وعان الدىمەن «قاراعاندى­ەنەر­گوورتالىق» جشس 3 جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنىڭ ۇجىم مۇشەلەرى شىقتى. مۇندا جاڭا تۋربوگەنەراتور سالىنىپ, جو­بالىق قۋاتى 157 مۆت پەن 185 گكالل/ساعاتقا جەتكىزىلگەن. بۇل ەنەرگەتيكالىق جانە جىلۋ قۋا­تىن ءوندىرۋدى بارىنشا كەڭەي­تۋگە مۇمكىندىك جاسايدى. سو­نى­مەن بىرگە, ول تاراتىلاتىن اي­ماق­تا قۋات تاپشىلىعىن تومەن­دەتۋگە دە ءتيىمدى اسەر ەتەدى. پرەزيدەنتتەن اتالعان ءوندىرىس بۋىنىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا رۇق­سات بەرىلۋى سۇرالعاننان سوڭ نى­سان بىردەن جۇمىسقا كىرىستى. سەرىكتەستىك ەڭبەككەرلەرى ەلبا­سى­نىڭ ءوزى وعان دەم بەرۋىن زور قۋانىشپەن قابىلدادى. «اسا قادىرلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. جو­عارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ وسىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. ەلىمىزدەگى وركەندى وزگەرىستەردىڭ جارقىن ءبىر نىشانى ءبىزدىڭ كا­سىپورىن تىنىسىنان دا تانى­لا­دى. الداعى ۋاقىتتا ءومىرىمىزدىڭ ودان سايىن نۇرلانا تۇسۋىنە سەنىمىمىز ۇلكەن. وسىنىڭ ءبارى ءسىزدىڭ كورەگەن باسشىلىعى­ڭىز­دىڭ ارقاسىندا دەپ بىلەمىز», دەدى جاس جۇمىسشى تولەۋحان دۋان­بەكوۆ. كەلەسى كەزەكتە اقتاس كەنتىندە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كابەل شىعاراتىن «كەلسيس» جشس-نىڭ وسى ءونىمىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ول بەلگى بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا ارنالعان جانە ينتەرنەت جىلدامدىعىن كۇ­شەي­تەدى. ەلباسى سودان كەيىن بۇقار جىراۋ اۋدانىنىڭ ۇشتوبە اۋى­لىن­داعى جاڭادان جاڭعىر­تىل­عان قۇس فابريكاسى ۇجىمى مۇشە­لەرىمەن تەلەديدار ارقىلى جۇزدەسىپ, ەڭبەكتەرىنە تابىس تىلەدى. بۇل كاسىپورىننىڭ تۇتى­نۋ­شىلارعا جىلىنا 110 ميلليون جۇمىرتقا جونەلتۋگە ءمۇم­كىندىگى بار. وبلىستا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ بالاباقشالارداعى ورىن­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شە­شۋ تاپسىرماسىنا بايلا­نىس­تى ولاردىڭ قۇرىلىسىن جەدەلدەتە جۇرگىزۋ ءۇشىن بار ءمۇم­كىندىكتەردى پايدالانۋعا باسا كوڭىل بولىنۋدە. بۇگىندە ءبۇلدىر­شىندەردىڭ 80 پايىزى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتىلعان. الداعى ءۇش جىلدا جەتكىنشەكتەردىڭ ءبارى ايالى قامقورلىققا بولەنە الادى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى شەڭبەرىندە تۇرىكتىڭ «7 ءPىrاmىt» كومپانياسىمەن جا­سال­عان كونتسەسسيالىق جوبا بوي­ىنشا قاراعاندى قالاسىندا ءار­قايسىسى 320 ورىندىق 11 با­لاباقشا سالىنادى. مۇنىڭ ءوزى 3 پەن 6 جاس ارالىعىنداعى جەتكىنشەكتەر ءۇشىن 3500 ورىننىڭ اشىلۋىنا جاعداي جاسايدى. وسى جونىندە نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنا اتالعان كومپانيانىڭ باسشىسى ولۋ مۇستافا ءمالىم ەتتى. ەلباسى بۇل جوباعا ءسات­تىلىك تىلەدى. بۇگىندە جەرگىلىكتى كاسىپ­ورىن­داردىڭ بىرقاتارى بۇعان دەيىن ءوندىرىلىپ كورمەگەن ءونىم­دەردى شىعارۋعا ىنتا تانىتۋدا. «ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ» اق تەمىر جولدارعا ارنالعان رەلستەر جاساۋدى قولعا العانى وسى تەلەكوپىر كەزىندە ءمالىم بولدى. وعان كوپتەپ تاپسىرىس بەرۋگە «قازاقستان تەمىر جولى» اق تاراپىنان ىنتا تانى­تى­لىپ, وسىعان بايلانىستى مە­موراندۋمعا قول قويىلدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەلە­كو­پىر ارقىلى جۇزدەسۋگە, كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار الدىنداعى ءوز سوزىندە ۇدەمەلى يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ەلىمىزدە ىسكە اسىرىلعان جوبالاردىڭ وتان­دىق ەكونوميكاعا ۇلكەن سەرپىن تۋعىزعاندىعىنا توق­تال­دى. سولاردى جەتىلدىرە ءتۇسىپ, وركەندەۋ جولىن ودان سايىن ورىستەتۋ مەملەكەتتىك باسىم با­عىت بولىپ قالا بەرەدى. باسەكەگە قابىلەتتى ءوندىرىس قۋات-قابىلەتىن كۇشەيتۋ – قازاقستاندىق ەكو­نو­ميكا كەمەل كەلەشەگىنىڭ كەپىلى. جىل سايىنعى 7 پايىزدىق ور­نىقتى دامۋعا قول جەتكىزىلدى. بۇل الەم ەلدەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىمەن سالىستىرعاندا ەڭ الدىڭعى قاتارلى كورسەتكىشتىڭ بىرىنەن سانالادى. مەملەكەت باس­شىسى وتاندىق ءوندىرىستىڭ الىپ وشاعى – جەزقازعان ايما­عىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق جاعدايى ارنايى باع­دار­لا­ما بويىنشا جاقسارا تۇسپەك­تى­گىن اتاپ ءوتتى. بۇل حابار جىلى قابىلداندى. ەلباسى جۇرتشىلىق وكىل­دە­رىمەن اڭگىمەدەن سوڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەدى: «ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەسى قارساڭىندا وڭىرلەردى ارا­لاپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق باعدارلامانىڭ ورىن­دا­لۋى بارىسىن تەكسەرىپ جۇرگە­نىمدى بىلەسىزدەر. مىنە, بۇل جولى قاراعاندى وبلىسىنا كەلدىك. قازاقستاندا بيىل 234 جاڭا ءوندىرىس اشىلدى. تاعى دا 122-ءسى جۇمىسىن باستاعالى تۇر. ءسوي­تىپ, 44 مىڭ جۇمىس ورنى قۇ­رىلاتىن بولادى. مۇنى كوپ­تە­گەن وتبا­سىنىڭ قۋانىشى سا­ناي­مىن. ەكونوميكانى دامىتۋعا با­عىت­تالعان جۇمىستى جالعاس­تىرا بەرەمىز. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە ەشقاشان بولىپ كورمەگەن وندىرىستەر قۇرىلىپ جاتىر. قا­راعاندىدا تۇڭعىش اۆياتسيا زاۋى­تى ىرگە كوتەردى. بۇعان دەيىن ۇشاق جاسالعان جوق ەدى. بۇرىنعى ان-2 ۇشاعى قازىر قولدانۋعا جارامسىز. بۇلار سولاردى الماستىرادى. تىكۇشاق قۇراستىراتىن زاۋىتتار دا پايدا بولادى. قاراعاندى – ەلىمىزدەگى ەڭ ءوندىرىستى ايماق. دومنا پەشى, بولات قۇيۋ, باسقا دا ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلدى. مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, سپورت كەشەندەرى سالىنۋدا. وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا حالىق يگىلىگىنە ارنالىپ اتقارىلۋداعى ىستەر. بۇلار «نۇر وتان» حدپ-نىڭ دا باعدارلاماسىنا سايكەس جاسالىپ جاتقان جۇمىستار. دەمەك, ەل قۋاتى ارتىپ, تۇر­مىس جاقسارا بەرەتىن بولادى». بۇدان سوڭ نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇقار جىراۋ داڭعىلى بويىنداعى الاڭدا تۇرعىزىل­عان بيىكتىگى 47 مەتر, ۇشار با­سىن­دا التىن قاپتىرمامەن اپ­تال­عان قىران قۇس بەينەسى سوم­دال­عان تاۋەلسىزدىك مونۋ­مەنتى­نىڭ اشى­لۋ سالتاناتىنا قاتىس­تى. قالا, ايماق تاريحىنا جار­قىن بەت بولىپ قوسىلار وقيعا قۋا­نى­شىن بولىسۋگە قاۋىشقان جۇرت­شىلىق وكىلدەرى, ەڭبەگى مەن ەسىمى ەلەۋلى قاۋىم, بو­لاشاق­قا سەنىمدەرى بەرىك جاستار تۇڭعىش پرەزيدەنتتى ىستىق كوڭىلمەن, سۇيىسپەنشىلىك سەزىممەن قارسى الدى. وسى جەردە بۇرىن كەشەگى كەڭەستىك جۇيە كوسەمىنىڭ ەسكەرتكىشى تۇرۋشى ەدى. ۋاقىتتان ارتىق تورەشى جوق. كەلمەسكە كەتكەن كۇنمەن بىرگە ول دا كەتتى اقىرى. تاۋەلسىزدىكتىڭ قيىن جو­لىن جەڭگەن, جەمىسىن تاتقان حالىقتىڭ ونىڭ الىنىپ تاس­تا­لۋى, ورنىنا جاڭارعان ومىرگە جاراستى بەلگى ورناتىلۋى تىلەگى ورىندالدى. ايقىن نەسىپباي. قاراعاندى. ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.