قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «ريا نوۆوستي» جانە «ينتەرفاكس» اقپارات اگەنتتىكتەرىنە بەرگەن سۇحباتى
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن اپتادا بولعان ماسكەۋدەگى جۇمىس ساپارىنىڭ اياسىندا رەسەيدىڭ جەتەكشى اقپارات اگەنتتىكتەرىنە سۇحبات بەردى. اڭگىمەگە باستى ارقاۋ بولعان ماسەلە شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا – كەدەندىك «ۇشتىك» – قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستىڭ ينتەگراتسيالانۋدىڭ بارىنشا جاڭا جوعارى ساتىسىنا شىعۋى تۋرالى بولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ (بەك) جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالايتىن شەشۋشى قۇجاتتارعا قول قويىلدى.
ەۋرازەق-تەن كەدەن وداعىنا جانە بەك-كە دەيىن, ودان ءارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرىگۋگە دەيىن كەزەڭ بويىنشا دايەكتىلىكپەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان ءۇش مەملەكەتتىڭ ەۆوليۋتسيالىق ىنتىماقتاستىق جولى وسىنداي. «ريا نوۆوستي» اگەنتتىگى اتاپ جازعانىنداي, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇرىنعى كسرو اۋماعىنداعى اسا زور جانە بارىنشا ءتيىمدى ينتەگراتسيالىق جوبانىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى. 1994 جىلى, كسرو تۋرالى ەستەلىك ءالى سانادا جاڭعىرىپ تۇرعان كەزدە, كسرو-نىڭ كۇيرەۋىنە بايلانىستى ەكونوميكالىق جانە ساياسي اپاتتار بەلەڭ العان شاقتا ەۋرازيالىق وداق قۇرۋدى تۇڭعىش رەت ەلباسى ۇسىنعان بولاتىن. ءبىز وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعان بۇل سۇحباتتا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءوزىن-ءوزى تاراتۋى تۋرالى باستاماسىنان باستاپ, رەسەيدە وتەتىن الداعى سايلاۋ ناۋقانىنا دەيىنگى جانە باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەر ءسوز بولدى.
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اۋماعىندا ەۋرازيالىق قاۋىمداستىق قۇرۋ تۋرالى سوناۋ 1994 جىلى ايتقان ءسىزدىڭ يدەياڭىزدىڭ ءجۇزەگە اسۋىمەن قۇتتىقتاپ قويۋعا رۇقسات ەتىڭىز. ءسىزدىڭ باستاماڭىز ناق وسى كەزەڭدە جىلدام ءارى ءتيىمدى ءجۇزەگە اسۋى نەگە بايلانىستى؟ ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اۋماعىنداعى بۇرىنعى ۇلتتىق قۇرىلىمداردان جوعارى قۇرىلىمدار قۇرۋ كەزىندەگى جىبەرىلگەن قاتەلىكتەردى ەندى قايتالاماۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– يدەيانىڭ كوبىنە ءوز ۋاقىتىنان بۇرىن جۇرەتىندىگى بەلگىلى. بەلگىلى كلاسسيك ايتقانداي, يدەيالار ءتاجىريبە جۇزىنە اسۋى ءۇشىن بۇقارانى باۋراپ الۋعا ءتيىس. كەڭەستەر وداعى كۇيرەگەننەن كەيىن بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن سەزىنۋى ءۇشىن, ولار بۇدان ءارى قالاي داميتىندىعىن, ولاردىڭ ارقايسىسى باستى ءمۇددەسىنىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءۇشىن, جان-جاقتارىن باعدارلاپ الۋى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك بولعان شىعار.
بۇگىنگى جاھاندانۋ الەمىندە ءوز شەكاراسىنىڭ شەڭبەرىندە تۇيىقتالىپ قالعان مەملەكەتتى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل تىعىرىق, بۇل كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن تۇرالاپ قالۋمەن بىردەي. بۇگىندە الەمدە 240 ينتەگراتسيالىق ءبىرلەستىكتىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعاندىعى دا تەگىن ەمەس. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىلەرى – ەۋروپالىق وداق, سولتۇستىكامەريكالىق NARTA, وڭتۇستىكامەريكالىق MERCOSUR, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, اتەس. ال پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ءىشىندەگى ءىرى دە ەڭ ساليقالىسى – كەدەن وداعى, ەندى, مىنە, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك بولىپ وتىر.
مەن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا ينتەگراتسيالىق يدەيا تۋرالى ايتقاننان بەرى دە 17 جىل ۋاقىت ءوتتى. ناق سول كەزەڭدە, بۇل يدەياعا حالىقتار ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ كەلسە دە, ءبىزدىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ەليتالارى جانە مەملەكەت باسشىلارى ونى قولدامادى. مىنە, اقىرىندا ول ءىس جۇزىنە استى. ونىڭ تاجىريبە ءجۇزىندە ىسكە اسۋى رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ بەلسەندى قولداۋى ارقاسىندا ءمۇمكىن بولدى. تاعى ءبىر اتاپ ايتاتىن ءماسەلە, سوناۋ 2005 جىلى ۆلاديمير پۋتين پرەزيدەنت بولىپ تۇرعان كەزدە سوچيدە ءبىز كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى پىكىرلەسكەن بولاتىنبىز. ياعني, ەۋروپالىق وداق 40 جىل ۋاقىت جۇمساعان جولدى ءبىز 5 جىل ىشىندە ەڭسەردىك. بۇل ءۇشىن وراسان كوپ زاڭدار قابىلداۋعا جانە راتيفيكاتسيالاۋعا تۋرا كەلدى. ەندى ءبىز ينتەگراتسيانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە: ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋعا كوشتىك. وسى ماقسات ءۇشىن 17 كەلىسىم قابىلداندى, ولاردىڭ ورىندالۋى بەك-ءتىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزادى. ەندى بىزگە مونوپوليالىق ينفراقۇرىلىمدىق قىزمەتتەردىڭ ءبىرتۇتاس تاريفىن كەلىسۋ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى, ينفلياتسيا دەڭگەيى, مەملەكەتتىك قارىز مولشەرى سياقتى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى بىرىزدەندىرۋ تۋرالى زاڭدار قابىلداۋ كەرەك. بۇل ۇدەرىس 2015 جىلى اياقتالادى. سوندا ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ كەزەڭىنە اياق باسامىز. ءدال قازىرگى كەزەڭدە بىزدەر ءۇشىن وتە قاجەت وداق قۇرۋعا ءۇش مەملەكەت قانا قابىلەتتى بولدى جانە ساياسي جىگەر تانىتتى.
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى جانە ەو-نى ءجيى سالىستىرادى. وسى ورايدا ەو – رەسەي, قازاقستان جانە بەلارۋس العا ماقسات رەتىندە قويعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى فلاگمانى بولدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– مەن ءوزىمنىڭ جەكە پىكىرىمدى بىلدىرەيىن. ەۋروپالىق وداق ءبىزبەن – ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكپەن جانە ءبىز قۇرعالى وتىرعان ەۋرازيالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىق جاساۋعا ارقاشان مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. سەبەبى, مۇندا رىنوك جانە رەسۋرس كوزدەرى مول. ناق وسى جەردەن ەۋروپا ەنەرگورەسۋرستار «ءنارىن» الۋدا. بارلىعى ەۋروپالىق جەتەكشىلەردىڭ جىگەرىنە بايلانىستى بولادى. الايدا, مەن ەۋروپانىڭ بولاشاعى ءبىزدىڭ ەۋرازيالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىققا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىنە كامىل سەنەمىن.
– ەۋرازيالىق وداقتا قانداي ۆاليۋتا ءجۇرۋى مۇمكىن؟ ول قازىر قولدانىستاعى نەمەسە باسقا ءبىر جاڭا ۆاليۋتا ما؟
– ءبىز بۇل تۋرالى ءالى اڭگىمە قوزعاعانىمىز جوق. ينتەگراتسيالىق بىرلەستىك ەركىن ساۋدا ايماعىن, كەدەن وداعىن, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋدان باستالادى. ودان كەيىن ەكونوميكالىق وداق قۇرىلادى جانە سودان كەيىن بارىپ قانا ەۋروپاداعى «ەكيۋ» (European Currency Unit – ەۋرو قابىلدانعانعا دەيىن ەو ىشىندە ەسەپ ايىرۋ ءۇشىن قولدانىلعان كليرينگتىك ۆاليۋتا, ەۋروپالىق ۆاليۋتا بىرلىگى – «ريا نوۆوستي») سياقتى ەسەپ ايىرىسۋ بىرلىگى كىرگىزىلەتىن بولادى. ەڭ الدىمەن, ينتەگراتسيانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنەن ءوتۋىمىز قاجەت. سودان كەيىن ءبىرتۇتاس ۆاليۋتا تۋرالى ويلاناتىن بولامىز. الايدا, قازىردىڭ وزىندە قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا ءىرى تاۋار كولەمى بويىنشا ساۋدا دوللارمەن ەمەس, رۋبلمەن جانە تەڭگەمەن جۇرگىزىلۋى ءۇشىن نەگىز قالانۋدا. ءبىز ۆتب بانكىندە بولدىق. وسى بانك ارقىلى تاۋلىك سايىن 600-800 ميلليون تەڭگە اينالىمعا تۇسەدى. قازاقستاندىق ۆاليۋتا رۋبلدەن كەيىن ەكىنشى دارەجەنى يەلەنەدى. ءبىز ءوزارا ساۋدا جاساعان كەزدە ۇلتتىق اقشالارىمىزدى پايدالانۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىرىنشى قادام بولىپ تابىلادى. الدىمەن ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق كەڭىستىگىمىزدىڭ تەڭ قۇقىلىعىن جانە پايدالىلىعىن ءوزىمىز ءۇشىن دالەلدەۋىمىز كەرەك. سودان كەيىن ءبىرتۇتاس ۆاليۋتا تۋرالى ماسەلە ءسوزسىز تۋادى. الايدا, مەن بۇل ءرولدى ورىنداۋعا ءبىر دە ءبىر ۇلتتىق ۆاليۋتا, ونىڭ ىشىندە ەڭ قۋاتتى دەپ سانالاتىن رۋبل دە جارامايدى دەپ ەسەپتەيمىن. باسقا ۆاليۋتا, باسقا اتاۋ قاجەت.
– قازاقستان پارلامەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا تۇر. ءسىز نەلىكتەن دەپۋتاتتاردىڭ پارلامەنتتى تاراتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن قولدادىڭىز؟ ۇكىمەتتە اۋىس-ءتۇيىس بولادى دەپ كۇتىلىپ وتىر ما؟
– بيىلعى جىلى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە كوپ وقيعالار بولدى. بىرىنشىدەن, تومەننەن باستالعان باستاما بويىنشا مەنىڭ وكىلەتتىگىمدى ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندە ۇسىنىس جاسالدى. مەن قازاقستاننىڭ بارلىق ازاماتتارىنا العىسىمدى ءبىلدىردىم, دەگەنمەن, رەفەرەندۋمعا بارعانىم جوق, مەرزىمىنەن بۇرىن پرەزيدەنت سايلاۋى وتكىزىلدى. بۇل ماسەلەلەر 3 ساۋىردە بولعان ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق دەپۋتاتتار جۇمىس ىستەپ تۇرعان پارلامەنتتى ءمۇمكىندىگىنشە تاراتۋ كەرەكتىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعاي باستاعان بولاتىن. بۇل ورايداعى ولاردىڭ باستى دالەلى ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى زاڭ قابىلداۋشى ورگانىندا كەمىندە ەكى پارتيا بولۋى كەرەك ەكەندىگىنەن تۋعان ەدى. قازىر ءارتۇرلى ساياسي قوزعالىستار بار. الايدا, ءبىر پارتيا – «نۇر وتان» عانا باسىمدىققا يە. ەكىنشى ايعاق – ءبىزدىڭ بارلىعىمىز داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز جانە بولادى دەپ ەسەپتەيمىز. ونى ءبىز دەنەمىز ءتىتىركەنە سەزىنۋدەمىز. داعدارىستىڭ بولماۋى دا مۇمكىن. دەگەنمەن, ەۋروپاداعى, امەريكاداعى جانە باسقا مەملەكەتتەردەگى بولىپ جاتقان جاعدايلارعا قاراعاندا, ونىڭ بولۋى ابدەن ءمۇمكىن. وسىعان بايلانىستى پارلامەنتاريلەر 2012 جىلى سايلاۋعا الاڭداۋدان گورى, ناقتى ىسپەن شۇعىلدانۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
ۇشىنشىدەن – قازاقستان قۋاتتى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا. تەك ەكى جىل ىشىندە عانا 350 جاڭا كاسىپورىن ىسكە قوسىلادى. قازىردىڭ وزىندە ەكونوميكامىزدا وڭدەۋ ونەركاسىبى باسىمدىق الىپ كەلەدى. بۇل بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن جانە بارلىق ازاماتتار ءۇشىن اسا زور جۇمىس. دەپۋتاتتار ونى جۇزەگە اسىرۋدا جاڭا زاڭدار قابىلدايتىن پارلامەنتكە جاڭا ادامداردى اكەلۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. مەن بۇل دالەلدى تۇجىرىمدارمەن ساناسپاي تۇرا المادىم. ونىڭ ۇستىنە بۇل پارلامەنت ءوزىنىڭ سوڭعى سەسسياسى بويىنشا جۇمىس ىستەدى.
مەن تاراتۋ جونىندەگى ايعاقتى دالەلدەرمەن كەلىستىم. كونستيتۋتسيا بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ دەپۋتاتتار ۇسىنىس جاساماي-اق پارلامەنت ليدەرلەرىنىڭ كەلىسىمى بويىنشا دا تاراتۋعا قۇقى بار. بۇل قالىپتى, كونستيتۋتسيالىق, زاڭدى قۇبىلىس.
– رەسەي مەن قازاقستان ءوزارا ۇيلەسىمدى ءۇردىس ارقىلى بسۇ-عا مۇشە بولىپ كىرە المادى. رەسەي ءبىرىنشى كىرگەلى وتىر. بۇل رەسەي مەن قازاقستاننىڭ بايلانىستارىنا جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە اسەر ەتپەي مە؟
– ءبىز كەدەن وداعىن قۇرۋدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ بۇل تاقىرىپتى كوتەردىك. قازىر ءىس جۇزىندە كەلىسىمدەردى بىتىردىك: 2012 جىلدىڭ سوڭىندا ۇيىمعا قابىلداۋ ءۇشىن قازاقستان دا دايىن بولادى. الايدا, بسۇ-عا ۇجىمدىق تۇردە كىرۋ ۇلگىسى جوق.
قازاقستان ءۇشىن رەسەيدىڭ بسۇ-عا الدىمەن كىرۋى وتە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ ەۋروپاعا شىعاتىن بارلىق كولىك دالىزدەرىمىز رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋماعى ارقىلى وتەدى. ەگەر رەسەي كىرمەيتىن بولسا, ءبىز قىرعىزستاننىڭ جاعدايىنا تاپ بولامىز. ول بسۇ-عا كىردى, الايدا بۇل ۇيىمعا مۇشە ەمەس مەملەكەتتەردىڭ ورتاسىندا قالدى. سونىمەن بىرگە, ءبىز ۇشتىك (رەسەي, قازاقستان, بەلارۋس) كەلىسكەنبىز جانە قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا دا بسۇ-عا مۇشە بولعاننان كەيىن ماسكەۋ ءبىزدىڭ مۇشەلىگىمىزدى بارلىق جاعىنان قولدايتىندىعى تۋرالى كەلىسىم بار. رەسەيدىڭ ۇيىمعا مۇشە بولىپ كىرىپ وتىرعان جاعدايى قازاقستان ءۇشىن وتە ءتيىمدى. ويتكەنى, رەسەي تاراپى قازىر بىزدە قولدانىستاعى تاريفتەردەن گورى وزىنە بارىنشا جوعارى تاريفتەردى كەلىسىپ الدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ بسۇ-عا رەسەيدەن كەيىن مۇشە بولۋى قالىپتى جاعداي دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ءبىزدىڭ كەدەن وداعىنا ەشقانداي اسەر ەتپەيدى.
– قازاقستان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن كەڭەيتۋ بولاشاعىنا, اتاپ ايتقاندا, وعان يراننىڭ مۇشە بولۋىنا قالاي قارايدى؟
– قازىر شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا يراندى قوسقاندا التى مەملەكەت باقىلاۋشى نەمەسە سەرىكتەس بولىپ تابىلادى. ءارينە, پروبلەمالار جوق ەمەس, بار. سوندىقتان مۇنداي ماسەلەلەر بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا پاتۋالاسۋىمەن بىرىگىپ شەشىلۋى كەرەك. ءوز باسىم ءۇندىستان مەن پاكستاننىڭ, كەيىن مۇمكىن يراننىڭ قابىلدانۋىن قالار ەدىم. بۇل باعىتتار بويىنشا ساياسي پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. جەكە پىكىرىمە كەلسەك, شىۇ-نىڭ كەڭەيۋىنە قارسى ەمەسپىن, تاعى قايتالاپ ايتامىن, ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە بارلىق مەملەكەتتەر اتسالىسۋى قاجەت. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ون جىلدىعىن اتاپ وتكەن تۇستا استانادا بۇل تاقىرىپ توڭىرەگىندە اڭگىمە بولىپ, ۇيىمعا قابىلداۋدىڭ ءتارتىپ-شارتتارى كەڭىنەن قوزعالعان. ۇيىمنىڭ بەرىك, ورنىقتى بولعانىن تىلەيمىن.
– سوڭعى كەزدەرى كوپتەگەن ەلدەردى, اسىرەسە, اراب ەلدەرى اۋماعىن ۇكىمەتتەرگە قارسى باعىتتالعان جاپپاي تولقۋلاردىڭ شارپىپ وتكەنى ءمالىم. بۇل وقيعالاردان بۇرىنعى پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالار قۇرامىنداعى ەلدەر ۇكىمەتتەرى قانداي قورىتىندى شىعارعانى ءجون؟
– ءبىز جاپپاي تولقۋلاردى سولتۇستىك افريكادان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, اقش, ۇلىبريتانيا, ەۋروپانىڭ باسقا ەلدەرىنەن دە كەزدەستىرىپ وتىرمىز. اڭگىمەنىڭ ءبارى ادىلەتتىلىككە كەلىپ تىرەلەدى. ەركىندىك پەن ادىلەتتىلىك – اجىراعىسىز ۇعىم. ازاتتىقتىڭ, تەڭدىكتىڭ قاجەتتىگى تۇسىنىكتى. قازىرگى اڭگىمە وتە اۋقاتتىلار مەن جارلى-جاقىبايلار اراسىن ودان ءارى ەكىگە جاراتىن ادىلەتتىلىك تۋرالى بولىپ وتىر. داعدارىس وسى ەكى الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ بەت-پەردەسىن ايقارا اشىپ بەردى. ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى وسىنداي تولقۋلاردى تەزدەتتى. سوندىقتان دا الەۋمەتتىك تەڭدىك, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ جوعارىلىعى ەكونوميكانىڭ باستى فاكتورى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
ەشكىم كۇتپەگەن داعدارىس ەكونوميكانى كۇرت قۇلدىراتىپ جىبەردى, الەۋمەتتىك شىعىندار قىسقارۋدا, قاراپايىم ادامدار زاردابىن كوپ تارتۋدا. ەڭ باستى ماسەلە بۇل. مۇنىمەن قوسا, بۇكىل الەمدە لاڭكەستىك ارەكەتتەر دە كۇشەيىپ كەلەدى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار قازاقستاندا دا ورىن الدى. ارينە, ولاردىڭ ۇيىمداسقان ەشقانداي ءتۇپ تامىرى دا, وپپوزيتسيالىق توپتارعا قاتىسى دا جوق. جۇرتشىلىق تاراپىنان قاتاڭ سىنعا ۇشىراۋدا. تەرروريزم شەكارا دەگەندى بىلمەيدى, سوندىقتان وعان قارسى مەملەكەت بولىپ كۇرەسكەن ءجون.
– باتىستىڭ تەھرانعا قارسى سانكتسيا جاريالاۋ جونىندەگى ۇستانىمىنا ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟ ويتكەنى, ورنالاسۋى جاعىنان يران كورشى ءوڭىر بولىپ تابىلادى عوي.
– يرانعا قانشا رەت سانكتسيا جاريالانعانىن جاقسى بىلەمىز. الايدا, ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ تە, ەڭبەك ەتىپ تە جاتىر. مەملەكەت رەتىندە دە ورنىقتى. يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا كەلەتىن بولساق, ديپلوماتيالىق كەلىسىمدەردى ودان ءارى جالعاستىرۋدى قولداۋشىلاردىڭ ءبىرىمىن. ەگەر يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسى تۋرالى ءسوز قوزعايتىن بولساق, وندا نەگە پاكستان, يزرايل ءتوڭىرەگىندە ماسەلە كوتەرمەسكە؟ ولاردا شىن مانىندە يادرولىق قارۋ بار عوي. ماسەلەگە بىرجاقتى قاراۋعا بولمايدى. يران اتومدى بەيبىت ماقساتقا پايدالانىپ وتىرعانىن, ماگاتە دە جاعدايدىڭ قالىپتى ەكەنىن مالىمدەيدى. كەنەت الدەبىر جاسىرىن پيعىل-ماقساتتار تۋرالى اقپارات ورىستەيدى. سوندىقتان كەلىسسوزدەردى ودان ءارى جالعاستىرىپ, ماگاتە ينسپەكتورلارىن بارلىق وبەكتىلەرگە جىبەرۋدى تالاپ ەتۋ كەرەك. وسىلايشا يادرولىق باعدارلامانى بەيبىت ماقساتقا پايدالانىپ جاتقانىن الەمگە دالەلدەسىن. يران ماسەلەسىن كۇشپەن شەشۋگە بولمايدى. ونىڭ سوڭى الەم ءۇشىن دە, ايماق ءۇشىن دە اۋىر زارداپتارعا سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
– قازىر تەھرانعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, سيرياعا قارسى سانكتسيا قولدانۋ ماسەلەسى تالقىلانۋدا. ءسىزدىڭ تۇسىنىكتەمەڭىز؟
– ءبارىمىز دە بۇۇ ليۆياعا قاتىستى قانداي شەشىم قابىلداعانىنا كۋامىز. ونىڭ اقىرى كاددافيدىڭ ولىمىمەن اياقتالدى. مەن كاددافيدىڭ جاقتاسى ەمەسپىن, ونى قورعاۋ نيەتىم دە جوق. الايدا, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى شەشىمىنىڭ بۇرمالانعانىن نازاردان تىس قالدىرۋعا استە بولمايدى. مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ءجونسىز ارالاسۋعا جول بەرىلدى. بۇل اششى وقيعا مۇنداي ارەكەتتەردى باسقا تاۋەلسىز ەلدەرگە قولدانۋعا بولمايتىنىن كورسەتتى. ماسەلەن, سيرياعا. بىتىمگەرشىلىك قاۋىمداستىق ادامداردىڭ وپات بولىپ جاتقانىن اشكەرەلەۋدە. سوندىقتان دا پروبلەمالاردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك. قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتەدى. ءبىزدىڭ جەتەكشىلىگىمىزبەن يىۇ-نىڭ ءماجىلىسى وتەدى. وندا بۇل ماسەلەنى تالقىلايتىن بولامىز.
– قازاقستان – قۋاتتى ەنەرگەتيكالىق مەملەكەت. ءسىز قالاي ويلايسىز, رەسەي مەن قازاقستان الەمدىك ەنەرگەتيكالىق رىنوكتا ارىپتەس پە الدە باسەكەلەس پە؟
– رەسەيدىڭ مۇناي, گاز ءوندىرەتىن الىپ دەرجاۆا ەكەنى بەلگىلى. جىلىنا 500 ميلليون توننا مۇناي جانە 500 ميلليارد تەكشە مەتردەي گاز شىعارادى. قازاقستان 20 جىل بۇرىن 20 ميلليون توننا مۇناي وندىرسە, قازىرگى مەجەمىز – 80 ميلليون توننا. 25 ميلليارد تەكشە مەتر گاز وندىرەمىز. 2020 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 100 ميللياردتى قۇرايتىن بولادى. سوندىقتان قازىرگى مەزەتتە ءباسەكەلەستىكتى كورىپ وتىرعان جوقپىن.
ءبىز رەسەيدىڭ گاز جەلىلەرىن پايدالانامىز. ال رەسەيگە گاز شيكىزاتتارىن ساتامىز, ولار ودان ءارى سىرتقا جىبەرەدى. بۇدان تىسقارى قىتايعا گاز جانە مۇناي تاسىمالدايتىن جەلىلەرىمىز بار. بىزدە ءبىر-بىرىمىزگە بوگەت جاساۋ, رىنوك كوزدەرىن جابۋ سەكىلدى جاعدايلار بولعان ەمەس. كەرىسىنشە, ەكى ەل ءبىردەي ونىمدەر وندىرەدى. بيىلعىداي استىق مول جىلى قيىندىقتى بىرگە وتكەردىك. رەسەيدە دە, قازاقستاندا دا شەتكە استىق تاسيتىن تەرمينالدار جەتىسپەيدى. بىراق ءمۇمكىندىك بار. ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە ماكروەكونوميكالىق جانە سىرتقى ساۋدا بايلانىستارى كەلىسىلىپ, ورتاق مامىلەلەرگە قول جەتكىزەتىن بولامىز. سوندا باسەكەلەستىك تە جايىنا قالادى.
– قازاقستان ءۇشىن گاز تاسىمالداۋدىڭ قاي جولى باسىمدىققا يە؟ ترانسكاسپيلىك پە, الدە كاسپي بويىلىق جەلى مە؟
– قازاقستان بۇگىندە بۇل باعىتتار بويىنشا رەسەيمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان. قازاقستان ارقىلى «ورتا ازيا – ورتالىق», «ورتا ازيا – ۋرال» گاز قۇبىرى جەلىلەرى, تۇركىمەن, وزبەك گازدارى وتەدى. قازاقستان گازى دا رەسەي ارقىلى وتەدى. الايدا, كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ەكونوميكالىق مۇددە قاشاندا ماڭىزدى. ەگەر بىزگە گازدى رەسەي ارقىلى تاسىمالداۋ ءتيىمدى بولسا, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەي بەرەمىز. ءتيىمسىز دەپ سانالعان جاعدايدا, قىتاي جاعىنا جونەلتەتىن بولامىز. ءبىز قازىردىڭ وزىندە كاسپيدەن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنە دەيىن گاز قۇبىرلارىن سالۋدامىز. كەيىن بۇل جەلى «تۇركىمەنستان – وزبەكستان», «قازاقستان – قىتاي» گاز جەلىلەرىمەن تۇيىسەتىن بولادى.
– ءسىز رەسەيدى اينالىپ وتەتىن تۇركىمەنستان – ازەربايجان باعىتىنداعى بولاشاق ترانسكاسپي گاز قۇبىرلارى جەلىلەرىن قالاي باعالار ەدىڭىز؟
– شىنىن ايتسام, جوبانىڭ بولاشاعى وتە كۇماندى. ازىرگە ءسوز جۇزىندە عانا تالقىلانۋدا. كاسپي تەڭىزى تۇبىنەن باكۋگە گاز جەلىلەرىن تارتۋ قاراستىرىلعانىمەن, ماسەلە ءالى شەشىلگەن ەمەس.
رەسەيدىڭ تۇركىمەن گازىن ءوز اۋماعى ارقىلى وتكىزۋ جونىندەگى كەلىسىمى توقتاتىلدى. سەبەپتەرى ماعان تۇسىنىكسىز. تۇركىمەنستان دا رەسەيگە گاز بەرۋدى توقتاتتى.
بۇگىندە تۇركىمەنستاننان قازاقستان ارقىلى قىتايعا دەيىن وتكىزۋ مۇمكىندىگى 30-40 ميلليارد تەكشە مەترگە تەڭ گاز قۇبىرى جەلىسى سالىندى. مەنىڭ بىلۋىمشە, ءتۇركىمەنستان گازدى اۋعانستان جانە پاكستان ارقىلى جونەلتۋدى كوزدەپ وتىر. جۋىردا, قيىندىقتارعا قاراماستان, كەلىسىمدەرگە قول قويىلعانىن بىلەمىز. بۇل قادامدار تۇركىمەنستانعا ءوز پروبلەمالارىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىندايدا مەنىڭ ەسىمە سولتۇستىك كاسپي مۇناي قۇبىرىن نوۆوروسسيسكىگە جەتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل سەرگەلدەڭگە تۇسكەن وقيعا ورالادى. بۇل ەلتسين مەن چەرنومىرديننىڭ ۋاقىتىندا بولعان. مەنىڭ رەسەي تاسىمالداۋدان ءبىر جارىم ميلليارد دوللار قارجى جوعالتاتىنىن دالەلدەۋىمە تۋرا كەلدى. ءبىز پورت سالىپ, تانكەرلەرمەن ازەربايجانعا مۇناي تاسىمالداپ, «باكۋ-جەيحان» باعىتى بويىنشا جۇمىس ىستەي باستادىق. سونىڭ وزىندە ماسەلە 4-5 جىلدان كەيىن عانا شەشىمىن تاپتى. ال كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا مۇنداي پروبلەمالار ورىن المايدى.
– قاراپ وتىرساق, بۇرىنعى وداقتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ ءساتسىز اياقتالعانىنا 20 جىل بولىپ قالىپتى. تمد-نىڭ قۇرىلعانىنا دا وسىنشا جىل ەكەن. ءسىز وسى ۇدەرىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولدىڭىز عوي.
– كەڭەستەر وداعىنىڭ كۇيرەۋى جونىندە كوپ ايتىلعاندىقتان, وعان ورالماي-اق قويايىق. ول – ءوز الدىنا جەكە تاقىرىپ. وداقتىڭ تاراۋى بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن وتە قيىن كەزەڭ بولدى. بارلىق بايلانىستار ءۇزىلىپ, ەكونوميكا توقىراپ قالدى. مەن وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا, 1991 جىلعى 21 جەلتوقساندا الماتىدا باسقا پىشىندەگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋدى ۇسىندىم. (1991 جىلى 8 جەلتوقسانداعى بەلوۆەج كەلىسىمىنەن الدەقايدا كەڭ اۋقىمدا – «كپ» رەداكتسياسىنىڭ ەسكەرتۋى). العاشقى كۇننەن تمد-نىڭ ءتيىمدى بىرلەستىك بولۋىن جاقتادىم.
كەيىنىرەك تىعىز ينتەگراتسيالىق بايلانىستار ورناتۋ ماقساتىمەن ەۋرازيالىق وداق قۇرۋدى ۇسىندىم. وسى نەگىزدە ەۋرازەق دۇنيەگە كەلدى. 2012 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە ناقتى پراكتيكالىق قادامدار باستالادى. ءسويتىپ, ۇدەرىس 2014-2015 جىلدارى اياقتالاتىن بولادى. قىسقاشا تاريحى وسىلاي.
وتە ماڭىزدى شەشىمدى جاريالاۋ ءۇشىن ارنايى جينالىپ, د.مەدۆەدەۆكە العىسىمدى ايتتىم. شىنى كەرەك, بۇل ورايدا رەسەي وتە ماڭىزدى ءرول اتقاردى.
مىنا ءجايت تۋرالى دا ايتا كەتكەن ءجون. رەسەي قازىر اسا ماڭىزدى ساياسي ناۋقان كەزىندە تۇر. الدىمەن دۋما, سوسىن پرەزيدەنت سايلاۋى وتەدى.
ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر رەتىندە ۇسىنىلۋى ماعان ۇنامدى اسەر قالدىردى. ول 2000 جىلى بيلىككە كەلگەندە رەسەي كۇيرەۋ جانە ازامات سوعىسى قارساڭىندا تۇرعان بولاتىن. وسى قيىندىقتاردى ەڭسەرىپ, رەسەي اۋماعىندا ءتارتىپ ورناتتى. دميتري مەدۆەدەۆ تە مەملەكەتتىك اقىلدىلىق, كورەگەندىك تانىتا ءبىلدى دەپ سانايمىن. رەسەي ءۇشىن تۇراقتىلىق اۋاداي قاجەت. قازىر ەكەۋىنىڭ اراسىندا الدەبىر تارتىس جۇرگىزۋ ۋاقىتى ەمەس.
ەكى ساياساتكەر دە رەسەي جانە رەسەيلىكتەر ءۇشىن ۇلكەن ەرلىك, قايراتتىلىق كورسەتتى. ولارعا جاڭا تابىستار, رەسەيگە تىنىشتىق پەن ءوسىپ-وركەندەۋ تىلەيمىن.