جەلتوقساندا ەلىمىزگە اللادان نۇر ءتوگىلىپ, تاۋەلسىزدىك الدىق. سان عاسىرلار بويعى ارمانداعان بابالار ارمانىن باياندى ەتۋ جولىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستاپ, ەلى قوشتاپ, شەكارامىزدى شەگەندەپ, الەۋەتىمىزدى ارتتىرىپ, ءمادەنيەتىمىزدى جەتىلدىرىپ, الەمدەگى وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلدەردىڭ كوشىنەن قالماۋعا كىرىستىك.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار جىلى – بۇل جاڭا قازاقستان تاريحىنداعى تۇتاس ءداۋىر. تاريحقا شەگىنىس جاساساق, قازاقستان ءۇشىن ءوز تاۋەلسىزدىگىن الار تۇستاعى حالىقارالىق ارەناداعى العاشقى ەلەۋلى وقيعا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە يادرولىق قارۋ-جاراقتان باس تارتۋ بولدى. بۇل جاپپاي قارۋلانۋعا جانتالاسىپ جاتقان زاماندا ەشبىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ويىنا كەلمەگەن تەڭدەسى جوق ايرىقشا شەشىم ەدى. مۇنداي نارتاۋەكەلگە ءبىر باسىنىڭ باقىتىن ەلىنىڭ باقىتىمەن بايلانىستىرعان كەمەڭگەر تۇلعا عانا بارا الاتىنى ءسوزسىز ەدى.
جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسشىسى وسىلايشا الەمگە ادامزاتتىڭ جاڭا ۇرپاعى, مۇلدەم جاڭاشا ويلاۋ جۇيەسى كەلگەنىن پاش ەتتى. ءسويتىپ, ن.نازارباەۆ داۋ-جانجالسىز الەم قۇرۋ, باتىس پەن شىعىس اراسىندا جىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋ, كەلىسىمگە شاقىرۋ يدەياسىن ۇسىندى. مۇنداي قۇندى يدەيانىڭ الەمدىك قوعامداستىقتان قولداۋ تابۋى زاڭدى ەدى.
سودان بەرى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقستان ادامزات تاريحىندا يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تۇڭعىش ءارى جالعىز ەل بولىپ كەلەدى. مۇنى حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قانداي دا تاۋەكەلگە بارىپ, التىن باسىن بايگەگە تىگىپ جۇرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قايتالانباس ەرلىگى دەسە بولادى.
جەر بەتىندەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنان كەيىنگى ۇلكەن قۇرىلىم – 56 ەلدىڭ باسىن قوسقان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتاعى, ءححى عاسىرداعى ءسامميتى قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن استانادا ءوتتى. قازاقستان ءارى توراعا, ءارى سامميت شاقىرۋشى ەل مارتەبەسىنە ەقىۇ تاريحىندا تۇڭعىش رەت قاتار قول جەتكىزگەن مەملەكەت بولدى.
وسىنداي ەلدە ءومىر سۇرگەنىمىزگە ءشۇكىرشىلىك ەتەيىك. دەموكراتيا دەگەن مىناۋ دەپ, بيلىككە قارسى شىعىپ تۇرۋ كەرەك ەكەن دەپ, اۋىزعا كەلگەندى سويلەي بەرگەن دۇرىس ەمەس. “كورمەس تۇيەنى دە كورمەس” دەگەندەي, كەيبىرەۋلەر قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاقسى جاعدايلاردى كورسە دە كورمەگەندەي, ەستىسە دە ەستىمەگەندەي بولادى. وندايلاردىڭ قولىنان كەلەتىنى – ەلدى شاتاستىرۋ, شىندىقتان اداستىرۋ. ەلدىڭ جاقسىلىعىنا قۋانا المايتىن جانداردىڭ دا ارامىزدا بار ەكەنىنە قايران قالاسىڭ. “بار دەگەن وڭالادى, جوق دەگەن جوعالادى” دەگەن بابالار ءسوزىن دە ەستەن شىعارماعان ءجون. ءبىر كۇن اش, ءبىر كۇن توق بولساڭ دا, تۋعان جەرىڭدە كەۋدەڭدى كەرە دەم الىپ جۇرگەنگە ەشتەڭە جەتپەيدى.
تورتكۇل دۇنيەدە ءبىر ۇلتتان تۇراتىن مەملەكەتتى تابۋ مۇمكىن ەمەس. الەمدە بارلىق مەملەكەت كوپقۇرامدى. بۇگىندە قازاقستاندا قانشا ەتنوس بولسا, سونىڭ بارىنە ءوز ورتالىقتارىن اشىپ بەرىپ, ءتىلىن, ءدىنىن ساقتاپ, دامىتۋعا تولىق ءمۇمكىندىك جاسالعان. بۇل جەتىستىككە قازاقتىڭ پەيىلىنىڭ كەڭدىگى مەن دانالىعىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ماسەلەن, ەۋروپاداعى ەڭ دەموكراتيالىق مەملەكەت سانالاتىن فرانتسيادا ول ەلگە باسقا ءبىر ۇلتتىڭ ازاماتى كوشىپ بارىپ, سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن السا, سول كۇنى فرانتسۋز بولىپ شىعا كەلەدى. تولقۇجاتىڭدا سولاي جازىلادى. ياعني, سەنىڭ ۇلتىڭا, دىنىڭە, تىلىڭە ءمان بەرىپ جاتپايدى. ال بىزدە شە؟ ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعىمەن الەمگە ۇلگى كورسەتىپ وتىر. سابىرعا سالىپ, قازاقستاندا تۇراتىن ءاربىر ۇلت وكىلىنىڭ جاعدايىمەن, سالت-داستۇرىمەن ساناسىپ, سىيلاستىقتا عۇمىر كەشىپ كەلەمىز. قازاقستاننىڭ باستى قۇندىلىعى وسىندا دەپ ويلايمىن.
التىندى قولدا تۇرعاندا بارىمىز بەن باعىمىزدى باعالاي بىلگەنىمىز, جاقسى مەنەن جاماندى سارالاي بىلگەنىمىز ءجون.
ەتنوستىق ارتۇرلىلىك قاي ەل ءۇشىن بولسا دا وڭاي ەمەس. بىراق ەلدى بىرىكتىرىپ, «ىرىس الدى – ىنتىماق» ەكەنىن ويلاعان ەل باسشىلىعى 1992 جىلى وتكەن قازاقستان حالقىنىڭ ءى فورۋمىندا ۇلكەن ۇيىم قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. 1995 جىلعى 1 ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. جارلىققا قول قويىلعان ساتتەن باستاپ, وعان ەلدەگى ءتۇرلى ۇلىس وكىلدەرىنەن مۇشەلىككە الىنىپ, ءىرى ساياسي ءارى مادەني وشاققا اينالدى. سودان بەرى ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ساياسي ماسەلەلەرگە بەلسەنە ارالاسىپ كەلەدى. بۇل ۇيىمنىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن. ءار وڭىردەن ۇلتتىق مادەني ورتالىقتار, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, وزىندىك دۇنيەتانىمىن جەتىلدىرەتىن بىرلەستىكتەر اشىلىپ, قازاقستاندى وتانىم دەپ تانيتىن جانە سول ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن جاستار تاربيەلەۋگە اتسالىسۋدا. بۇل بىرلەستىكتەر ءوز تىلدەرىن, سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتىن نىعايتۋمەن بىرگە, قازاق ءتىلىن, ونىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن بىلۋگە ءھام سىيلاۋعا مىندەتتى. سول باعىتتا ءبىراز جۇمىستار اتقارىلىپ تا جاتىر.
الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى دەپ اتاپ جۇرگەن سول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىل وتكەن سايىن ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. الەمدە بالاماسى جوق بۇل تاجىريبەنى دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى پايدالانۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىمدى باتىس پەن شىعىستىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى جارىسا ايتۋدا. بۇگىنگىدەي اقپاراتتار تاسقىنى زامانىندا ءبىر مەملەكەتتىڭ حالقى تۇگىلى, ءبىر اۋلەتتى ىنتىماقتا ۇستاپ وتىرۋ وڭاي ەمەس. ءتىلى باسقا بولعانمەن تىلەگى ءبىر, ءدىنى باسقا بولعانمەن نيەتى ءبىر سان حالىقتىڭ وكىلدەرىن نەگىزگى مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ ماڭايىنا توپتاستىرىپ, ۇيىعان سۇتتەي ىنتىماقتا ۇستاپ وتىرعانىن ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ شىن مانىندەگى كەڭ جۇرەكتى كەمەڭگەرلىگى دەپ الەم مويىنداپ وتىر.
“اۋىزبىرشىلىك جوق جەردە ەشقاشان دا ۇلتتىق يدەيالار جۇزەگە اسقان ەمەس, جاۋلىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى, ەڭ قيىنى – ىنتىماق ءۇشىن ىمىراعا بارا الماۋ” دەگەن ءسوزدى ەلباسى اتا-بابالاردىڭ وسيەتىنە بالاپ ايتقانىنا ەڭ قيىن كەزەڭدەردى ەڭسەرىسكەن ەل سەنەدى. ءاۋ باستان-اق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: “ۇلت ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ امبەباپ ادىستەرى بولمايدى”, دەپ كەسىپ ايتقان بولاتىن. ۇلتتىق ماسەلەلەردى ۇلتتاردى سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ, ءداستۇرى مەن تاريحىن, ءتىلى مەن ءدىلىن قاستەرلەۋ ارقىلى عانا, ادامگەرشىلىك جولىمەن شەشۋگە بولاتىنىن كوشباسشىسىمەن قوسىلا ۇققان قازاقتىڭ, قازاقستان حالقىنىڭ كورەر قىزىعى مۇنان دا كەمەل. «ءاربىر ادام بالا كەزىنەن قازاقستان – مەنىڭ وتانىم, ونىڭ مەن ءۇشىن جاۋاپتى ەكەنى سياقتى, مەن دە ول ءۇشىن جاۋاپتىمىن» دەگەن قاراپايىم ويدى بويىنا ءسىڭىرىپ وسەتىندەي بولعانى ءجون», – دەدى بىزگە قازاقستان باسشىسى.
ءبىر قاراعاندا, قوعامدىق ينستيتۋت سياقتى عانا كورىنەتىن اسسامبلەيانىڭ قىزمەتىندە سان مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرى, تىلەگى جاتىر. وعان ەگەمەندىكتىڭ ونە بويىنداعى كەلەلى ىستەر كۋا. قازىر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا اينالعان ىرگەلى ۇيىم وتانداستارىمىزدىڭ ۇلكەن مىنبەرى بولدى. اسسامبلەيانىڭ القالى جيىندارىندا ءاربىر حالىقتىڭ ءوز بولاشاعىن ءوزى تاڭداۋعا قۇقى بارلىعى, الايدا, ونى جۇزەگە اسىرۋدا باسقا ەتنوستاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىرىلمەۋى كەرەكتىگى ايقىن كورىنىس تاۋىپ كەلەدى.
1995 جىلعى 24 ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءى سەسسياسى شاقىرىلدى. سەسسيا جۇمىسىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ باسشىلارىنان بولەك شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا, قوعام مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى جانە ەلىمىزدەگى سان الۋان ۇلىس وكىلدەرى قاتىستى. اتالعان سەسسيادا اسسامبلەيا مۇشەلەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. سەسسيادا بايانداما جاساعان پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ: “مەن, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدى ءوزىمنىڭ باستى مىندەتىم دەپ سانايمىن”, – دەپ ناقتى اتادى. وسى جيىندا ەلباسى ۇلتتىق ساياسات ماسەلەلەرىن قورىتىندىلاي وتىرىپ, ونىڭ الداعى ۋاقىتتا دا ايقىن جانە ادىلەتتى پرينتسيپتەر نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. اتالعان پرينتسيپتەردى بەرىك ۇستانۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان تەك ەتنوستىق, ءدىني نەگىزدەگى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الىپ قانا قويماي, مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياسات سالاسىنداعى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى.
2002 جىلى ونىڭ توعىزىنشى سەسسياسىندا جاڭا دامۋ ستراتەگياسى قابىلداندى. ول نەگىزىنەن ءۇش ماقساتقا ارنالدى: ۇلتتىق كەلىسىمنىڭ نەگىزى رەتىندە كونفەسسيالىق ءۇن قاتىسۋ; ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىمەن ايقىنداۋ; ۇلتارالىق قاتىناستاردى قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرۋ.
اسسامبلەيا دەلەگاتتارى وسىمەن بىرگە ۇلتتىق ساياساتتا قازاقستاننىڭ ءوز ءمۇددەسى بولا الاتىنىن مالىمدەدى. ۇلتارالىق قاتىناستاردى ايقىنداۋدىڭ ءمۇلدەم داۋسىز, بارلىق ەلدەر ءۇشىن بىردەي قولايلى ۇلگىسى دە, تاجىريبەسى دە جوق. سوندىقتان بۇگىندە ەشكىم دە باسقا ەلدەرگە ۇلتتىق ساياساتتىڭ ءوزى تاڭداعان مۇددەسىن ۇسىنا المايدى. ءار مەملەكەتتىڭ تاريحي-مادەني قالىپتاسۋ جولىنا ۇيلەسىمدى ۇلتارالىق دارا كوزقاراسى بولۋعا ءتيىس دەپ شەشتى. القالى جيىندا مەملەكەت باسشىسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەپ, كوپۇلتتى قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن تىنىشتىقتى, دىندەر مەن دىلدەر اراسىنداعى تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ باعىتىندا الداعى اتقارىلار شارالاردى تاعى ءبىر مارتە ناقتىلاپ اتاپ ءوتتى.
اسسامبلەيانىڭ ءحىىى سەسسياسىندا: ء“بىز قوعامدى باستى ۇلتتىق باسىمدىقتار توڭىرەگىندە توپتاستىرۋعا ءتيىسپىز: ولار – تىنىشتىق, تۇراقتىلىق جانە كەلىسىم” تاقىرىبى كۇن تارتىبىنە كوتەرىلدى. سەسسيا بارىسىندا پارلامەنت ماجىلىسىنە اسسامبلەيا اتىنان 9 دەپۋتات سايلاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اسسامبلەيا كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان دەڭگەيىنەن كونستيتۋتسيالىق ورگان مارتەبەسىنە يە بولدى. دەموكراتيالىق ۇردىستەردى ودان ءارى ىرىقتاندىرۋعا باعىتتالعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە اسسامبلەيانىڭ ساياسي مارتەبەسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. الدىمەن اسسامبلەيا اتاۋىنداعى بۇرىنعى “حالىقتارى” ءسوزى “حالقى” سوزىمەن الماستىرىلدى. بۇل وزگەرىس ەلدەگى ۇلتتىق بىرلىك سيپاتىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە سايكەستەندىرۋ باعىتىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭ ەدى.
«بارلىق 140 ەتنوستىڭ جانە 46 كونفەسسيانىڭ توزىمدىلىگى, تاتۋلىعى مەن كەلىسىمى قازاقستان قوعامىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى بولدى. ءبىز بىرەگەي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇردىق», – دەدى ن.نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ استانا سامميتىنە قاتىسۋشىلار الدىندا ءسويلەگەن سوزىندە. تاۋەلسىز ەلدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن كوز الدىڭنان وتكىزسەڭ, ۋاقىت جاعىنان العاندا سونشالىقتى قىسقا, اتقارىلعان ىستەر تۇرعىسىنان قاراعاندا سونشالىقتى ۇزاق ەكەنىن اڭعاراسىڭ.
بيىلعى 1 مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى قارساڭىندا اسسامبلەيانىڭ القالى جيىنى ءوتتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەردە بولعان بۇل قۇرىلتايدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى باستاماشى بولىپ قۇرعان, تەڭدەسسىز قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوسقان ۇلەسى ايتىلدى. ەڭ باستىسى, ول ەل ىشىندە تاتۋلىق پەن تۇسىنىستىك ورناۋىنا, بارشا حالقىمىزدىڭ ۇلتارالىق, دىنارالىق قايشىلىققا باس قاتىرماي, ورتاق وتانىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جولىندا الاڭسىز ەڭبەك سىڭىرۋىنە نەگىز بولعانى اتاپ ءوتىلدى.
اسسامبلەيا مۇشەسى رەتىندە مەنىڭ ءبۇگىنگى ايتارىم, مەن قازاقشا تازا ءسويلەيمىن. مەملەكەتىمنىڭ پاتريوتى رەتىندە ونىڭ ءتىلىن قۇرمەتتەيمىن. ويتكەنى, بۇل مەملەكەت – مەنىڭ وتانىم. ونىڭ ءاربىر ادامى, ءاربىر تاسى قىمبات. تاۋىم مەن دالامدى بىردەي سۇيەمىن! قازاقتىڭ «ىرىس ءتۇبى – ىنتىماق» دەگەن اتالى ءسوزىن ءاربىر ىسىمدە باسشىلىققا الىپ وتىرامىن.
ليۋدميلا حوچيەۆا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
استانا.