رىسبەك سارسەنباي ۇلى. تالىمگەر

وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلدارىنداعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءبىرازى بۇگىندە ارامىزدا جوق. ءومىردىڭ ءوز زاڭدىلىعى دەگەنىن جاسايدى. «جەتىسۋ» گازەتىن جۇمىلا ءجۇرىپ شىعارعان سول كەزەڭدەردەگى ادامداردىڭ ەشقايسىسى ويدان كەتپەيدى. قايتىپ ورالماس جانە قيماس كۇندەردەن قالعان ساعىنىشتى ساتتەر ۇمىتىلمايدى. جادىڭدا جاڭعىرادى, قۋانتادى, كۇرسىنتەدى. ادامي قاتىناستاردىڭ كۇردەلى كۇرمەۋى تارقاتىلادى. وتكەنگە بۇگىننىڭ بيىگىنەن قارايسىڭ, ايتارلىقتاي ءىس تىندىرساڭ, مارقايىپ قالاسىڭ. اسىرەسە بۇل, بىزدەر – جۋرناليستەر – قالىڭ قاۋىمنىڭ الدىندا جۇرەتىن ماماندىق يەلەرى ءۇشىن وزگەشە سىن. جازعانىڭ قاعاز بەتىندە قالادى. ونى كەيىن قايتا قاراعاندا, سول كەزدەگى ويلارىڭ مەن سوزدەرىڭ ءۇشىن ۇيالمايتىنداي بولساڭ, جاراعانى. مىندەتىڭدى قالاي اتقارعانىڭ دا سول قالپىندا كورىنىس تابادى.

ءبىز – جۋرناليست مارات توقاش­باەۆ (قازىر «پرەزيدەنت جانە حالىق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى), اقىن راحىم­جان وتەگەنوۆ (مارقۇم) ۇشەۋ­مىز 1975 جىلى سەكرەتارياتتا بىرگە قىزمەت ەتتىك. اۋداندىق «سوۆەت­تىك شەكارا» گازەتىندە العاشقى جۋرنا­ليستىك مەكتەپتەن وتكەن مەنىڭ بۇل تا­لانتتى دا ىسكەر سەرىكتەرىمنەن ۇيرەنگەندەرىم دە از ەمەس. گازەتتىڭ مازمۇندىلىعىمەن قاتار ونىڭ تارتىمدىلىعىن, جاڭاشىلدىعىن ويلاستىرۋ ءۇردىسى قالىپتاسقان ۇجىم­دا جۇمىس ىستەۋ قىزىقتى ەدى. شى­عار­ماشىلىق ىزدەنىس, باسەكە­لەستىك بولعان جەردە تەز شىڭ­دالا­سىڭ. كەزەكتەسىپ, ءار ءنومىردى شىعارۋ مىندەتىن موينىمىزعا العان بىزدەر جارىسا جازاتىنبىز. تىڭ نارسەلەردى ويلاپ تاۋىپ, ىسكە اسىرۋدىڭ جولدارىن ىزدەيتىنبىز. ءساتتى ويلاستىرىلعان ايدارلارىمىزدى ۇزاتپاي «سوتسياليستىك قازاقستان» بەتىنەن كورەتىنبىز. ۇلكەن باسىلىم يەمدەنىپ كەتەدى. داۋلاسا المايسىڭ. ەكىنشى قابات­تاعى اسحانادا نەمەسە باسپاحانادا جولىققاندا اعا گازەتتەگى اعالارىمىزعا ازىلدەپ: «كەرەمەت جاڭا ايدار اشتىق, وزىمىزدە جا­ريا­لاعان سوڭ سىزدەرگە بەرەمىز» دەي­تىنبىز. ارينە, گازەتتەر ول كەزدە ءبىر – بىرىنەن جاقسىسىن ۇيرەنىپ, پايدالانا بەرەتىن. ارنايى سەنبىلىك بەت شىعارۋ, عىلىمي-تانىمدىق «كوك­جيەك» بەتىن دايىنداۋ, «كۇلكى – كوڭىل كوركى» ءازىل-وسپاق بۇرىشىن تۇزدىقتاپ وتىرۋ شارۋالارىن, ءبىزدىڭ تىكەلەي مىندەتىمىز بولماسا دا, ءوز قولىمىزعا الاتىنبىز.

ماراتتىڭ ءار كۇنى اتقاراتىن شا­ر­ۋا­­لارىنىڭ سالا-قۇلاش ءتى­زىمى ىشىندە, گازەت جۇمىسىنان بو­­لەك, ءىنى-قارىنداستارىنىڭ, تۋىس-جاقىندارىنىڭ, دوستارى مەن جولداستارىنىڭ ماسەلەلەرى دە جۇرەتىن. رەسمي اقپاراتتار, بايان­­دامالار قاپتاعان كۇنى دا­يىن بەتتى بۇزىپ, قايتا جاساۋدىڭ قاربالاسى باستالادى. تاسس پەن قازتاگ-تان توپىرلاپ تۇسەتىن, تۇزەتۋلەرى تاۋسىلمايتىن ماتەريال­داردى دەرەۋ سۇرىپتاپ, كەرەكتىسىن تەرىمگە جىبەرتىپ, ماكەتىن جاساپ, ورنالاستىرۋدىڭ ماشاقاتى جەتەرلىك. سوندا دا مارات بارىنە ۇلگەرەتىن. ۇقىپتىلىعىنا, تىڭ­عى­لىقتىلىعىنا رەداكتور پەرنە­بەك بەيسەنوۆتەن باستاپ, بەت قاتتاۋ­شىلارعا دەيىن ريزا ەدى. «جەتىسۋ» گازەتى ورتالىق كوميتەتتىڭ باسپاحاناسىنان شىعاتىن كوپ گازەتتەردىڭ ىشىندە الدىمەن باسىلاتىن. جۇ­مىس­قا ەرتەڭگى ساعات توعىزدا كەلىپ, ەرتەسى كۇنى سول شامادا ۇيگە قاي­تاتىن كەزدەر دە ۇشىراساتىن. پار­تيانىڭ قۇرىلتايلارى, پلەنۋمدارى تۇسىندا گازەتتەگى كەزەكشى جۋر­ناليستەردىڭ كوزدەرى قىزارىپ جۇ­رەتىن. جاستىقتىڭ قۇدىرەتى سول, كەيدە رەداكتسيادا تاڭدى اتىرىپ, ەش دەمالماستان ءىس-ساپارعا كەتە بەرەتىنبىز.

گازەتىمىزدى ماقتان تۇتىپ, جەل­پىنىپ جۇرگەنىمىزدە, اشىق اسپاندا نايزاعاي جارقىلداعانداي «سۇم­دىق» بولدى. «پراۆدا» گازەتى «جە­تى­سۋدى» جەردەن الىپ, جەرگە سالعانداي ماقالا باسىپتى. تاقى­رىبى «سەگىزىنشى كوميسسيانى كۇ­تۋدە». ءبارىن «بۇلدىرگەن» «تىنىش جۇرمەيتىن جوكەڭ» – جولداسحان بوزىمبەكوۆ, رەداكتسياداعى ازۋلى, مىقتى جۋرناليست. ۇنەمى سىن ماقالالار جازىپ, جۇرتتى دۇر­لىكتىرىپ قويادى. ادىلەت ىزدە­گەندەر, اراشا سۇراعاندار, قياناتتان زارداپ شەككەندەر جوكەڭدى تابادى. ارنايى ىزدەپ كەلەدى. رەداكتسياعا تۇسكەن ارىز-شاعىمداردىڭ كوبىن رەداكتور جوكەڭنىڭ قولىنا ۇستاتادى. ول نە فەلەتون, نە جۋرناليستىك زەرتتەۋ ماقالاسى بولىپ, جارىققا شىعادى. اۆتوردىڭ, گازەتتىڭ ابىرويىن كوتەرەدى. ال «پراۆدانىڭ» نايزا ۇشىنا ءىلۋى سونىڭ ءبارىن جوققا شىعارعانداي. پارتيانىڭ ەڭ جوعارعى بيلىگىنىڭ ورگانى سانالاتىن گازەتتىڭ اق دەگەنى – العىس, قارا دەگەنى– قارعىس. وعان قارسى كەلۋ ايعا شاۋىپ, مەرت بولۋمەن تەڭ. ونداعى ماقالانىڭ جاعىمسىز كەيىپكەرىنە اينالعاندار قىزىل بيلەتتەن ايىرىلىپ, قىزمەتتەن قۋىلىپ تىنادى. سوگىس­پەن قۇتىلعانىنا قۋانادى.

سول كۇنى رەداكتور قاتتى قوبال­جىدى. ءدىرىل قاققان قولىنداعى گازەتتە مازا جوق, تىنىمسىز سىبدىرلايدى. كوزاينەگىن الىپ, حاتشىسىنا: «قايدا بوزىمبەكوۆ؟ تاپتىڭدار ما ءوزىن؟ دەرەۋ تابىڭدار!» دەپ ال­قىنا بۇيىردى. جۇمىسقا كەشىگىپ كەلەتىن جايباسار جوكەڭنىڭ جولىن توسقاندار كوبەيىپ كەتتى. ءبارى باس­تىقتىڭ تاپسىرماسىمەن بىرىنەن كەيىن ءبىرى ۇزىن دالىزدە, تومەنگى قا­بات­تاردا ونى تاعاتسىزدانا كۇتۋدە. اقىرىندا تارپ-تارپ باس­قان, اسىقپاعان, ابىرجۋدىڭ ورنىنا ك ۇلىمسىرەگەن جوكەڭنىڭ سۇل­باسى كورىندى. قولىندا شيراتا ۇستاعان «پراۆداسى» بار. «جىگىتتەر, «جەتىسۋدى» بۇگىننەن باستاپ كۇللى سوۆەتتەر وداعى بىلەتىن بولدى!» دەي­دى ءسۇيىنشى سۇراعانداي. ال كەرەك بولسا! رەداكتسياداعىلار قىرىلىپ قالاتىنداي ابىگەرلەنىپ جاتسا, جوكەڭ ءماز. «جولداسحان, نەسىنە جەتىسەسىڭ. باستىقتى جوعارعى جاققا شاقىرتىپ جاتىر. بىرگە بارىپ سىباعاڭدى الارسىڭ», دەدى ەگدەلەۋ كەلگەن ءتىلشى كىسى تابالاعانى, نە جانى اشىعانى بەلگىسىز كەيىپتە. «دۇرلىكتىرمەڭىز, سارى اعا! ءبىزدىڭ جازعانىمىز دۇرىس. «كەنەدەن كەلگەن كەسەل» دەگەن ماقالامىزدىڭ بارلىق دالەلى, قۇجاتى قولىمدا. «پراۆدانىڭ» ءتىلشىسى بىزگە اقىل ايتقانشا, جۋرناليستىك ادەپتى الدىمەن ءوزى ساقتاسىن» دەپ كۇشەيگەنىن قايتەرسىز.

وقيعا بىلاي باستالعان. ال­ماتىداعى مالدارىگەرلىك عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتىنىڭ ەكى قازاق قىزمەتكەرى قۋدالاۋعا تۇسكەن. شىن­دىق ىزدەگەنى, جالعاندىققا قارسى تۇرعانى ءۇشىن. ولار ءتۇبى رەسەيلىك, زاتى ايەل ارىپتەسىنىڭ كەنەگە قارسى سيىرعا ەگەتىن, ەمدىك پايداسى بار ءدارى جاسادىم دەپ قورعاعان كان­ديداتتىق جۇمىسىن جوققا شى­عارادى. «سىناقتارىنىڭ ءبارى تەك قاعاز جۇزىندە, ناقتىلى تاجىريبە جاسالمادى, ونىڭ دارىسىنەن پايدا جوق», دەيدى ءتيىستى ورىندارعا ارىزدانىپ. ينستيتۋت باسشىلىعى «ىشتەن شىققان جامان جاۋدان», ەكەۋىنەن قۇتىلماققا كىرىسەدى. ءار قادامىن قاداعالاپ, ەسكەرتۋ, سوگىس بەرۋ, اقىرىندا قىزمەتتەن كەتىرۋ امالىن قولدانادى. ارىزدى تەكسەرۋشىلەر عىلىمي جۇمىستاعى داۋعا ارالاسپاي, ەكەۋىنە جۇمىلا جابىلعانداردىڭ جامانداۋلارىنا سەنىپ, سولاردى قولدايدى. قالالىق, رەسپۋبليكالىق گازەتتەگىلەر دە ال­گىندەي تەكسەرۋلەردىڭ قورىتىن­دىلارىمەن تانىسقان سوڭ, ەكە­ۋىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. سۇيە­نىشتەرى مىقتىلارعا ۇرىنىپ قال­ماۋدى ول كەزدە جۋرناليستەر قاتتى ەسكەرەتىن.

قىسقاسى, ولار «بوزىمبەكوۆ دەگەن ەشنارسەدەن جاسقانبايتىن, تاجىريبەلى, مىقتى جۋرناليست بار. سوعان بارىڭدار» دەگەن بىرەۋلەردىڭ كەڭەسىنەن كەيىن «جەتىسۋعا» كەلگەن.

جوكەڭ ءوز زەرتتەۋىن جۇرگىزىپ, سىن ماقالا دايىندادى. مۇنداي داۋلى نەمەسە كەيىپكەرلەرى وسال ەمەستەر تۋرالى اشىق جازىل­عان سىنداردى ءبىر-بىرىمىزگە وقىتا­تىنبىز. پىكىرلەسەمىز, كەيدە داۋ­لاسىپ تا قالامىز. بۇل جولى دا سولاي بولعان ەدى. «ماقالانىڭ تاقى­رىبىن «كەنەدەن كەلگەن كەسەل» دەپ قويىڭىز. قاتىپ كەتەدى!» دەيمىز. «جوق. كەنەدەن مالعا قانداي كەسەل كەلتىرگەنىن زەرتحانا­دا انىقتاماعانىن ايتقاندارى ءۇشىن وزدەرى جۇمىستان قۋىلدى. شىن­دىق ءۇشىن شىرىلداعانىن تاقىرىپقا شىعارۋ كەرەك. كەسەلدىڭ كەلگەن – كەلمەگەنى بەلگىسىز». جو­كەڭ وزىنىكىن ءجون سانايدى. بىزدە قويمايمىز: «ماسەلە استارلاپ جەتكىزۋدە. كەنەدەن سيىرعا كەسەل كەلمەسە دە, ادامدارعا كەلدى عوي. ەكى عالىمنىڭ شەككەن زاردابى سول كەنە­دەن ەمەس پە!». اقىرىندا ءبىزدىڭ ۇسى­نىسىمىزدى قابىلدادى.

«كەنەدەن كەلگەن كەسەل» ەندى «جەتىسۋدىڭ وزىنە «كەسەل» بولىپ جابىسقالى تۇر. وندا سىنالعان عالىمسىماقتى «پراۆدانىڭ» قا­زاق­ستانداعى ءتىلشىسى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, اشىق قورعاعان. قارسى تۇرعان ەكەۋدى داتتاعان, گازەتىمىزدەگى ماقالادان «شيكىلىك» تاپقان. سويقان باستالعالى تۇر...

اڭگىمەنىڭ توقەتەرى: سەگىزىنشى كوميس­سيا وداقتىق گازەت پەن وب­لىس­تىق گازەتتىڭ قوس ماقالاسىن قاتار ۇستاپ, مۇقيات تەكسەردى. ناتيجەسى الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا قارالدى. پارت­كوميسسيانىڭ قورىتىندىسىنا قاراعاندا, گازەتىمىزدەگى ماقالانىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى ورىندى, عىلىمي اتاق بەرۋدە كەمشىلىكتەر كەتكەن, كانديداتتىق جۇمىس وداقتىڭ بەكى­تۋىنەن وتپەدى, ال وعان قارسى تۇر­عان قىزمەتكەرلەردىڭ قۋدالانۋى زاڭسىز, عىلىمي مەكەمەدەگى قولاي­سىزدىقتارعا باسشىلىق كىنالى ەكەن. «جەتىسۋدا» سول قاتەلىكتەر دۇ­رىس كورسەتىلگەن. بىراق وبلىستىق گازەتتەگى ماقالا اۆتورى ءوزى سىناپ وتىرعان كەيىپكەرىمەن كەزدەسپەگەن, جۋرناليستىك ادەپتى ەس­كەرمەگەن, كەيبىر دەرەكتەردىڭ جەتە تەكسەرىلمەگەنىنە رەداكتسيا باسشىلىعى نازار اۋدارماعان دەگەندەي اسا اۋىر ەمەس ءمىن تاعادى. «پراۆدانىڭ» ءتىلشىسى دە اعاتتىق جاساعان, «جەتىسۋ» گازەتىندەگى ماقالا اۆتورىمەن, رەداكتورمەن جولىقپاعان دەگەن تۇسقا جەتكەندە, بايانداماشىنىڭ ءسوزىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اسانباي اسقاروۆ ءبولىپ جى­بەرەدى. اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان باسشى ا.اسقاروۆ ازىلگە بۇرادى. «بويىمىزعا قاراپ سەكىرەيىك. الماتىدا وتىرىپ ماسكەۋدى قور­قىت­قانىمىز قالاي بولار ەكەن؟». بيۋروعا قاتىسۋشىلار دۋ كۇلەدى. ءسويتىپ باس جاققا بارىسپاي-اق ماسەلەنى بارىنشا بەيبىت شەشەدى. اسا قاتالدىققا جول بەرمەيدى. «جەتىسۋ» جۋرناليستەرىنە ەسكەرتۋ مەن سوگىس ارقالاتقان ماقالانىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي.

بىراق كۇندە ءوزىن جانە ءوزى كوپ جىل جۇمىس ىستەگەن «جەتىسۋىن» بۇكىل وداققا تانىتقان قايران جو­كەڭ نە كورمەدى؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن قازبالاساق, تىم ۇزاپ كەتەرمىز. ولاردى دا اق قاعازعا ءتۇسىرۋدىڭ ءساتى كەلەر. ازىرشە اكەسى بوزىمبەكتىڭ «حالىق جاۋى» بولىپ سوتتالعانى, بالالىق شاعىندا اشتىق پەن قيىندىقتى كوپ كورگەنى, وقۋعا ۇمتىلىپ, ءبىلىم الىپ جۋرناليست اتانعانى, «لەنينشىل جاس» پەن «جەتىسۋعا» جاستىق جىگەرىن, كۇش-قۋاتىن ارناعانى, ناقاقتان, جالامەن سوتتالىپ, اقتالعانى تۋرالى اقپاراتپەن شەكتەلەيىك. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ جولداسحان بوزىمبەكوۆ «قازاق باتىرلارى» گازەتىن شىعاردى, ونىڭ باس رەداكتورى بولدى. تاريح قويناۋىنا تەرەڭ بويلاپ, اقتاڭداقتاردى اق­تا­را اشىپ, شىعارماشىلىق كە­مەلىنە كەلگەن شاعىندا نە­بىر اۋىرتپالىقتى كوتەرگەن الىپ جۇرەگى كەنەتتەن توقتادى. بىز­­دەر, جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى جىل­دار­داعى «جەتىسۋدىڭ» جاس جۋرناليستەرى –مارات توقاش­باەۆ, قۋاندىق تۇمەنباي, مەي­رام­بەك تولەپبەرگەن ۇلى, گۇل­سان ساعىمبەكوۆا, جانكۇمىس جامان­كينا جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى ول كىسىنى وزىمىزگە تالىمگەر سانا­دىق. ادامگەرشىلىگى, ادالدىعى, قام­قورشىلدىعى, شىنشىلدىعى دا ونەگە تۇتارلىقتاي ەدى. جوكەڭدى – ۇلكەن-كىشى ونى وسىلاي اتايتىن – ءبارىمىز ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنبىز, جاسىمىزدىڭ الشاقتىعىنا قارا­ماس­تان ازىلدەسىپ, ەركەلەيتىنبىز. بۇگىن­دە ارامىزدا جۇرمەگەنىمەن سول قۇرمەتىمىز ماڭگىگە ساقتالادى.

رىسبەك سارسەنباي ۇلى