مەن جاقىندا جۋرناليست-پۋبليتسيست, جازۋشى, مارقۇم سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ «بەس مۇشەل بەلەسىندە» اتتى ەستەلىك كىتابىن وقىپ شىقتىم. كىتاپتى قۇراستىرعان سانسىزباي ماديەۆ, قايسار قادىرقۇلوۆ, زەرنەبەك شىلدەباي ۇلى بۇل تۋىندىعا بەلگىلى قالامگەر, باسپاگەر جايلى كوزكورگەندەر ەستەلىكتەرىن جيناستىرعان ەكەن. كىتاپ ەكى بولىمنەن, «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس», «جاقسىلارمەن جاناسا ءجۇر» توپتاماسىنان باستاۋ الادى.
سونىمەن بۇل كىتاپ نەسىمەن قۇندى؟ باستىسى – ءتىل قۇنارى بولەك. كولەمى 500 بەتتەن اسادى, 35 باسپا تاباق. ءوز ۇلتىن شەكسىز سۇيەتىن سەرىك قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن ساتتە جانىنا جالاۋ بولعان ىنىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. سونداي-اق, اسانباي اسقاروۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, شەرحان مۇرتازا, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, قادىر مىرزا ءالى جايىندا ەسسەلەرى مەن دەرەكتى پوۆەستەرى كوكىرەككە نۇر قۇيادى, سۋسىندى قاندىرادى. «قازاق عىلىمنىڭ گەركۋلەسى» اتتى تاراۋدا عالىم ومىربەك جولداسبەكوۆ ءسوز بولادى. زەينوللا قابدولوۆشا ايتقاندا, «نە ايتا بەرەتىنى بار, ول وت ەدى, بىقسۋدى, تۇتىندەۋدى بىلمەيتىن, قالا ءىشىنەن عاجاپ كازگۋ-گراد سالىندى. ءتوڭىرەگىنە تەك شۋاق شاشاتىن».
كىتاپتى باس الماي وقىپ وتىرعاندا, قالداربەك نايمانباەۆ: «ديمەكەڭ ءدۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن دە ونىڭ ارۋاعى الدىنداعى پارىزىن سەرىك ادالدىقپەن, ازاماتتىقپەن اتقارىپ كەلەدى» دەسە, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ: «سەرىكتىڭ قوناەۆ پەن نۇرعيسا تۋرالى جازعاندارى» ايرىقشا باعالى» دەيدى. ال سانسىزباي ماديەۆ: «جاماندىقتى كەشىرۋ, جاۋلاسقان جاۋىنىڭ وزىنە دە راقىم جاساۋ, پەندەنىڭ جاي ءبىر قىلىعى رەتىندە قاراپايىمدىلىقپەن قاراۋ – ول دا سەرىككە ءتان» دەپ وي تولعايدى.
سەرىكتىڭ تۋعان اعاسى جارىلقاسىن قازىر زەينەتكەر, وسى كىتاپتاعى «سول ءبىر كۇندەر ەسىمدە» اتتى ەستەلىگىن وقىرمان تولقىماي وقۋى مۇمكىن ەمەس.
كىتاپتاعى سەرىكتىڭ ديمەكەڭنەن العان «ىزگىلىكپەن ماڭگىلىككە اتى قالعان» اتتى سۇحباتى عيبراتى مول دۇنيە. بۇل سۇحباتتا سەرىك ديمەكەڭە 108 سۇراق ازىرلەپ بارعانى باياندالادى. ديمەكەڭ سۇراقتى وقىپ شىعىپ:
– ىنىشەك, وزىڭە قىزىق كورىنگەن سۇراقتار ماعان قيىن بولىپ تۇر. جاتقان جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسىپ كەتىپ جۇرمەيمىز بە؟ – دەپتى سەرىككە ءا دەگەننەن.
بىردە سەرىك ديمەكەڭە: «ەل باسىندا وتىرعاندا ەڭ باستى قاتەلىگىڭىز نەدە؟» دەپ سۇراعاندا ديمەكەڭ مىرس ەتىپ ك ۇلىپ: – مىنسىزدىك اللاعا عانا جاراسقان. جالپى ەل بيلەگەن ادام تىزەسىنەن قان ىشەدى, كىندىگىنەن ماي ىشەدى. ەڭ كەمى جىلىنا ءبىر كەمشىلىك جىبەرگەندە 44 جىلدا 44 قاتەلىككە ۇرىنادى ەكەنمىن, – دەپ ءۋاج ايتىپتى.
– ديمەكە, اتا-انادان نە قالدى دەپ ويلايسىز؟ – دەگەندە:
– ەرلىك پەن ەلدىك قالدى. بۇگىنگى ۇرپاق العىرلىعىمەن ۇنايدى. مەن زۋھرا جەڭگەڭمەن ەلۋ جىل التى اي ءومىر ءسۇردىم. «ەردىڭ اسىلى كۇشىنەن بىلىنەدى, ايەلدىڭ اسىلى ىسىنەن بىلىنەدى» دەمەكشى, يمانى جولداس بولسىن, شەبەر اسپاز, تىگىنشى ەدى. زۋھرا كولبين تۇسىندا ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك, جەمىس-جيدەك, كۇندەلىكتى تۇتىنۋعا الىنعان زاتتاردىڭ ەسەبىن جۇرگىزىپ وتىرعان ەكەن. نە السا دا اقشاسىن تولەپ, تۇبىرتەكتى ساقتاپ كەلىپتى. ساتىپ الىنعان زاتىنىڭ باعاسىن, اكەلگەن ادامنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ, قولىن قويدىرىپ وتىرىپتى. ماعان اراشا تۇسكەن قۇجاتتار وسى بولدى!
كىتاپتاعى «ديماش اتا مەن زۋھرا ءبيبى» اتتى تاراۋدا ءار وتباسىنا وي سالارلىق ءسوز قۇنارى جاتىر. – داعدارىس دەپ جاتىرسىڭدار, – دەدى بىردە ديمەكەڭ. – قازاق بۇدان امان وتەدى, ويتكەنى قازاقتىڭ ءىشى مايلى. قانداي دۋالى ءسوز! قازاق داعدارىستان ءمۇدىرمەي وتۋدە. زۋھرا انامىزدىڭ «كولبيننىڭ جاراعان بۋراداي اۋزى كوپىرىپ, اتتانعا ۇران قوسقان كۇندەرى بىتەر. جازىقسىزدى جازعىرىپ, جالا جاپقانداردى قۇداي تابادى!..» دەگەن دانا ءسوزى باس يگىزەدى.
سەرىك اسانباي اسقاروۆ اعامىزعا:
– دەنساۋلىعىڭىز قالاي, اعا؟ دەگەندە بەرگەن جاۋابى:
– ورتاشا. ەكى مەتر بيىك دۋالدان ەركىن سەكىرىپ وتپەگەن سوڭ, پالەن دەپ ماقتاۋعا بولمايدى. جەتپىس بەسىڭ وڭاي ەمەس ەكەن. ايناداي اسفالت جولمەن كەلە جاتىپ اياعىڭدى ساناپ باساسىڭ.
اسانباي اعا سۇيىكتى جارى فاتيماعا:
– كىتاپ – سەن ءۇشىن ءبىرىنشى اسانباي, بىراق وقىعانىڭدى ماعان اڭگىمەلەۋدى ۇمىتپاعاي, – دەپ قاناتتاندىرىپ وتىراتىن بولعان كورىنەدى. اعادان قالعاندى ءىنى كيىپ وسەدى, اپادان قالعاندى ءسىڭلى كيىپ وسەدى, كورگەندەرىن بويىنا ءتۇيىپ وسەدى, – دەيدى ەكەن جارىقتىق.
قالىڭ كىتاپتى وقىپ وتىرعاندا «ومىرگە وكپە جۇرمەيدى» اتتى تاراۋداعى ءاسانالى ءاشىموۆ, «دانا-ديدارداعى» ز.قابدولوۆ, «اققۋىن الديلەگەن ءان مەن كۇيدەگى» ن.تىلەنديەۆ تۋرالى تولعانىس سۇحباتتا سەرىكتىڭ تەرەڭ بىلىمدارلىعىنا, ادامدى باۋراي ءتۇسۋ ارقىلى ىشكى جان-ءدۇنيەسىن ەرىكسىز قوزعايتىن قاسيەتىنە تاڭىرقايسىڭ.
ديماش اتا سەرىكتىڭ ەڭبەكتەنۋىمەن جارىق كورگەن «اقيقاتتان اتتاۋعا بولمايدى», «ەلۋ جىل ەل اعاسى» اتتى كىتاپقا كەزىندە ريزالىق بىلدىرە كەلىپ: «وسى ءبىر قاراپايىم ەڭبەگىمنىڭ ءدۇنيەگە كەلۋىنە, ءسويتىپ قالىڭ ەلدىڭ كادەسىنە جارارلىقتاي دەڭگەيگە جەتكىزۋىنە كوپ ۇلەس قوسقان سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن» دەپ اعىنان جارىلۋى كوپ ءجايتتىڭ بەتىن اشقانداي.
كىتاپتاعى ءار تاراۋ, ونداعى اسىل سوزدەر ويعا قۇيىلا تۇسەدى. قايتالانباس كومپوزيتور نۇرعيسا جەتپىسكە شىعار ساتىندە:
«اساۋ وزەندەي بۋىرقانعان ومىردەن الىستاپ بارا جاتقانىمدى كورىپ, جۇرەگىم سىزداپ قويا بەرەدى. ۇرلانىپ ءوتىپ جاتقان ۋاقىتقا نە داۋا! بارىنا بەرەكە. تاۋبە دەيسىڭ. ينشاللا, ەلىم امان, جەرىم تۇتاس, باۋىرىم ءبۇتىن. مەن كوممۋنيست ەمەسپىن, كومپوزيتورمىن. اقتى قارا دەيتىندەردەن ساقتانۋ كەرەك. جاقسىلىقتى قۇدايدان, سوسىن وزىڭنەن كۇت», دەپتى.
مەن ەلۋ جىلدان استام باسپاسوزگە ەڭبەك ەتتىم. جۋرناليست سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ «بەس مۇشەل بەلەسىندە» اتتى كىتابىن وقي وتىرىپ, جانىما ءلاززات, بويىما قۋات العانداي سەرگىدىم.
«قازىر كىتاپ وقيتىندار ازايدى», دەپ كوپ ايتاتىن بولدىق. وقيتىندار بار. بىراق, جاقسى كىتاپ قولعا تيە بەرمەيدى. مىنە, وسى جاعىن ۇمىتپاعان ءجون. ال بۇگىنگى اڭگىمەلەپ وتىرعان سەرىك ءابدىرايىم ۇلىنىڭ «بەس مۇشەل بەلەسىندە» اتتى كىتابى تاعىلىمى مول, ءار وتباسى جاتا-جاستانا وقيتىن دۇنيە دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وقىڭىزدار, قالىڭ وقىرمان. مەن ءوزىم وقىپ شىققان بۇل كىتاپتان كوپ عيبرات الارلىق ءسوز قۇدىرەتىن, ەل قۇدىرەتىن ۇقتىم, الدىڭعى تولقىن اعالار ومىرىنە تاعى دا تاعزىم ەتكەندەي بولدىم.
قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى.
قىزىلوردا.