قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىنا قاراستى ايىرتاس اۋىلى وبلىس ورتالىعىنان ەڭ الىس جاتقان اۋىلداردىڭ ءبىرى. شامامەن 550 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان اۋىل قاراعاندىدان گورى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا اناعۇرلىم جاقىن. سەمەيدىڭ شۇبارتاۋىمەن شەكتەسىپ جاتقان سول ايىرتاسقا جاقىندا جولىمىز ءتۇستى. زامانىندا دۇرىلدەپ تۇرعان اۋىل بولعانى قيراعان عيماراتتاردىڭ قاڭىراعان قاڭقالارىنان انىق بايقالادى.
ماڭ دالادا مىڭعىرعان مال دا كورىنبەيدى. بۇل اۋىلدىڭ تابىس كوزى قايدا دەيمىز عوي؟ سويتسەك, ايىرتاستا وتىرعان ازعانتاي تۇرعىنداردىڭ تۇراقتى جۇمىسى مەكتەپتىڭ اينالاسىندا عانا ەكەن. مەكتەپ ديرەكتورى قانات باكىروۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيىل توعىز جىلدىق مەكتەپتە 35 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. ال مۇعالىمدەر مەن باسقا دا قىزمەتكەرلەردىڭ سانى بالادان كوپ. ايىرتاستىڭ قىرىقتان استام تۇرعىنى وسى مەكتەپتەن ناپاقا تاۋىپ وتىر. «سوندا وتىز وقۋشىعا قىرىق مۇعالىم بولىپ تۇر عوي!» دەيمىز. سويتسەك, اكىم بىلتىر سول وتىز بەس وقۋشىنىڭ ءوزىن ويدان-قىردان جيناعانىن مەكتەپ ديرەكتورى قايىر شايكەنوۆپەن بىرگە قىنجىلا جەتكىزدى. قازىر اۋىلدا نەبارى 208 ادام قالعان. كەزىندە 1200-دەي ادام تۇرعان دەگەنگە كوڭىل سەنەدى, كوز سەنۋى قيىن...
تۇيتكىلدىڭ بىرنەشە ءتۇيىنىن وسى جەردە تاراتقان ءجون. ەڭ ءبىرىنشى, ايىرتاس اۋىلىنىڭ شالعايدا جاتقاندىعى بىردەن-ءبىر اسەر ەتىپ, تۇرعىلىقتى حالىق توقسانىنشى جىلدارى ۇدەرە كوشىپ كەتكەن. سوراقىسى تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە ايىرتاستىڭ جولى جوندەلمەگەن. جولاقىسىن تولەسەڭ دە ايىرتاسقا ەشكىم اپارعىسى كەلمەيدى. جەڭىل كولىك جەتە المايتىن قايران اتامەكەندى كوكتەمدە سۋ, قىستا قار, جازدا شاڭ باسىپ قالادى. ۇكىمەت تىم قۇرىعاندا اۋىلعا بۇرىلاتىن كوتەرمە جولدىڭ 65 شاقىرىمىنىڭ سىن كوتەرمەيتىندىگىن قاپەرلەرىنە السا دەگەن ايىرتاستىقتاردىڭ تىلەگى بار.
الايدا كونبىس حالىق كوپ بولماسا دا ءبىرشاماسى ءالى تۇراقتاپ وتىر. شۇكىرشىلىك ەتەتىنى «اقبۇلاق» باعدارلاماسىمەن اعىپ تۇرعان سۋى مەن جانىپ تۇرعان جارىعى كوڭىلگە مەدەۋ. ماسەلەنىڭ بارلىعى اۋىلداعى ادام تاپشىلىعىنان شىعاتىنى ايقىن. بالا سانى جەتپەسە مەكتەپ جابىلماق. مەكتەپ جابىلسا, اۋىل تاراماق. اۋىل تاراسا, ەرتەڭ قازاقتىڭ تامىرىنا قارا بالتا شابىلاتىنى اششى دا بولسا شىندىق.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن تاۋەلسىز قازاقستاندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا ۇلكەن باعدارلامالار قولعا الىنىپ, كوپتەگەن يگى جوبالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىندە اۋىلدى دامىتۋعا قاتىستى تىڭ باستامالار دا بار. ەلباسى قامقورلىعىمەن قولعا الىنعان اۋىلدىق كۆوتا مەن اۋىلعا قاجەت ءتۇرلى ماماندىقتارعا وقۋ گرانتتارى جانە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوبالارى بار. الايدا وسى باعدارلامانى باعامداپ جاتقان جاس بايقالمايدى...
جانە وسى ءبىر جەردە ەسكەرە كەتەتىن تاعى ءبىر جايت شىعادى. ءبىز شىن مانىندە «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىن تەك جاستار قولداپ, جاستار قولدانۋى كەرەك دەپ ويلايدى ەكەنبىز. الايدا ونى زەينەت جاسىنان اسپاعان كەز-كەلگەن قازاقستاندىق قولدانا الاتىنىن بىلە بەرمەيمىز. مىسالى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اباي اۋدانى, توپار كەنتىنە مۇعالىم بولىپ بارعان ءبىزدىڭ بۇرىنعى ارىپتەس ەرجان يماش وسى سوزدەرىمىزگە ايقىن دالەل بولا الادى. باعدارلاما نەگىزىندە جۇمىسقا ورنالاسىپ, ءتىپتى باسپانالى دا بولعان. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ايىرتاس سياقتى اۋىلدارعا تەك قانا جاستاردى كوگەندەۋدى كوزدەمەي, كوپ بالالى ۇلكەن وتباسىلارىن دا تارتۋدى ويلاستىرعان دۇرىس بولار ەدى.
ايتپەسە ەكى جىل بۇرىن اقتوعاي اۋدانىنداعى وقۋ جىلىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراساق, اۋدانعا قارايتىن قاراسۋ ورتا مەكتەبى مەن سونا باستاۋىش مەكتەبى جابىلعان. كالينين ورتالاۋ مەكتەبى مەن قاراقوي باستاۋىش مەكتەبى جابىلۋ قاۋىپىنىڭ الدىندا تۇر. ايىرتاس اۋىلىنداعى ورتالاۋ مەكتەپتىڭ جاعدايىن كوزىمىز كوردى. قايتالاپ ايتساق, ەگەر مەكتەپ جابىلسا, اۋىلدىق وكرۋگ تە جابىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. وسىنداي وقۋشى سانىنىڭ ازايۋى نارمانبەت, كەجەك اۋىلدارىندا دا ورىن الىپ وتىر. بۇل مەكتەپتەر جوعارى جاقتاعى ءبىلىم سالاسى باسشىلارى مەن جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ ەرەكشە نازارىندا بولۋى ءتيىس.
وسى جەردە سول اۋىلدان شىققان اقىن ارىپتەسىمىز ءىلياس مۇقايدىڭ «سىنىپتاسى جوق بالا» دەگەن ولەڭى ويعا ورالادى: «بولماعان سوڭ بولاتتاي ىرگە مىقتى, ورمان جۇرتىم سەلدىرەپ ۇلگەرىپتى. سىرلاسى جوق كارىنى كورىپ ەدىك, قۇرداسى جوق بالانى كىم كورىپتى؟
جاسى كەتىپ جۇرتىنان جىراق, دارا, جات وڭىردەن تاۋىپتى تۇراق, پانا. ۇركەردەي-اق ءۇي قاپتى ءۇرپيىسىپ, ءبىر سىنىپتا بار ەكەن ءبىر-اق بالا…»
ءبىزدى ءبىر عانا جايت قۋانتتى, ول – قازاقى مەيىرىم. جوعارىدا ايتقان كالينين اۋىلى بىلتىر بالا سانىنا بايلانىستى, ونىڭ ارعى جاعى قازاقى قامقورلىققا بارىپ تىرەلەتىن پاتروناتتىق تاربيە بويىنشا 1 بالانى باۋىرلارىنا باسىپ, مەكتەپتىڭ جابىلۋىنان جول تاۋىپتى. ال سول اقتوعايعا قارايتىن قوڭىرات اۋىلىنداعى جالەل باكىروۆ ەسىمدى ازامات پاتروناتتىق تاربيەگە بالانى الىپ, مەكتەپتەگى وقۋشى سانىن قاجەتتى مەجەگە جەتكىزگەن. وسى ماقساتتا قۋساق اۋىلى 2 بالانى, اۋدان ورتالىعى تاعى ءبىر بالانى تاربيەلەپ وتىر.
ايىرتاستاعى وقۋشىلارمەن كەزدەسىپ, ولاردى اڭگىمەگە تارتقاندا كوزدەرىندەگى وتتان كەڭسىرىك ۋداي اشىعانىن قالاي جاسىراسىز؟ اۋلادا جيىرما ءبىرىنشى عاسىر, اۋىلدا جيىرماسىنشى عاسىر سەكىلدى. ءبىر بالانىڭ ەسىمى ورال ەكەن. بۇل نەنى مەڭزەيدى دەپ ويلار بولساق, ول اۋىلدىڭ دەنى كوبىن قازىر ءبىردى-ەكىلى تاريحي وتانىنا قايتىپ ورالعان قاراكوز قانداستارىمىز ەكەنىن ۇعاسىز. شىركىن-اي, اعايىن-تۋىستىڭ ءبارى وسى لەكپەن, وسى رەتپەن اۋىلعا قايتىپ كەلسە ايىرتاس ارشىنداپ, شۇبارتاۋ شارىقتاپ كەتەر ەدى-اۋ... مۇنداي ماسەلەلەر تەك اقتوعاي توڭىرەگىندە ەمەس, قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان»