كەشە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن قارجى مينيسترلىگىنىڭ 2009 جىلعى جۇمىس قورىتىندىسىنا ارنالعان كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وندا قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ, سالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى داۋلەت ەرعوجين, كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قوزى-كورپەش قاربوزوۆ جانە قارجى مونيتورينگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءمۇسىرالى وتەباەۆ ەسەپتى باياندامالار جاسادى.
وتكەن جىلى قارىزداردىڭ ءتۇسىمىن ەسەپكە الماعاندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 3 510,3 ميلليارد تەڭگە كىرىس تۇسكەن. بيۋدجەتتىڭ كىرىسى جوسپارداعى 3 489,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ ورنىنا 3 505,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ياعني, بەلگىلەنگەن جوسپار 16 ميلليارد تەڭگەگە ارتىق ورىندالعان. قارجى ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, 2009 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن قامتاماسىز ەتۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە تەكسەرىس ءجۇرگىزۋگە موراتوري جاريالانعان جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلدى. وتكەن ەسەپتى قارجى جىلىندا ۇلتتىق قورعا مۇناي سەكتورىنداعى كاسىپورىنداردان تۇسكەن تىكەلەي سالىق رەتىندە 1 371,4 ميلليارد تەڭگە قارجى اۋدارىلدى.
2010 جىلعى 1 قاڭتارداعى ءمالىمەت بويىنشا, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىسى قارىزداردى ەسەپتەمەگەندە 4 003,0 ميلليارد تەڭگە نەمەسە جوسپاردىڭ 97,7 پايىزىن قۇرادى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىنى 3 311,3 ميلليارد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىنى 2 100,9 ميلليارد تەڭگە بولدى. بيۋدجەت تاپشىلىعى جوسپارداعى 666,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ ورنىنا 492,7 ميلليارد تەڭگە بولدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا يگەرىلمەگەن قارجى كولەمى 60,1 ميلليارد بولىپ, ونىڭ 30 ميلليارد تەڭگەسى اعىمداعى جىلى ءارتۇرلى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالاتىن بولادى.
بۇرىن اتاپ كورسەتىلگەندەي, الدىڭعى قارجى جىلدارىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرى نىسانالى ترانسفەرتتەردىڭ ءتيىستى دارەجەدە يگەرىلۋىنە باقىلاۋ جاساعان جوق. 2009 جىلى جاڭا بيۋدجەت كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرى مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى اراسىندا نىسانالى ترانسفەرتتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ تۋرالى ەكىجاقتى كەلىسىم جاسالىندى. وسىنداي ءتيىمدى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 56 ميلليارد تەڭگە يگەرىلمەگەن قارجى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ قولما-قول اقشا باقىلاۋ شوتىنا ءتۇستى. ەندى بۇل قارجى 2009 جىلى قابىلدانعان مىندەتتەمەلەر بويىنشا جوسپارداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالادى.
قارجى ءمينيسترى ەلىمىزدىڭ تاراپىنان بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرى اراسىندا قۇرىلعان كەدەندىك وداقتىڭ جانە ەۋرازەق-تىڭ داعدارىسقا قارسى قورىنىڭ قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. بۇل رەتتە كەدەندىك وداقتىڭ كەدەن كودەكسى تىكەلەي قازاقستاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن جاسالعاندىعىن ەسكە سالا كەتكەن ارتىق بولماس. ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ وزىق ءۇلگىسى بولىپ تابىلاتىن كەدەندىك وداقتىڭ شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسى جاسالىندى. 2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي مەملەكەتتەرى اراسىندا كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ جانە كەدەندىك وداق اۋماعىندا الماساتىن تاۋارلاردى كەدەندىك رەسىمدەۋ جويىلادى.
2009 جىلى بيزنەس ءۇشىن كەدەرگىلەردى شەكتەۋدىڭ ىقپالدى شاراسى رەتىندە كەدەن كودەكسىنىڭ ينتەگراتسيالىق باقىلاۋ بولىمىنە ەلەۋلى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. بۇل تۇزەتۋلەر بويىنشا مەملەكەتتىك شەكارالارداعى اۆتوكولىكتەردى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى مالدارىگەرلىك, سانيتارلىق-كارانتيندىك جانە ءوسىمدىك كارانتينى ءجونىندەگى باقىلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كەدەن ورگاندارىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلگەن. جاڭا كەلىسىمدەر بويىنشا جۇزەگە اسىرىلاتىن ينتەگراتسيالاندىرىلعان كەدەندىك باقىلاۋ مەملەكەت شەكارالارى ارقىلى وتەتىن تاۋارلاردىڭ تەكسەرۋ مەرزىمىن بۇرىنعى 3-4 ساعاتتىڭ ورنىنا 30-40 مينوتكە دەيىن قىسقارتادى.
القا ماجىلىسىندە اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ء“Doىng ءBusىness” سالىق سالۋ رەيتينگى بويىنشا قازاقستان 183 مەملەكەتتىڭ ءىشىندە 52-ءشى ورىنعا شىققان. بۇل تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ءىشىندەگى ەڭ جوعارعى كورسەتكىش. مۇنداي جەتىستىككە قازاقستاندىق سالىق جۇيەسى ەلىمىزدە قابىلدانعان جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ ءناتيجەسىندە قول جەتكىزدى. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ سالىق جۇيەسىندەگى جەڭىلدىك ۇدەرىستەرى ودان ءارى جالعاساتىن بولادى. سالىق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى الداعى ۋاقىتتا بۇل سالادا اشىقتىق پەن ادىلدىك باياندى بولاتىنىن اتاپ كورسەتتى. وسى ورايدا ول “نۇر وتان” حدپ-نىڭ جانىنان بولشەك ساۋدا سالاسىنداعى جۇمىستى, ونىڭ ىشىندە كاسسالىق اپپاراتتاردىڭ قولدانۋ ءتيىمدىلىگىن باقىلاۋ جونىندە حالىقتىق باقىلاۋ بولىمدەرىن قۇرۋ قاجەتتىگى جونىندەگى ءوتىنىشىن جەتكىزدى.
القا ماجىلىسىندە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىستى بارلىق اقپارات ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى جۇرگىزىلەتىندىگى ايتىلدى. 2009 جىلى ۆەب-پورتالدا 30 751 ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا (ەمس) قاتىسۋشىلار ءتىركەلدى. ونىڭ 13 072-ءى الەۋەتتى ءونىم ءوندىرۋشىلەر, 18 580 تاپسىرىس بەرۋشىلەر بولدى. ەلەكتروندى ساۋدا الاڭىندا بارلىعى 245 331 لوت جاريالاندى. 136 308 لوت بويىنشا جەڭىمپازدار انىقتالدى. وسى لوتتار بويىنشا ورتاشا جالپى ۇنەم كولەمى 6 079,3 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. 2009 جىلعى 29 ساۋىردە مينيسترلىك ەلەكتروندى – “ە-قارجىمينى” جوباسىنا تانىستىرىلىم وتكىزگەن بولاتىن. بۇل ەلەكتروندى جوبا ء“بىر تەرەزە” قاعيداتى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. بۇل ۋاقىت پەن قاراجات ۇنەمدەۋگە, سىبايلاس جەمقورلىقتى ازايتۋعا, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ جەدەلدىلىگىن ارتتىرۋعا, اكىمشىلىك توسقاۋىلداردى تومەندەتۋگە جاعداي جاسايدى. ماسەلەن, 2009 جىلى سالىق تولەۋشى نىسانداردىڭ 80 پايىزى سالىق جونىندەگى ەسەپتەرىن ەلەكتروندى تۇردە وتكىزدى.
كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسىن پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قورىتىندىلاپ, ەلىمىزدىڭ قارجى سالاسىنىڭ وتكەن جىلى اتقارعان جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسىن جانە الدا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەرىن سارالاپ بەردى. ول ءوز سوزىندە ءۇش مەملەكەت اراسىندا قۇرىلعان كەدەندىك وداققا بايلانىستى ءبىرقاتار ماسەلەلەردىڭ تۋىنداپ وتىرعاندىعىن ايتىپ, مينيسترلىككە ونى جەدەل شەشۋدى تاپسىردى. ۇكىمەت باسشىسى جوباسى جاسالعان جاڭا ۇلتتىق كەدەن كودەكسىن قابىلداۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەندىگىن ەسكەرتتى. كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن نىعايتۋعا قاتىستى ءبىرقاتار ءماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ۇكىمەت باسشىسى دامىعان ەلدەردە بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ 60 پايىزىن جەكە تۇلعالار قامتاماسىز ەتەتىنىن, ال بىزدە بۇل كورسەتكىش 10 پايىزدان اسپايتىندىعىن ايتا كەلىپ, جەكە تۇلعالاردىڭ جالپى تابىسىن دەكلاراتسيالاۋ 2013 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. سونىمەن ءبىرگە ۇكىمەت باسشىسى ەلىمىزدە قۇرىلعان اكك-لەردىڭ كۇردەلى پروبلەمالارىنا توقتالا كەلىپ, مەملەكەتتىك مەنشىك ماسەلەسىن ناقتى انىقتاۋدى تاپسىردى. “ەلىمىزدىڭ استاناسى الماتىدان كوشكەنىنە كوپ بولدى. ال الماتىدا بۇرىنعى مينيسترلىكتەر مەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قونىستانعان عيماراتتاردىڭ تاعدىرى نە بولدى؟ ولار بۇگىن قانداي كۇيدە؟ وسى ماسەلەگە بايلانىستى تولىق جاريالىلىق جاسايتىن ۋاقىت جەتتى”, دەدى پرەمەر-مينيستر ءوز سوزىندە.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.
ءبىلىم ساپاسى باستى كورسەتكىش
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ القا ءماجىلىسى ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. وندا سالانىڭ ءبىر جىل ىشىندەگى اتقارعان جۇمىستارى مەن الدا تۇرعان مىندەتتەرى العا تارتىلدى.
القالى جيىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جانسەيىت تۇيمەباەۆ وتكەن جىلى العا قويعان ماقسات, ءمىندەتتەر تۋرالى وي ءوربىتىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ “جاڭا ون جىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى حالىققا جولداۋى بويىنشا ءجۇرگىزىلەتىن جۇمىستارعا جان-جاقتى توقتالدى. ەڭ باستىسى, ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان بيۋدجەت 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا, 2009 جىلى 9,5 پايىزعا ارتىپتى. ناقتىلاي ءتۇسسەك, 700 ملرد. تەڭگەنى قۇراپتى. مينيستر مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتىڭ بارىن تىلگە تيەك ەتتى.
جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە بۇرىن جۇيەلى جۇمىس ىستەپ تۇرعان 8743 بالاباقشانىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى ءاركىمنىڭ قولىندا كەتىپ, 2000 جىلعا دەيىن وتانىمىزدا بالاباقشالاردىڭ سانى 7599 بىرلىككە كەمىپ, 1167-ءى عانا قالعانى بەلگىلى. سوڭعى 8-9 جىلدىڭ ىشىندە “بىلتىرعىدان بيىل ءتاۋىر” دەگەندەي, بالاباقشا جەلىسى بىرتىندەپ ءوسىپ كەلە جاتىر. قازىر 1209 بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى. ايتسە دە, ەلىمىز بويىنشا 260 مىڭ ءبۇلدىرشىن بالاباقشا كەزەگىندە تۇرعانى ءمالىم. ال ورتا ءبىلىم سالاسى بويىنشا ءىستەلگەن جۇمىستارعا توقتالار بولساق, “100 مەكتەپ” جوباسى شەڭبەرىندە 39 ءبىلىم ورداسى پايدالانۋعا بەرىلىپتى. 3385 مەكتەپ ينتەراكتيۆتى تاقتامەن جابدىقتالعان. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەست بويىنشا ورتاشا بالل كورسەتكىشى ءوسۋ ۇستىندە ەكەن.
بۇدان كەيىن ج.تۇيمەباەۆ تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى وقۋ جايىنا دا توقتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن 2009-2010 جىلدارى داعدارىس جاعدايىندا مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنىڭ اقىلى ءبولىمدەرىندە ۇزدىك وقيتىن ستۋدەنتتەردى قولداۋ نيەتىندە 24 مىڭعا تاياۋ گرانت ءبولىنگەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ەلوردادا قۇرىلىپ جاتقان بىرەگەي وقۋ ورىندارى “جاڭا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت”, “ارناۋلى قور” جانە قازىردىڭ ءوزىندە جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارا باستاعان ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەر تۋرالى دا ءمالىمەت بەردى. ەلدىڭ بولاشاعى سانالاتىن جاستار ساياساتىنداعى وڭ ءوزگەرىستەر دە جۇرت نازارىنا ۇسىنىلدى. وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, مينيستر مەكتەپكە تارتىلماعان بالالار تۋرالى تەكسەرۋ قورىتىندىسىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ 23 پايىزىنىڭ (313 وقۋشى) سەبەبى ءالى انىق ەمەستىگىن, مەكتەبى جوق اۋىلدى جەردە تۇراتىن وقۋشىلاردىڭ 28,4 پايىزىن تاسىمالداۋ ماسەلەسى دۇرىس شەشىلمەي وتىرعانىن دا ىركىپ قالمادى.
القا ماجىلىسىندە ءسوز العان پرەمەر-مينيستر ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ وزەكتى ءماسەلەلەردىڭ بىرىنەن سانالاتىنىن, اتقارىلعان جۇمىستار ارقىلى حالىق بيلىكتىڭ ءىس-قيمىلىنا باعا بەرەتىنىن, جىل سايىن ەڭبەكاقىلارى ءوسىپ وتىرعان سالا قىزمەتكەرلەرى مينيستردەن باستاپ, كەز كەلگەن ازاماتتىڭ جانى اۋىرۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سوندىقتان دا بولار, ەلباسىنىڭ وسى ەكى سالاعا ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ, مول ءمۇمكىندىك جاساپ, قارجى ءبولىپ وتىرعانى, دەدى كارىم ءماسىموۆ. ەلباسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن سوڭعى 2 ايدىڭ ىشىندە 400-دەي بالاباقشا اشىلعان, 17 مىڭ جەتكىنشەك وعان ورنالاسقان, بيىلعى جولداۋدا ەرەكشە اتاپ وتىلگەن “بالاپان” ارنايى باعدارلاماسى اياسىندا الداعى 10 جىلدا ءومىرگە كەلگەن بارلىق ۇل-قىزدى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى, ونى مۇلتىكسىز ورىنداۋ كەرەك. جۇزەگە اسىرۋ تەتىگىنە توقتالساق, بىرىڭعاي بيۋدجەت قارجىسىنا قاراپ وتىرا بەرسەك, مۇنى دەر كەزىندە شەشە المايتىنىمىز انىق. سوندىقتان وزەكتى شارانى اتقارۋ بارىسىندا جاڭا مەحانيزم ىزدەۋگە ءتيىستىمىز. ول – مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ءارىپتەستىكتى دامىتۋ, سول ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ىنتالاندىرۋ بولىپ تابىلادى. قازىر بالاباقشا اشۋعا ليتسەنزيا بەرۋ جەڭىلدەتىلدى, دەدى پرەمەر-مينيستر.
مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسى تۋرالى وي قوزعاعاندا كارىم قاجىمقان ۇلى بۇل بالاباقشادان باستاپ قولعا الىنۋى كەرەك. مەن القا ماجىلىسىنە ارنايى جاساقتالعان كورمەدەن اڭعارعانىم ءتىل ۇيرەنۋ ءجونىندە ادەمى ادىستەمەلىك قۇرالدار بار ەكەن. سونى دۇرىس پايدالانۋ جولعا قويىلۋى ءتيىس. پرەزيدەنتتىڭ تاعى ءبىر العا قويىپ وتىرعان ءمىندەتى – 12 جىلدىق وقىتۋ مودەلىن تابىستى ورىنداۋ. 9-10 سىنىپ وقۋشىلارى كاسىپتىك ءبىلىم الىپ, 10-12 سىنىپتا وقيتىندار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا يكەمدەلۋى كەرەك. قازىر بىزدە مۇنداي ءتاجىريبە بولماي تۇر. سوندىقتان بۇل سالاعا بولىنگەن قازىنانىڭ قارجىسىن بوسقا شاشپاي, ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت, دەگەن پرەمەر-مينيستر, ءبىلىم سالاسىنداعى باستى ولقىلىق جەمقورلىق بولىپ وتىرعانىن, ءوزىنىڭ بلوگىنا كەلىپ تۇسكەن جۇرتشىلىق حاتتارىنا قاراعاندا ءالى كۇنگە دەيىن ءبىلىم مەكەمەلەرىندە جاندى اۋىرتار جاعىمسىزدىق اقشا جيناۋ ماسەلەسىنىڭ تىيىلماي كەلە جاتقانىن, ەندىگى جەردە بۇعان قارسى قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەندىگىن اتاپ ءوتىپ, قازىرگى باستى ماقساتىمىز ءبىلىم بەرۋدىڭ سانىنا جۇگىنبەي, ساپاسىن كوتەرۋ ەكەنىن جەتكىزىپ, ءبىز ساپالى ءبىلىم بەرۋىمىز كەرەك. سەبەبى, مۇعالىمنىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرىپ, جالاقىسىن ءار جىل سايىن كوتەرىپ كەلەمىز. قالاي دەسەك تە تۇرمىستىق جەمقورلىقتى جويۋ باستى ءمىندەتىمىز بولىپ سانالادى, دەدى.
پرەمەر-مينيستر اقپان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى بالالاردى بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتەتىن “بالاپان” باعدارلاماسىن ۇكىمەتكە ەنگىزۋدى تاپسىردى. مۇنداي يگىلىكتى دە سەرپىندى ىستە جارقىراتىپ سالعان عيماراتتارعا ساي ءتالىم-تاربيە ءىسى بيىك دارەجەدە بولۋىن جۇكتەدى. ءبىز بالالاردى بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ولاردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا, وتانشىلدىق سەزىمىن وياتۋعا, اتا-انالاردىڭ ەڭبەككە ارالاسۋىنا جول اشامىز. ەندەشە, بۇل باعدارلاماعا ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك, دەپ ءسوز اياعىن ءتۇيدى. ول ەل دامۋىندا ەرەكشە ورىن الاتىن ءبىلىمنىڭ بىلىكتى بولۋىن, سول سەكىلدى عىلىمنىڭ دا جوعارى دارەجەدە دامۋىنا جول اشاتىن, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ عىلىم جانە عىلىمي ساياسات بويىنشا وتكىزىلگەن كەڭەسىندە جۇكتەگەن كەلەلى ماسەلەلەردى ورىنداۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن “عىلىم تۋرالى” جاڭا زاڭدى قابىلداۋدى تەزدەتۋ ماسەلەسىنە دە كوڭىل ءبولدى.
جالپى, القا ماجىلىسىندە ءبىلىمى تەرەڭ, عىلىمى مىقتى ەلدىڭ قاي تۇستا دا ەسەسىن جىبەرمەيتىنىن, ۇرپاعىنىڭ وي-بايلامى مىقتى, ورەسى بيىك, تالعامى ەرەكشە بولاتىنى جان-جاقتى قوزعالدى.
الەۋمەتتىك سالاعا ەرەكشە نازار
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىندە ءوتكەن كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسىندە ۆەدومستۆونىڭ وتكەن جىلعى جۇمىستارى باياندالىپ, بيىلعى اتقارىلاتىن مىندەتتەرى ناقتىلاندى. وعان پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاتىسىپ, سالا باسشىسىنىڭ جىلدىق ەسەبىن تىڭداي كەلە وتكەن مەرزىمدە قول جەتكەن تابىستار از ەمەس, بىراق الدا تۇرعان مىندەتتەر ءبىر ورىندا توقتاپ قالماي, ىلگەرى قادام جاساۋدى تالاپ ەتەدى دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن.
وتكەن جىلدىڭ باسىندا قازاقستان ەڭبەك نارىعىندا اسا كۇردەلى جاعدايعا تاپ كەلگەنىن, 2008 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ ەلدەگى جۇمىسسىزدار سانى ارتىپ, جۇمىسشىلارىنىڭ سانى 135.0 مىڭ ادامدى قۇرايتىن 264 كاسىپورىننىڭ ءبىرازى جۇمىسىن تولىقتاي توقتاتۋعا ءماجبۇر بولسا, ال قالعانى جارىم-جارتىلاي كۇن كەشكەنىن, 25.0 مىڭ ادام جارتىلاي جۇمىس كۇنىمەن قامتىلسا, 15.6 مىڭ ادام ەڭبەكاقىسى ساقتالمايتىن دەمالىسقا شىققانىن بايانداۋمەن جىلدىق ەسەبىن جالعاستىرعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىحالىقوۆا بۇل جاعداي مينيسترلىكتىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋمەن شەكتەلىپ قالماي, قارجى داعدارىسىنا قارسى ارنايى جوسپار ازىرلەۋدى تالاپ ەتكەنىن اتاپ ءوتتى. وتكەن جىل مينيسترلىك پەن ونىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ جۇمىسى نەگىزىنەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا باعىتتالىپ, ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەڭبەك نارىعىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن, ايماقتىق جۇمىسپەن قامتۋ مەن مامانداردى قايتا دايارلىقتان وتكىزۋگە رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن قوسىمشا 191,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, “جول كارتاسى-2009” باعدارلاماسىن تابىستى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا ءبىرتالاي جۇمىستار تياناقتالعانىن ءمالىمدەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلدىڭ سوڭعى كورسەتكىشتەرىنە كوز تىگەتىن بولساق, “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا 5 261 جوبا ىسكە اسىرىلسا, سونىڭ ىشىندە 258 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, 248 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. مامانداردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلىقتان وتكىزۋگە 97,7 ادام تارتىلىپ, ولاردان 41,1 مىڭ ادام جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلعان, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 73.4 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلىپ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ 51,2 مىڭ تۇلەگى جاستار پراكتيكاسىنا جىبەرىلگەن. ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىنىڭ بيىل دا اۋقىمدى جوبالارمەن جالعاساتىنى, وتكەن جىلى 862 جوبا ىسكە اسىرىلعانى, جۇزدەگەن مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, ءمادەنيەت پەن سپورت نىساندارى قالىپقا كەلتىرىلىپ, اسىرەسە اۋىلداعى الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تۇزەلۋىنە كوپ كوڭىل بولىنگەنى اتاپ وتىلسە, سالا باسشىسى وتكەن جىلى باعدارلامادا كوزدەلگەن جوبانىڭ 99,8 پايىزعا ورىندالعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
قازاقستان جۇمىسشىلارىنىڭ مۇڭ-مۇددەسىن قورعاۋداعى كوشى-قون ساياساتىنىڭ ءرولى ايتارلىقتاي وسە باستاعانى دا ايتىلدى. سىرتتان كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ورنىن بىرتىندەپ جەرگىلىكتى ادامداردىڭ الماستىرا باستاۋى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ كۆوتاسى ەكى ەسەگە قىسقارىپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن الماستىرۋ ارقىلى قازاقستاندىق ازاماتتاردى دايارلاۋ مەن قايتا وقىتۋ ءۇشىن بەلسەندى شارالار جۇزەگە اسقان.
ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, مينيستر ءبىراز ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ قولعا الىنعانىن ءسوز ەتتى. ەڭبەك نارىعىن تۇراقتاندىرۋعا, الەۋمەتتىك قورعاۋعا جانە ەڭبەك شارتتارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ەڭبەك كودەكسىنە, جۇمىسپەن قامتۋ, مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن, قولدانىستاعى بارلىق بىرىڭعاي ءتاريفتى كلاسسيفيكاتسيالىق انىقتاما قايتا قارالىپ, وڭدەلگەنىن, بيۋدجەت سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەرگە ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىنىڭ جاڭا ۇلگىسىنىڭ جوباسى جاسالعانىن ايتتى.
الەمدىك قارجى داعدارىسى الەۋمەتتىك سالاعا باستى نازار اۋدارۋ تالابىن مىندەتتەسە, مينيسترلىك قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق ءىس-جوسپارلارىنىڭ دەنى نەگىزىنەن وسى ماقساتقا جۇمىلدىرىلعانىن سالا باسشىسى ايرىقشا اتادى. حالىقتى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ مەن الەۋمەتتىك كومەككە باعىتتالعان شىعىندار ءوتكەن جىلى 813 ملرد. تەڭگەنى قۇراعانىن, بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 22,8 پايىزعا ارتىق ەكەنىن بايانداعان گۇلشارا ءابدىحالىقوۆا الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇدەمەلى قارجىلاندىرۋ الۋشىلاردىڭ بارلىق ساناتتارى ءۇشىن الەۋمەتتىك تولەمدەر دەڭگەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ناقتى مىسالدارمەن اتاپ كورسەتتى. بازالىق زەينەتاقىنى قوسا ەسەپتەگەندەگى ءمولشەر 15 362 تەڭگە بولسا, ورتاشاسى – 22 853 تەڭگەنى, ەڭ جوعارعىسى 32 703 تەڭگەنى قۇرايدى. جالپى سوڭعى ءۇش جىل بەدەرىندە زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ورتاشا مولشەرى 1,6 ەسەگە ارتقانى ءمالىم بولدى. ەلباسىنىڭ بيىلعى حالىققا جولداۋىنداعى زەينەتاقىلاردى 1 قاڭتاردان باستاپ وسىرسە, ال وتكەن جىلعى ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ وڭ سەرپىنى شاكىرتاقىلار مەن بيۋدجەتتىك ەڭبەكاقىلاردى 1 ساۋىردەن باستاپ كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتۋى الەۋمەتتىك سالاعا ايرىقشا نازار تىگىلۋىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى دەۋگە بولادى دەسەك, ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋىنا سايكەس بيىلعى قاڭتاردان باستاپ زەينەتاقىنى كوتەرۋدىڭ كەزەكتى ساتىسى قولدانىسقا ەنۋدە. سونداي-اق مينيستر وسى جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك تولەمنىڭ جاڭا ءتۇرى – مۇگەدەك بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا, قامقورشىلارعا ءبىر تومەنگى جالاقى كولەمىندە جاردەماقى ( 14 952 تەڭگە) بەرىلە باستايتىنىن, بيىلدان باستاپ كوپبالالى انالاردى “التىن القا” جانە “كۇمىس القا” القالارىمەن ماراپاتتاۋدىڭ شارتتارى وزگەرىپ وتىرعانىن, بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا جەتى بالاسى بار انالار “التىن القامەن”, ال التى بالالى انالار “كۇمىس القامەن” ءاسپەتتەلەتىنىن, ولارعا بەرىلەتىن ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ كولەمى 3,9 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 6,0 اەك-كە دەيىن جەتكىزىلەتىنىن ايتا كەلىپ, الدا تۇرعان مىندەتتەردى تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋ حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن اناعۇرلىم جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەندىردى.
ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ سالانىڭ ءبىر جىلدا اتقارعان جۇمىستارى ايتارلىقتاي ەكەنىن ايتا كەلىپ, وتكەن جىلدىڭ قيىندىقتارىن مويىماي جەڭىپ شىققان ەل بيىل دا وسى العان باعىتىنان اينىماي العا جىلجي بەرەتىنىنە سەنىم ارتتى. وزگە ەلدەردىڭ قارجى داعدارىسى كەزىندە قانداي اۋىر ءساتتەردى باستان كەشكەنىن, ال قازاقستان بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن مۇنداي سىندارلى شاقتا “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن قولعا الىپ, كوپ ىستەر تىندىرعانىن, بۇل جوبا بيىل دا ارمەن قاراي جالعاسىن تابا بەرەتىنىن ايتتى. قول جەتكەن بيىكتى مەجەلەپ, ءبىر ورىندا توقتاپ قالماي, ءوزىمىزدى ەندى الدىڭعى قاتارلى ەلدەرمەن سالىستىرىپ داميتىن كەز كەلدى دەپ ەسكەرتتى ۇكىمەت باسشىسى. بىرلەسىپ تىرلىك جاسالعان جەردە عانا تابىس بولاتىنىن ەسكە سالدى.
قاراشاش توقسانباي.
جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ءوتتى
كەشە استانادا ەل بىرلىگى دوكتريناسى جوباسىن تياناقتاۋمەن اينالىسۋ ءۇشىن قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. بۇل قۇجاتتىڭ وتكەن جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعانى بەلگىلى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوبا ەگجەي-تەگجەيلى قوعامدىق ساراپتاۋدان ءوتۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
ەندى, مىنە, دوكترينا جوباسى تالقىلانعاننان كەيىن ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى ونى تياناقتاۋ ۇدەرىستەرىنە كىرىسىپ كەتتى. ونىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى ساياسي پارتيالار جەتەكشىلەرى مەن قوعام قايراتكەرلەرى كىرەدى. بۇگىنگى تاڭدا ەل ازاماتتارىنان اسا ماڭىزدى وسى قۇجات جوباسىنا وراي 500-دەن استام ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. ولاردىڭ اراسىندا تۇجىرىمدامالىق سيپاتتاعى ۇسىنىستار دا بار. ولاردىڭ بارلىعى جۇمىس توبىندا قارالاتىن بولادى.
“ەگەمەن-اقپارات”.
ساندىق حابار تاراتۋ جۇيەسى – ۋاقىت تالابى
كەشە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ “جاڭا قازاقستان” دەپۋتاتتىق توبى, اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس اگەنتتىگى جانە “ارنا مەديا” ۇلتتىق اقپاراتتىق حولدينگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن “قازاقستاننىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيالىق رىنوگىن ءارى قاراي دامىتۋدىڭ نەگىزى – راديوبايلانىس جانە ساندىق حابار تاراتۋدىڭ كەلەشەكتەگى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جانە دامىتۋ” تاقىرىبىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.
ۋاقىت تا, تەحنولوگيالار دا ءبىر ورنىندا تۇرماق ەمەس. العاشىندا اق-قارا بولىپ ەكى-اق ءتۇستى كورسەتەتىن كوگىلدىر ەكراندى قىزىقتاعان جۇرت, بارا-بارا ءتۇرلى-ءتۇستى تەلەديدارعا كوزدەرى ۇيرەنسە, ەندى ونىڭ ءوزىن جاقسارتاتىن جاڭا تەحنولوگيالار ومىرگە كەلدى. بۇگىنگى كۇنى باتىس ەۋروپانىڭ الدىڭعى قاتارداعى ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, فرانتسيا, فينليانديا, ت.س.س. بىرقاتار ەلدەرى تەلە جانە راديوحابارلاردى تاراتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى – ساندىق فورماتقا كوشكەن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بۇل ىسكە جوعارى ءدارەجەدە ءمان بەرىلىپ, وسى تەحنولوگيانى ەنگىزۋ جولىندا ۇكىمەت تاپسىرماسىمەن جۇمىس توبى قۇرىلعان بولاتىن.
ەگەر ۇعىنىقتى تىلمەن ايتۋعا تىرىسساق, ساندىق تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋدىڭ قازىرگى قولدانىستاعى بالامالى حابار تاراتۋدان ەڭ باستى ايىرماشىلىعى – ءبىر جيىلىكتە بىرنەشە تەلەراديو كومپانيالارىنىڭ حابارلارىن تاراتۋعا مۇمكىندىكتىڭ تۋى. بۇل – قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىرعان راديوجيىلىك سپەكترىنىڭ ۇنەمدەلۋى دەگەن ءسوز. ساندىق فورماتتىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – تەلەراديو كومپانيالارعا وزدەرىنە تيەسىلى راديوجيىلىك سپەكترىندە حابار تاراتۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعىسى كەرەك بولاتىن بولسا, ساندىقتا ونىڭ قاجەتتىلىگى جوق. بۇل ورايدا كەز كەلگەن حابار تاراتاتىن كومپانيا قارجىسىن ۇنەمدەيدى. جاڭالىقتىڭ جانە ءبىر قاجەتتىلىگى – قالا تۇرعىندارى كابەلدى ارنالار ارقىلى بىردەن 50-100 تەلەارنا حابارلارىن كورىپ كەلسە, اۋىل تۇرعىندارى ارنايى حابار تاراتۋ تاباقشاسىن ساتىپ الماسا, ونداي مۇمكىندىككە قول جەتكىزە المايدى. وسىدان كەلىپ, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى رەسەيدىڭ, ال وڭتۇستىك تۇرعىندارى وزبەكستاننىڭ حابارلارىن كورەدى. دەمەك, بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ءماسەلەسى العا شىعادى دەگەن ءسوز.
جۇمىسىنا كوپتەگەن مەملەكەتتەردەن وسى سالادا تاجىريبە جيناعان ماماندار قاتىسقان كونفەرەنتسيانى اشقان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قايرات ءسادۋاقاسوۆ العاشقى ءسوزدى اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى قۋانىشبەك ەسەكەەۆكە بەردى. اگەنتتىك توراعاسى رەسپۋبليكا اۋماعىندا ساندىق حابار تاراتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە قاتىستى بىرقاتار شەشىمدەر قابىلدانعانىن ايتىپ ءوتتى. توراعا بايانداماسىندا كورسەتكەندەي ءبىزدىڭ ەلىمىز حالىقارالىق ەلەكتربايلانىس وداعىنىڭ شەشىمىنە سايكەس ساندىق تەلەديدارعا كوشۋ كەزەڭى ەتىپ 2007-2015 جىلداردى الىپتى. بۇل – قازاقستاندا 2015 جىلعا دەيىن وسى جۇيە ىسكە قوسىلىپ ءبىتۋى ءتيىس دەگەن ءسوز.
مۇنان سوڭ ءسوز كەزەگى “ارنا مەديا” ۇلتتىق اقپاراتتىق حولدينگىنىڭ توراعاسى ەرلان بايجانوۆقا كەلدى. شەشەن ۇكىمەت شەشىمىمەن قۇرىلعان, ءوزى مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن جۇمىس توبىنىڭ اتقارعان ىستەرىن ورتاعا سالدى. الدىمەن ساندىق ستاندارتقا كوشۋدىڭ ەلىمىز بويىنشا تۇجىرىمداماسى مەن ءىس جوسپارىنىڭ جوبالارى جاسالعانىن, بۇل ءماسەلەنىڭ العا جىلجۋىنىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىمەن قاتار, بۇقارالىق مەديا ءۇشىن دە اسا ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ەلىمىز ءۇشىن جاڭا ستاندارتقا كوشۋدىڭ ساياسي ءجانە ەكونوميكالىق سيپاتى بار دەگەن حولدينگ توراعاسى ونى ەندىرۋدە مەملەكەت تاراپىنان نورماتيۆتى قۇقىقتىق بازا, ينستيتۋتتىق دامۋ مەن تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ورىستەتۋدىڭ جاعدايلارى قاراستىرىلىپ وتىرعانىن ايتتى. مۇنان سوڭ تۇجىرىمداما جوباسى بويىنشا ساندىق ستاندارتقا ەنۋدىڭ ەكونوميكالىق ءتيىمدىلىگىنە باسا ءمان بەردى. جاڭا جۇيەنىڭ جەكە بولىكتەرىنىڭ تەگىن ەكەنىنە قاراماستان, كوسىمشا كوممەرتسيالىق قىزمەت كورسەتۋ ارقىلى پايدا تابۋ, ءوز قۇنىن وتەۋ جانە باسقا دا مۇمكىندىكتەرىنە توقتالدى.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا وعان قاتىسۋعا كەلگەن مەيماندار دا ءوز ەلدەرىندەگى تاجىريبەلەردى ورتاعا سالدى.
كونفەرەنتسياعا رەسەي فەدەراتسياسى, اقش, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, تايلاند, اۆستريا, يتاليا, گەرمانيا, ليۋكسەمبۋرگ جانە شۆەيتساريانىڭ ساندىق ستاندارتپەن جۇمىس جاسايتىن ءىرى كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى مەن ساراپشىلارى قاتىسىپ جاتىر. ونىڭ جۇمىسى بارىسىندا رەسپۋبليكادا جاڭا جيىلىكتىڭ اۋماقتىق جوسپارىن ازىرلەۋ ءۇشىن الدىن الا ساندىق حابار تاراتۋدى ەنگىزگەن كەزدە پايدالانىلاتىن حابار تاراتۋدىڭ ستاندارتتارىن بەلگىلەۋ قارالدى. ءتۇرلى ۇسىنىس, پىكىرلەر ايتىلدى.
انار تولەۋحانقىزى.
ۇكىمەتتىك قولداۋ – ىلگەرىلەۋ كەپىلى
رەسپۋبليكا پرەمەر-مينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ باستاعان دەلەگاتسيا كەشە اقتوبە وبلىسىنا كەلدى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باستاعان جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىندا ساۋدا جانە يندۋستريا مينيسترى, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-مينيسترلەرىمەن بىرگە, “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى جانە “KEGOC” اق-تىڭ جەتەكشىلەرى بار. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى وبلىستىڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىمەن, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىمەن تانىستى.
ۇستىمىزدەگى جىلى جالپى قۇنى 445 ملن. اقش دوللارى بولاتىن ەكى ينۆەستيتسيالىق جوبانى جانە 166,7 ملن. اقش دوللارىنا باعالانعان ءبىر ايماقارالىق جوبانى ىسكە قوسۋ تۋرالى جوسپارلانىپ وتىر. بەلگىلەنگەن جوبالاردىڭ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى باسىمدىق بەرىلگەن باعىتتاردى جۇزەگە اسىرىپ جانە وڭىردە مۇناي-گاز سالاسىن, حيميا ونەركاسىبىن, قۇرال-جابدىق جانە كولىك ءوندىرىسىنە نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق دامۋ ورتالىعىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردى شۇعىل جۇزەگە اسىرۋ شتابىنىڭ باسشىسى ومىرزاق شوكەەۆتىڭ العاشقى ساپارىنىڭ اقتوبە وبلىسىنان باستالۋى تەگىن ەمەس. وبلىس اۋماعىندا جالپى ينۆەستيتسيا كولەمى 1 037,2 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن 26 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە, ونىڭ جەتەۋى – مۇناي گاز سالاسىنا, التاۋى – قۇرىلىس يندۋسترياسى مەن اگروونەركاسىپ سالاسى بويىنشا, ەكەۋى – تاۋ-مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى مەن كولىك ينفراقۇرىلىمىنا, بىرەۋى – حيميا سالاسىنا, ەنەرگەتيكا جانە ماشينا قۇراستىرۋعا قاتىستى. وسى جوبالاردىڭ قانشالىقتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن ينۆەستورلارمەن بەتپە-بەت سويلەسىپ, وزەكتى پروبلەمالاردى ورتاق ويلاسىپ شەشۋدى ۇسىنعان ومىرزاق ەستاي ۇلىنا ەشقانداي سۇراقتىڭ تۋىنداماۋى وڭىردەگى ءومىرشەڭ جۇمىستاردىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اڭعارتتى. ونىڭ ۇستىنە وسى جىلى جالپى قۇنى 445 ملن. اقش دوللارى بولاتىن ەكى ينۆەستيتسيالىق جوبانى جانە 166,7 ملن. اقش دوللارىن قۇرايتىن ءبىر ايماقارالىق جوبانى ىسكە قوسۋ تۋرالى جوسپارلانىپ وتىر.
ساپار بارىسىندا ءو. شوكەەۆ “سيتال-2” جشس-ءنىڭ كەراميكالىق بۇيىمدار شىعارۋ زاۋىتىندا بولدى. جىلىنا 30 ميلليون دانا كىرپىش ششىعاراتىن زاۋىتتا 150 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان.
استانالىق قوناقتار ودان كەيىن “اقتوبە تسەنتر” جشس-ءنىڭ كولىك-لوگيستيكالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىنىڭ بارىسىمەن تانىستى. اۋقىمدىلىعى جونىندە باتىس قازاقستاندا بالاماسىز بولىپ سانالاتىن بۇل جوبا جالپى كولەمى 12,4 مىڭ مەتر قويمانى قامتيدى. قويما تەرمينالدارى كەڭ كولەمدى تاۋارلاردى سوڭعى ۇلگىدەگى قويما قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ قابىلداۋعا, ساقتاۋعا, وڭدەۋگە جانە تيەۋگە ارنالعان. قويمانى باسقارۋ جۇيەسى كەشەندى باعدارلامانى پايدالانۋ ارقىلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, بەلگىلى ۋاقىت ىشىندە ءوندىرىستى جۇيەلى باسقارىپ, نىسانداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى تولىققاندى اقپارات الىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جوبا وبلىس ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى, “باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي” حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەسىنە قىزمەت كورسەتۋ كەستەسىنە ەنگىزىلگەن.
استانالىق دەلەگاتسيانىڭ كەلەسى اتباسىن تىرەگەن نىسانى جانار-جاعار ماي ساقتاۋ قويما كەشەنى مەن “مۇناي سەرۆيس لتد” جشس-ءنىڭ شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى بولدى. شاعىن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۋاتتىلىعى جىلىنا 150 مىڭ توننا شيكى مۇنايدى وڭدەپ, ءتۇرلى ءونىم شىعارۋعا جانە ونى ءوز مەنشىگىندەگى جۇيە ارقىلى وبلىس تۇرعىندارىنا تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇناي بازاسىندا مۇنايدى قۇيۋ جانە توگۋ كەشەندى قۇرىلىمدارى بولادى. مۇناي ءونىمدەرىن قۇيۋ مەن توگۋدىڭ اۆتوماتتى ەسەبىن قامتاماسىز ەتەتىن جۇيەمەن جاراقتاندىرىلعان.
ودان سوڭ دەلەگاتسيا مۇشەلەرى “اقتوبە تەتس” اكتسيونەرلىك قوعامىندا, “لاد” جشس-ءنىڭ مۇناي ءوڭدەۋ كەشەنى مەن بيتۋم قۇرىلعىسىنىڭ قۇرىلىسىمەن تانىستى. بۇل مۇناي وڭدەۋ كەشەنى قولدانىسقا 2004 جىلى ەنىپ, ديزەلدى وتىنى, جەرماي, جانار-جاعارماي, مازۋت شىعارىپ كەلەدى. بۇل كەشەندى كەڭەيتۋ تۋرالى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى مۇناي وڭدەۋ قۇرىلعىسىنىڭ قۋاتتىلىعىن جىلىنا 360 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعان.
بيتۋم زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جىلىنا 100 مىڭ توننا بيتۋم شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ ارقىلى كومپانيا ءونىم اسسورتيمەنتىن كوبەيتۋدى جوسپارلاعان.
جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا قۇرىلىس جانە مەردىگەر ۇيىمداردان 200 ادام جۇمىسقا تارتىلعان. توپ مۇشەلەرى ەلدەگى بىردەن-ءبىر مەديتسينالىق جانە ونەركاسىپتىك رەنتگەن اپپاراتتارىن شىعارۋشى بولىپ تابىلاتىن “اكتيۋبرەنتگەن” اكتسيونەرلىك قوعامىندا دا بولدى. ونەركاسىپ اۋىسپالى جانە جىلجىمالى رەنتگەندياگنوستيكالىق جانە فليۋوروگرافيالىق اپپاراتتاردى, ستاتسيونارلىق جانە جىلجىمالى ءوندىرىستىك اپپاراتتار شىعارادى. جيىرما ءۇش جاقىن جانە الىس شەتەلدەردە پايدالانىلاتىن رەنتگەن اپپاراتىنىڭ 28 ءتۇرى شىعارىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا جەدەلدەتە يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى اياسىندا ءوز قاراجاتى مەن “قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى” اق-تىڭ نەسيەسى ارقىلى كاسىپورىندارمەن سوڭعى ۇلگىدەگى كومپيۋتەرلىك توموگرافتار شىعارۋ ءجونىندەگى جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
اقتوبە وبلىسىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ جولدارىمەن تانىسقاننان كەيىن, “اقتوبە پلازا” بيزنەس-ورتالىعىندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, قازاقستاندىق مازمۇن ۇلەسىن كوبەيتۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى جيىن ءوتتى. سونداي-اق, وتاندىق قامتۋدى دامىتۋ, سونىڭ ىشىندە مەديتسينالىق جابدىقتاردى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جونىندە بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
ساتىبالدى ءساۋىرباي, اقتوبە وبلىسى.
اقش دەلەگاتسياسىمەن كەزدەستى
“ارنا مەديا” ۇلتتىق اقپاراتتىق حولدينگى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ەرلان بايجانوۆ امەريكانىڭ تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قۇرال-جابدىقتار ءوندىرىسى سالاسىنا ماماندانعان ء“Harrىs Broadcast ءCorporatىon” كومپانياسى دەلەگاتسياسىمەن كەزدەستى.
ء“Harrىs Broadcast ءCorporatىon” وكىلدەرى استاناعا راديو بايلانىسى مەن ساندىق تاراتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالى تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ جانە دامىتۋ ءماسەلەلەرى بويىنشا ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ ءۇشىن جانە ىسكەرلىك بايلانىستاردى كەڭەيتۋ ماقساتىندا كەلگەن بولاتىن. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ساندىق تەلەراديوتاراتۋدى ەنگىزۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادى.
ء“Harrىs Broadcast ءCorporatىon” – جىلدىق اينالىمى 5 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن اتالعان سەكتورداعى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. امەريكا رىنوگىندا تەلەۆيزيا جانە راديو قۇرال-جابدىقتارىن ساتۋ مەن مونتاجداۋ ىسىندە كومپانيانىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا تەڭ, دەدى كەزدەسۋ بارىسىندا ء“Harrىs Broadcast ءCorporatىon” كومپانياسىنىڭ ساندىق تاراتۋدى دامىتۋ جونىندەگى ديرەكتورى دجون حولل. سونداي-اق, كومپانيا تەلەۆيزيا جانە راديو تاراتقىشتاردى الەمنىڭ ونداعان مەملەكەتتەرىنە ساۋدالاپ كەلەدى.
“ەگەمەن-اقپارات”.