«قازاق جامانى ورىس بولماس» دەۋشى ەدى اجەم بالا كەزىمدە. سوندا بالالىقپەن وسى ءسوزدىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرمەۋشى ەدىم. جاي, انشەيىن ايتا سالعان ءسوز شىعار دەپ ويلايتىنمىن.
سودان بەرى ەلۋ جىلداي ۋاقىت ءوتىپ, اجەم ومىردەن وزعالى كوپ بولسا دا, كەيبىر سوزدەرى جادىمدا ساقتالىپ قالىپتى. ەندى ءوزىم دە سول اجەمنىڭ جاسىنا جەتتىم. ءبىر كەزدە تۇسىنبەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن ەندى عانا ءبىلىپ ءجۇرمىن. حاكىم اباي «جيىرما بەسىنشى قارا سوزىندە»: «ورىسشا وقۋ كەرەك, حيكمەت تە, مال دا, ونەر دە, عىلىم دا – ءبارى ورىستا تۇر. ...سەن ونىڭ ءتىلىن بىلسەڭ, كوكىرەك كوزىڭ اشىلادى.
اربىرەۋدىڭ ءتىلىن, ونەرىن بىلگەن كىسى ونىمەنەن بىردەيلىك داعۋاسىنا كىرەدى...», دەگەن ەكەن. ولاي بولسا, اجەمنىڭ دە «ورىس بولۋ» دەگەنى ورىستىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن بىلگەن ادامنىڭ وزىق ويلى, مادەنيەتتى سانالاتىنىن بىلدىرەدى ەكەن. ال «قازاقتىڭ جامانى» ونداي دارەجەگە جەتە الماسا كەرەك. سوندا شىعاتىن قورىتىندى: وزگەلەردەن وزىق بولۋىڭ ءۇشىن قازاقتىڭ جاقسىسى بولۋىڭ كەرەك. ال «قازاقتىڭ جاقسىسى» كىم؟ ول ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن جاقسى بىلەتىن, سالتى مەن ءداستۇرىن قادىرلەيتىن قازاق بولسا كەرەك. دەمەك, اۋەلى ءوز ۇلتىڭنىڭ ءتول قۇندىلىقتارىن يگەرىپ العاننان كەيىن عانا «ورىس بولۋدى», ياعني وزگەدەن وزىق بولۋدى ويلاستىرۋ كەرەك ەكەن.
بۇل جەردە مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, اجەمنىڭ – قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ كورەگەندىگى. ول وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن-اق كەيىن كەيبىر قازاقتاردىڭ ورىسشا وقىپ, ءبىلىم الىپ, ءوزىنىڭ انا تىلىندە سويلەمەي, تەك قانا ورىس تىلىندە سويلەيتىنىن بىلگەندەي بولىپ كورىنەدى. ولار ءوز ويىن انا تىلىندە جەتكىزۋگە قينالادى. سەبەبى, سوزدىك قورى كەدەي, قازاقشا ويلاۋعا بەيىمدەلمەگەن. ەڭ وكىنىشتىسى, تۋعان ءتىلىن بىلمەگەنىنە نامىستانبايدى, قايتا وزگە ۇلتتىڭ تىلىندە سويلەگەندى ۇلكەن دارەجە كورەدى.
ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلتتىڭ وكىلدەرى ءوز بالالارىن جاپپاي ورىس مەكتەبىنە بەردى. قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى تارىلۋىنا بايلانىستى عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ, ورنىعىپ قالعان ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن ادەت-عۇرىپتارىمىز بىرتە-بىرتە ۇمىت بولا باس- تادى. وعان كوپتەگەن ناقتى مىسال كەلتىرۋگە بولادى. مەن ونىڭ بىرەۋىن عانا ايتپاقپىن. ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە جەڭگەلەرىمىز بىزگە ات قويۋشى ەدى. ول اعايىن-تۋىستار اراسىنداعى ەرەكشە سىيلىق پەن باۋىرعا تارتۋدىڭ ۇلگىسى بولاتىن. قازىر وكىنىشكە قاراي, وسىنداي تاماشا سالتىمىزدى كورە الماي ءجۇرمىن.
ال, جاھاندانۋ زامانىندا انا ءتىلىمىز – قازاق ءتىلى مەن ورىس تىلىنەن باسقا, اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر. بۇل زامان تالابى جانە وعان ەشكىمنىڭ دە قارسىلىعى جوق دەپ ويلايمىن. الايدا مەكتەپ وقۋشىلارىنا اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرتۋدە مەن مۇلدە تۇسىنبەيتىن, ءتىپتى مۇلدە كەلىسپەيتىن ىستەردىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانى قاتتى ويلانتادى. مەن قازىر زەينەت دەمالىسىندامىن. بۇرىن جيىرما جىلعا جۋىق مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ىستەدىم. شەت ءتىلىن, مەنىڭ ويىمشا, مەكتەپتە 5-سىنىپتان باستاپ وقىتقان دۇرىس. ال ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ وقىتۋ مۇلدە قاتە. فيزيكا, ينفورماتيكا, بيولوگيا جانە حيميا پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ دەگەن بوس اۋرەشىلىك. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە جانە قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىندە شەت ءتىلىن وقىتۋ كوزدەگەن ناتيجەنى بەرەدى. سەبەبى, ولاردا وقۋ بازاسى مەن بىلىكتى ماماندار بار. ونىڭ ۇستىنە ول وقۋ ورىندارىنا تۇسەتىندەر – ىرىكتەلگەن دارىندى بالالار. ال جاپپاي بارلىق مەكتەپتە جەكەلەگەن پاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدان ەشقانداي پايدا تاپپايمىز. اۋەلى سول پاندەردى وقۋشىنىڭ انا تىلىندە مەڭگەرۋ ناتيجەسى قانداي ەكەن, باعدارلامالىق تالاپتار تولىق ورىندالىپ جاتىر ما ەكەن؟ وسىلاردى ناقتى زەردەلەۋىمىز كەرەك.
وقۋشىنىڭ ءبىلىمى مەن داعدىسى ستاندارتقا ساي كەلمەۋى دە مۇمكىن. ويتكەنى باعدارلامالىق تالاپ دەڭگەيىندە ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن مۇعالىمنىڭ ءتيىستى بىلىمىنەن باسقا, ونىڭ وسى ماقساتتاعى تاباندى دا قاجىرلى ەڭبەگى قاجەت. ال ءپان مۇعالىمى شەت تىلىندە وقىتۋمەن الەك بولىپ جۇرگەندە جوعارىدا اتالعان باعدارلامالىق تالاپتاردى قامتاماسىز ەتە الماۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل وڭايلىقپەن بولا قالاتىن نارسە ەمەس. ونىڭ ۇستىنە الداعى ۋاقىتتا وقۋشىلاردىڭ كيريلليتسادان لاتىن الىپبيىنە كوشۋى قوسىلىپ, وقۋشى ەڭبەگىن مۇلدە قيىنداتىپ جىبەرەدى. وسى ورايدا, سالىستىرمالى تۇردە مىنا جاعدايدى الىپ قارايىق. ورىس سىنىپتارىندا قازاق ءتىلى وقىتىلادى. قازاقى ورتا بار. ماماندار جەتكىلىكتى. بىراق سوعان قاراماستان, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولسا دا, كۇتكەن ناتيجەگە ونداعان جىلدار بويى قول جەتكىزە الماي كەلەدى. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن ورىس مەكتەپتەرىنە ارنالعان قازاق ادەبيەتى وقۋلىقتارى تەك قانا قازاق تىلىندە باسىلىپ شىقتى, مەكتەپتەرگە تاراتىلدى. بىراق مەكتەپتەر ونى بالالاردىڭ ءبىلىمى مەن قابىلەتىنىڭ تومەندىگىنەن پايدالانبادى.
كىتاپتاردى شىعارۋعا قانشاما قاراجات بوسقا جۇمسالدى. قازىرگى ۋاقىتتا دا مۇعالىمدەردى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋگە بىرنەشە ايلاپ كۋرستار وتكىزىلۋدە. ول كۋرستاردان وتكەن مۇعالىمدەر بالاعا ۇيرەتپەك تۇگىل, ءوزى دە ۇيرەنىپ شىقپايدى. سوندىقتان وعان جۇمسالعان مول قارجى دا جەلگە ۇشقانمەن بىردەي بولادى. ويتكەنى جەكەلەگەن ءپاندى اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن ءبىر-ەكى مۇعالىم وقۋشىلارعا اعىلشىن تىلىندە تالاپ دەڭگەيىندە ءبىلىم بەرىپ شىعۋى مۇمكىن ەمەس.
بۇرىن ءومىر تاجىريبەسىنەن «قازاق جامانى ورىس بولماس» دەگەن ماتەل پايدا بولعانىن ايتىپ ءوتتىم. ەندى بىرنەشە جىلدان كەيىن «الاش جامانى اعىلشىن بولماس» دەگەن ماتەل دە تىلدىك قورعا ەنىپ كەتە مە دەپ الاڭداۋشى ەدىم. الايدا ونداي ۇعىم قالىپتاسا قويماس. سەبەبى اعىلشىن ءتىلىن جەكەلەگەن ادامدار مەڭگەرگەنمەن, حالىقتىڭ جاپپاي, ورىس ءتىلىن بىلگەنىندەي, ۇيرەنىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس. ال تاڭداۋلى كىتاپتاردى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, كوپتىڭ يگىلىگىنە ۇسىنۋ ارينە, ءتيىمدى ءارى تولىق قولداۋعا تۇراتىن دۇنيە.
سەرىك ساتىبالدين, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, لەبياجى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
پاۆلودار