كۇللى وي-الەمىمىزدى, سانا-سەزىمىمىزدى ءدۇر سىلكىندىرگەن ەلباسىنىڭ سان قىرلى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى قازىر وزىمىزدە عانا ەمەس, نيەتى مەن تىلەگى ءبىر كوپتەگەن كورشىلەس ەلدەردە دە قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. دەمەك, رۋحاني جاڭعىرۋ ءبىزدىڭ عانا ەمەس, ءتىلى, ءدىنى بولەك ەلدەردىڭ دە كوكەيىندە جۇرگەن تۇيتكىل ەكەن. ال وعان قوزعاۋ سالۋ ءۇشىن ءبىر كەمەڭگەردىڭ دۋالى اۋزىنان ايتىلۋى كەرەك ەدى... كوشباسشىمىز وسىنىسىمەن تاعى دا عالامدىق وي تاستاپ, سارابدال ساياساتشى ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى.
ال وسى رۋحاني جاڭعىرۋدى ساياسي تىلمەن ايتساق, مەملەكەت يدەولوگياسىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى دەۋگە بولادى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى ونىڭ قۇرىلىمى ارقىلى قالىپتاسىپ قانات جايادى. كوپ بولىپ قولعا الىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى مىندەتى ول مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن تۇپقالتا ۇلتتىڭ اتا-باباسىنان مۇرا بولىپ قالعان, سول حالىققا عانا ءتان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جۇيەلەپ, كەزەگىمەن قوعام دامۋىنىڭ تەتىكتەرى ءھام يدەولوگياسى ەتىپ ەندىرۋ دەسەك بولادى.
قاي كەزدە دە وسى ۇلان-بايتاق دالانى كەلەر ۇرپاققا امان-ەسەن اماناتتاۋ جولىندا, جۇبان اقىن ايتپاقشى: «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» سول حالىقتى, ءبىزدى قويىپ الەمنىڭ ەڭ الپاۋىت ەلدەرىن قىسپاققا الىپ وتىرعان ەكونوميكالىق-قارجىلىق قيىندىقتاردان شىعىنسىز شىعارىپ كەلە جاتقان ەلباسى تەرەڭ ويلى ماقالاسىندا «ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى كەرەك, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرۋى ءتيىس», «جاڭعىرۋ حالىقتىڭ ۇلتتىق تامىرىنان ءنار الۋى كەرەك» دەپ ۇلت كوكەيىندەگى اسىل ويدى ءدوپ باسا بىلگەن. سويتەدى دە: «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق تامىرىنان ءنار الماسا, ول اداسۋعا باستايدى» دەپ الاڭداۋشىلىعىن دا بىلدىرەدى. مىنە, ماسەلە قايدا جاتىر؟ ياعني ەل دامۋىنداعى ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باسىندا ۇلتىمىز بەن ونىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان رۋحاني-قۇندىلىقتارى تۇرۋى ءتيىس.
نەمىستىڭ اقىلمان قارياسى, ۇلى ويشىل-فيلوسوفى-نيتسشە: «دۇنيە دامۋىنىڭ ءۇش جولى بار. العاشقىسى تابيعي-ەۆوليۋتسيالىق, كەلەسىسى رەۆوليۋتسيالىق, سوڭعىسى رەفورمالىق» دەگەن ەكەن. قۇنارلى ناردەن قانىپ ىشكەن رۋحاني تامىرىمىز تەرەڭدە ەكەنىنە تاۋبە دەۋىمىز كەرەك. زامان كوشىندە اتالعان دامۋ جولىنىڭ ءبارىن كورسە دە ءدىڭى بەرىك, ۇستىنى بەكەم ۇلتىمىز تاريح كوشىنەن قالا قويعان جوق. قايتا قانشاما قيىنشىلىق كورسە دە گرەك ميفولوگياسىنداعى «قايتا تىرىلەتىن» فەنيكس قۇس قۇساپ ءدۇر سىلكىنىپ ءوز جولىن تابا ءبىلدى.
مىنە, سول تامىرى جەتى قات جەر استىنداعى الىپ بايتەرەك سوناۋ كوشپەلىلەر داۋىرىنەن امان-ەسەن ءوتىپ, ءححى عاسىردىڭ ساۋالعا تولى, استاۋ-باستاۋىنان رۋحاني ءنار الىپ, جاپىراعىن جاڭا زامانعا قاراتا جايىپ تۇر. ياعني سول ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ەگەمەن ەلدىڭ بىرلىگىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ – ءسىز بەن ءبىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز.
اتالعان اتالى تولعاۋدىڭ كەلەسى ءبىر ءبولىمى «ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ» دەپ اتالعان ەكەن. سوندا قولمەن قويعانداي ەتىپ: «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, بارلىق جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋى ءتيىس», دەپ كورسەتىلگەن. «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى ول ۇلتتىق كودتى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەن قۇر جاڭعىرىق بولىپ قالادى» دەپ اتاپ كورسەتكەن پرەزيدەنت پايىمىندا سالماعى باتپان وي جاتىر. ال ۇلتتىق كود دەگەنىمىز ۇلتىمىزدىڭ ءتىلى, ءدىلى, ءدىنى, سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرىپتارى ەمەس پە؟ ۇلتتىق رۋح, وزىندىك مەنى جوعالعان حالىقتىڭ بارار جەرى قۇردىم ەكەنىن الەمدىك تاريحتان بىلەمىز. ەلباسىنىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن الدىمەن رۋحاني دەڭگەيىمىز كوتەرىلۋى كەرەك ەكەنىن باسا ايتقانىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتىنا تەرەڭدەي بىلسەك, ءتۇپتىڭ تۇبىندە تەحنيكالىق جاعىنان دا, رۋحاني جاعىنان دا جان-جاقتى دامىعان ەلدەر قاتارىنا ەنەتىن بىردەن-ءبىر ەل – قازاقستان ەكەنىنە كوزىڭىز كامىل جەتەدى. ويتكەنى ءبىز رۋحاني ءتىنى, ءدىلى, ءدىڭى تازا الەمدەگى بىرەگەي ۇلتپىز. جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپايتىن تازالىق پەن بەكزاتتىق الەمدە جوق قاسيەتىمىز ەكەنىنە ماقتانۋىمىز كەرەك. دەمەك, ۇلتىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى الدا ەكەنىنە كۇمان جوق.
بۇگىندە وڭ ناتيجەسىن بەرىپ جاتقان «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك», «تۋعان جەر» باعدارلامالارىن ناعىز ءپاتريوتيزمنىڭ كورىنىسى دەسەك بولادى. تۋعان جەر تاريحىن جەتە تانۋ, ەلدى مەكەندەردى زاماناۋي تالاپتارعا ساي اباتتاندىرۋ, بابالارىمىزدىڭ كوزى, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى جاڭارتا وتىرىپ, قالپىنا كەلتىرۋ سىندى جۇمىستاردى ۇلت جاڭعىرۋىنىڭ وزەگى دەسەك بولادى. تاريحي ەسكەرتكىشتەر دەگەندى تەك بالبال تاستار مەن كەسەنەلەر دەپ قانا تۇسىنۋگە بولمايدى. ءبىر نەشە عاسىر بۇرىن كونە تاريحى تاس قاشاۋ جازۋعا تاڭبالانعان (تونىكوك, كۇلتەگىن ەسكەرتكىشتەرىندەگى رۋنا جازۋى...) بىرەگەي ۇلت ەمەسپىز بە, ءبىزدىڭ تاريح تەڭىزىنەن قوپارا ءسۇزىپ الاتىن رۋحاني مۇرالارىمىز ۇشان-تەڭىز.
سوناۋ 2005-2009 جىلدارى وتىرار اۋدانىندا اكىم بولىپ جۇرگەنىمدە تاريحي ءتول مۇرالارىمىزدىڭ ىزىمەن سيريادا, داماسكىدە بولىپ قايتقان كەزدەرىمىز ەلباسى ماقالاسىنان سوڭ ويعا ورالىپ وتىرعانى...
ءيا, «حالىق سۇراسا حان تۇيەسىن سويادى» دەمەكشى, بۇل ءبىر شەجىرە تۇنعان, كيەلى وتىرار ەلىنىڭ ابىز اقساقالدارى مۇرىندىق بولعان, ەستەن كەتپەس ساپار ەدى. العاش قوزعاۋ سالعان سول كەزدەگى اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولعان, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, مارقۇم قالماعانبەت اشىرباەۆ اقساقال بولاتىن. باستى ماقساتىمىز «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ۇلى عالىمىمىز, جەرلەسىمىز ءال-فارابي مەن باتىرلاردىڭ باتىرى ءاز-زاكىر بەيبارىس سۇلتاندار جاتقان قاسيەتتى توپىراقتى تۋعان جەرىنە جەتكىزۋ, قاسيەتتى رۋحتارىن ورالتۋ بولاتىن. كوپ ۇزاماي دەلەگاتسيا قۇرامىندا ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى ءابساتتار قاجى دەربىسالى, دەمەۋشى ءارى العاش ۇيىمداستىرۋشىسى ء«بىلىم» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى جارىلقاسىن نۇسقاباي ۇلى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سول كەزدەگى رەكتورى تولەگەن قوجامقۇلوۆ, شاۋىلدىردەگى «اقىندار مۋزەيىنىڭ» ديرەكتورى, رۋحانيات جاناشىرى ابدۋللا جۇماشوۆ سىندى ەلگە تانىمال جاندار ۇلى بابامىزدىڭ تۋعان جەرى فاراب-ۋاسيدج-وقسىزدان (وتىرار اۋدانى) توپىراق الىپ, ەلگە سىيلى قۇتىم ورداباەۆ, قولداس جۇماباەۆ, قالەكە اشىرباەۆ, قاراحان سارتپاەۆ, ساعىندىق قىدىروۆ سىندى اقساقالداردان باتا الىپ, ءبىسسىمىللا دەپ سيريانىڭ شام-داماسك قالاسىنا اتتاندىق. سونىمەن مىڭ جىلدان استام تاريحى بار, اتىن تەك «مىڭ ءبىر ءتۇن» سەكىلدى ەرتەگى كىتاپتاردان عانا ەسىتكەن ارمان قالا شام-داماسكىدەگى ءال-فارابي بابامىزدىڭ «باب-اس-ساعىر» مازاراتىنداعى زيراتىنا جانە مىسىردى 17 جىل 2 اي 12 كۇن بيلەگەن جاۋجۇرەك بابامىز ءاز-زاكىر بەيبارىس سۇلتاننىڭ زيراتىنا ەلدەن الىپ كەلگەن توپىراقتى سالىپ, ءبىر ۋىس توپىراقتارىن تۋعان جەرىنە ارۋلاپ الىپ قايتتىق. وسىلايشا عاسىرلار بويى جات جەردە جاتقان ۇلى بابالارىمىزدىڭ رۋحىن ەلىمەن قاۋىشتىرۋعا سەبەپ بولعان ەدىك. مۇنداعى باسا ايتپاعىم, وسىدان ون جىلداي بۇرىن ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن, قوزعاۋ سالۋىمەن وسىنداي تاعىلىممەن كەلەشەك جاستارعا بەرەرى, ايتارى مول ساپارعا اتتانعانىمىز بولاتىن.
«قۇس قايتا ورالدى, الماتىما...».
وسى اسەم ءاننىڭ ءماتىنىن ءسال-ءپال وزگەرتىپ, «كوش قايتا ورالدى تۋعان جەرگە» دەسەك, ناقتى شىندىقتان الىس كەتە قويماسپىز. شۇكىر دەيمىز, كوك بايراعىمىزدى بۇۇ-نىڭ تورىندە جەلبىرەتىپ, شەكارامىزدى تاسقامال شەگەندەپ, قۋاتتى دا زاماناۋي اسكەر قۇرىپ, ەگەمەن ەل اتانعانىمىزعا 25 جىلدان ەندى عانا اسسا دا, الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ كوشىنە قوسىلا بىلدىك. حالىق كوكەيىنەن شىعا بىلگەن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنا ۇلت بولىپ ۇمتىلا بىلسەك ءالى تالاي اسۋلاردان اساتىنىمىزعا سەنىمىمىز كامىل.
جاپون عالىمدارىنىڭ ساراپتامالىق-عىلىمي پىكىرىنە سۇيەنسەك, قۋاتتى دا جان-جاقتى دامىعان ەل بولۋ ءۇشىن ءاربىر مەملەكەتتىڭ تۇپقازىق ۇلتىنىڭ سان مولشەرى 70 پايىزدان اسۋى كەرەك ەكەن. بۇل تاريحي دالەلدەنگەن اكسيوما كورىنەدى. ەگەمەن ەل اتانىپ, كوك بايراعىمىزدى جەلبىرەتكەن 1991 جىلدان باستاپ تۋعان جەرگە 1 ميلليوننان استام قانداسىمىز كوشىپ كەلىپتى. كەزىندە ءارتۇرلى زوبالاڭ, سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن ميلليونداپ قىرىلعان, مىڭداپ بوسقىنداعان جۇرتىمىز تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ ارقاسىندا تۋعان جەرلەرىمەن قۋانا قاۋىشتى. «اڭساعان كوڭىلىڭدە كوپ ارمان بار, قوش كەلدىڭ اتاجۇرتقا, ورالماندار. ەگەمەن ەل بولدى دەپ قازاقستان, باق تىلەپ, اق بىلەكپەن ورالعاندار», دەپ قانداستارىمىزدى قارسى الدىق. بۇل دەموگرافيامىزعا زور ءدۇمپۋ اكەلدى. ايتا كەتەرىمىز, ءبىزدى عانا ەمەس, الەمدى شارپىعان ەكونوميكالىق كەدەرگىلەردىڭ كەسىرىنەن كوشى-قون ماسەلەسى ءبىرشاما سايابىرسىپ قالعان ەدى. ارتىنشا وسىعان بايلانىستى ۇلت مۇددەسىن كوزدەگەن زاڭ دا شىقتى. نىق سەنىممەن ايتارىمىز, قۇجاتتالعان ءىس-قيمىلىمىز جۇزەگە اسا بەرەتىن بولسا, كوپ ۇزاماي-اق حالقىمىزدىڭ سانى 75 پايىزدان اساتىن بولادى. ياعني شەتەلدەردەن دە, تۋعان جەردەن دە اعىلعان قانداستارىمىز قوسىلىپ, ەكونوميكاسى قارىشتاپ, دەموگرافياسى شالقىعان ەل بولارىمىزعا كۇمان جوق.
قاشاندا ۇلتتىق شەڭبەردە شەكتەلىپ قالۋعا بولمايتىنىن, حالىقارالىق ارەناعا شىعۋ كەرەكتىگىن ەلباسى ماقالاسىنىڭ «تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» دەگەن بولىگىنەن وقۋعا بولادى. قازاق جۇرتى كوپتەن الاڭداي كۇتكەن جازۋ ماسەلەسىنە دە وسى جولى ءوز بايلامىن جاريا ەتتى. سونىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى ەدى. ەلباسى بۇل قادامعا «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسىپ» قانا ءتىلدىڭ بارلىق قاعيداسىن ۇستانىپ, اسىقپاي باردى دەپ بىلەمىز. تاۋەلسىزدىك الا سالا ويلانباي كىرىسىپ كەتسەك, وپىق جەپ قالۋىمىز مۇمكىن ەدى. ونداي جاعدايلاردى دا ەستىپ جاتىرمىز. سوندىقتان دا ەلباسى مۇنداي اسا ماڭىزدى ىستە اسىعىستىققا جول بەرمەي, باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن مۇقيات وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ بارىپ, شەشىم قابىلدادى. قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. وندا تۇراتىن بارلىق حالىقتى ۇيىمداستىراتىن, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ەڭ باسىم ءتىل. دەگەنمەن, ءومىر زاڭىنا, ونىڭ وزىندىك اعىمىنا ساي وزگە تىلدەردى دە مەڭگەرۋىمىز ۋاقىت تالابى بولىپ وتىر. سونان سوڭ, ۇلتتىڭ تاعدىرى 50-60 جىلمەن عانا ولشەنبەيدى. ۋاقىتى, دەر كەزى كەلگەن لاتىن تىلىنە بايىپپەن كوشسەك, كيريلل قارپىمەن جازعان بارلىق دۇنيەلەرىمىزدى اقىرىنداپ كوشىرىپ الامىز. قازىر الەمنىڭ 112 مەملەكەتى لاتىن, 48 مەملەكەتى اراب ءالىپبيىن قولدانادى ەكەن. بايقاپ قاراساق, توڭىرەگىمىزدە كيريلليتسادا تەك قىرعىز بەن ءبىز عانا قالىپپىز. ال الەمدىك جاھاندانۋ ءۇردىسى ءبىز قالاساق تا, قالاماساق تا ءوز جولىمەن, ۇردىسىمەن ءجۇرىپ جاتىر, سولاي بولادى دا. مۇنداي جاعدايدا ەلىمىز وقشاۋلانىپ قالا المايدى. سەبەبى ەلىمىز الەمدىك باسەكەگە ءتۇسىپ قانا قويماي, ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنۋگە ۇمتىلۋدا.
ەرەكشەلەپ ايتا كەتەرىمىز, لاتىن ءالىپبيى ارقىلى قازاقشا ءماتىندى كەز كەلگەن شەتەل عالىمى وقي الادى. وسى جاعىنان كەلسەك, لاتىن ءالىپبيىنىڭ زامانا سۇرانىسى, جاھاندانۋ تالابى ەكەنىن ەستە ساقتاعانىمىز ءجون. تەرەڭىنەن باعامداي قاراساق, ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ باسىنداعى الماعايىپتاۋ زاماندا الىپپەمىزدى اۋىستىرۋىمىزدى تاريحي شەشىم دەسەك تە بولادى. ونىڭ جەمىسىن كەلەر ۇرپاعىمىز كورەتىنىنە كۇمان جوق. زامان تالابىنا ساي جازۋىمىزدى جاڭعىرتساق, ءتىلدى, ەلدى جاڭعىرتاتىنىمىزدى ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ويتكەنى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز: «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى. مەكتەپ قابىرعاسىندا بالالارىمىز اعىلشىن ءتىلىن وقىپ, لاتىن ارىپتەرىن ونسىز دا ۇيرەنىپ جاتىر. سوندىقتان جاس بۋىن ءۇشىن ەشقانداي قيىندىق, كەدەرگىلەر بولماق ەمەس», دەپ قولمەن قويعانداي ەتىپ ايتىپ بەرىپ وتىر ەمەس پە؟
باعا جەتپەس ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن تالعاپ, تالداپ, ساراپتاپ, سان قيلى جولدارمەن ناسيحاتتاۋدا جول كورسەتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز: «الەمگە قانات جايعان جات يدەولوگيالارعا ءبىز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ارقىلى عانا توتەپ بەرە الامىز», دەپ نىق سەنىممەن ايتتى. ولاي بولسا, كۇندە قۇبىلىپ جاتقان الماعايىپ زامان تالابىنا ساي بولۋ, الەمدىك سانانىڭ قاعيدا-تالاپتارىن مەڭگەرە قالىپتاستىرۋ, ەڭ وزىق ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ تۇرۋدى العىشارت ەتىپ قويعان ەلباسىنىڭ كورەگەن ساياساتى كۇللى قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسىنە باعىتتالعان. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق تاريحي بۇگىنىمىز بەن بولاشاعىمىزدىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. سانامىزعا سىلكىنىس جاساعان بۇل ماقالانى ۇلتتىق جاڭعىرۋعا جول سالعان قۇبىلىس دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ءالىمجان قۇرتاەۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس,
«ەگەمەن قازاقستان»