ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بيۋدجەت زاڭنامالارىن تالقىلاۋلار بارىسىندا سەناتورلار ءوز پىكىرلەرىن بۇكپەسىز جەتكىزىپ كەلەدى. بۇل جولى پالاتانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋانىش سۇلتانوۆ 2012-2014 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قابىلداۋ بارىسىندا ەلدىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاساپ وتىرعان كەيبىر ماسەلەلەرگە ۇكىمەتتىڭ نازارىن ەرەكشە اۋداردى. بۇگىن سونى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
جىلدان-جىلعا ايتىلىپ جۇرگەن سۋبۆەنتسيالار تاجىريبەسى اۋماقتاردى ءوز تابىستارىن كوبەيتۋگە ىنتالاندىرماي وتىرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. الماتى قالاسى, اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان باسقا وڭىرلەر تۇگەلدەي رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تاۋەلدى. سۋبۆەنتسيا بيۋدجەتپەن بىرگە ءوسىپ كەلەدى. 2000 جىلعى سۋبۆەنتسيالاردىڭ كولەمى 27 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, ال 2012 جىلعا 880 ملرد. تەڭگەنى بەكىتپەكپىز. ياعني, ون جىل بۇرىنعى بيۋدجەتتىڭ 7 پايىزىنان 16 پايىزعا دەيىن ءوستى. ۇكىمەتتىڭ وسىعان بايلانىستى ءىس-قيمىلى قانداي بولماق؟ جەرگىلىكتى بيلىككە جەرگىلىكتى سالىق تۇرلەرىن جانە ولاردىڭ ستاۆكالارىن بەكىتۋ قۇقىعىن زاڭنامالىق تۇردە بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلۋىنا كوشكەن دۇرىس بولماي ما؟ وڭىرلەر بيۋدجەتتەرىنىڭ كىرىس مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋعا كاسىپكەرلىكتى, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالعان شارالار ءالى جەتكىلىكسىز. 2011 جىلعى 1 قاڭتارعا رەسپۋبليكا بويىنشا 675 937 شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى تىركەلگەن. كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا وسىلاردىڭ 40 پايىزعا جۋىعى جۇمىس جاسامايدى. تابىس جوق, تابىس بولماعان سوڭ سالىق تا جوق. جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىنىڭ ءوزىنىڭ سالىق تولەيتىن مۇمكىندىكتەرى تومەن.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا باستى كەدەرگىلەر نە؟ ولار – قارجى ينستيتۋتتارىنداعى جەمقورلىق, زاڭ بۇزۋشىلىق, سونداي-اق نەسيەلەر ۇستەمەسىنىڭ جوعارىلىعى مەن بانك قىزمەتكەرلەرىنىڭ شەنەۋنىكتىك مىنەز-قۇلىقتارى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى دامۋ قورلارى جانە باسقا دا ينستيتۋتتار, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ رەتىندە جۇمسالاتىن نەسيەلەردىڭ قىمباتتاپ كەتۋىنە ۇلەس قوسقاننان باسقا ەشقانداي پايدا اكەلىپ وتىرعان جوق. كاسىپكەرلەر ولاردان وڭايلىقپەن قاراجات الا المايدى. اتالعان ينستيتۋتتار جوبالاردى ىرىكتەۋدى تەك وزدەرىنە عانا ءتۇسىنىكتى, وزدەرىنە عانا ءتيىمدى تارتىپپەن جۇرگىزەدى. وسىنىڭ سالدارىنان جاڭا ءوندىرىس جانە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى كوزدەيتىن كوپتەگەن جوبالار مەملەكەتتىك قولداۋدان تىس قالعان, ال ولارعا جەتپەي قالعان بيۋدجەتتەن بولىنگەن قىرۋار قاراجات ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ دەپوزيتتەرىنە ورنالاستىرىلعانىن ەسەپ كوميتەتى انىقتاعان بولاتىن.
ۇكىمەت وسىلارعا توسقاۋىل قويىپ, كاسىپكەرلىكتىڭ, شاعىن ءجانە ورتا بيزنەستىڭ قاناتىن جازىپ, ەركىن ورىستەۋىنە تىكەلەي قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتى. بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى جونىندەگى ەسەپتەردى قاراعان كەزدە, كۆازيمەملەكەتتىك مەكەمەلەردى قىسقارتۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتسا دا, بىرەۋلەرى جابىلىپ, ەكىنشىلەرى جاڭادان اشىلىپ جاتادى. مىسالى, ماقساتتارىنا جەتپەگەن سترەسستى اكتيۆتەر قورىنىڭ ورنىنا پروبلەمالىق نەسيەلەر قورى قۇرىلىپ جاتىر. قارجى ينستيتۋتتارى, بانكتەر كوبىنە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋعا ەمەس, سىياقى الۋعا ماشىقتانىپ العان.
كەدەن وداعىنا كىرگەلى قازاقستاننان رەسەيگە جىبەرىلەتىن ەكسپورتتىڭ 10-پايىزعا ازايىپ, رەسەيدەن يمپورتىمىز كوبەيگەنىن ۇكىمەت قالاي ءتۇسىندىرەدى؟ وسىنىڭ ءوزى بىزدەگى ءونىم ءوندىرىسىنىڭ تومەندىگىن كورسەتىپ تۇر ەمەس پە؟ ۇكىمەت وسىعان ايرىقشا نازار اۋدارىپ, ەكپىن بەرۋى ءتيىس. سونداي-اق, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك تەلەارنالار كورشى ەلدەردەن «ءسويلەيتىن» ارنالارمەن باسەكەلەسە الماي جاتىر. ءتىپتى ولار 24 ساعات قازاقستانعا «سارناپ» تۇرعاندا, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ارنالار ءتۇن ورتاسىنان تاڭعى 6-عا دەيىن ۇزىلىستە جاتادى. وسى بوستىقتى تولىقتىرۋ قاجەت. «حاباردى» 24 ساعاتقا كوشىرەتىن مەزگىل جەتتى. تەلەارنا ساپالى تۇردە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن سپۋتنيك ارقىلى اقپارات تاراتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ جاڭا تەحنيكامەن جابدىقتالۋى ءتيىس ەكەنى ءسوزسىز. وسى جونىندە جاساعان ۇسىنىستارىمىز ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تابادى جانە كەلەسى جىلعى بيۋدجەتتە وعان قاراجات بولىنەدى دەگەن سەنىمدەمىن.