«مەملەكەتتىڭ ساياساتىن ونىڭ گەوگرافياسى ايقىندايدى» دەگەن ەكەن ناپولەون. جەر كولەمى بويىنشا دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى ورىندا تۇرعان قازاقستاننىڭ الىمساقتان ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل, شەكاراسى بەكەم بولدى دەپ ەشكىم ايتا الماسا كەرەك. جەردىڭ تاريحى – ەلدىڭ تاريحى.
تۋعان ەلدىڭ ءبىر پەرزەنتى بولعاندىقتان ەلىمىزدىڭ تاريحىن تۇگەندەي جۇرەمىز, ارعى-بەرگى وتكەنىنەن تاعىلىم الامىز. جەرىنىڭ ۇلكەندىگى ءوزىنىڭ سورى دا بولعان بۇل قازاقتىڭ كورمەگەنى جوق قوي. قازاقتىڭ تاريحىنداعى ەڭ اۋىر سوعىس جوڭعاريامەن بولعاندىعى بەلگىلى.
كەيىن رەسەي بوداندىعىنا وتكەنىمىزدە دە قازاقتىڭ شەكەسى شىلقي قويماعان. قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارى مەن الاشتىڭ ارداقتىسى ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان ازاماتتارىمىزدىڭ بارماعىن تىستەپ وتكەندىگىن بىلەمىز. ءبىز بۇل قاسىرەتتەن تاۋەلسىزدىك العاندا عانا قۇتىلدىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى قازاقتى دۇنيەگە قايتا اكەلدى.
تاريح قازاقتىڭ باعىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي دارابوز تۇلعانى تارتۋ ەتتى. بۇل ءۇشىن قۇدايعا مىڭ قايتارا شۇكىرشىلىك.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق حالقىن ەشكىمگە كىرىپتار ەتپەيتىندەي الەمگە ايگىلى, مىقتى مەملەكەت جاساي بىلگەندىگىنىڭ مەن تەك ءبىر قىرىنا عانا توقتالعىم كەلەدى.
ول قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى. ەلىمىزدىڭ شەكاراسى تاۋەلسىزدىككە دەيىن ناقتى بەكىتىلمەگەندىگى ايان. ءاليحان بوكەيحانوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆتەي الاش اسىلدارىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىسى ۆ.ي.لەنينگە قول قويدىرعان شەكارا ءبولىنىسى كەيىننەن داۋ بولىپ, تالاي جەرىمىز كورشى ەلدەرگە پىشاق ۇستىنەن ءبولىنىپ كەتە جازداعانىن بىلەمىز.
زاڭدى بەكىتىلگەن شەكارا – حالىقارالىق قۇقىقتىڭ باستى ەكى قاعيداتى – شەكارالاردىڭ بۇلجىماستىعى مەن مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋدىڭ كەپىلى. قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىن ساقتاپ قالۋ, شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋدا ەلباسىمىز قىتاي, رەسەي, وزبەكستان جانە قىرعىزستان مەملەكەتتەرىمەن كەلىسۋدە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. شەكتەس مەملەكەتتەردىڭ بارىمەن شەكارالىق شەپتەردى انىقتاپ, قۇجات جۇزىندە بەكىتتىرۋدىڭ باسىندا بولدى, جوعارى دەڭگەيدەگى كەلىسسوزدەردە تاباندىلىق تانىتتى.
قۇداي قوسقان كورشى ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن ديپلوماتيالىق جول تاۋىپ, وتە شەتىن ماسەلەنى سىندارلى ساياساتىمەن بەيبىت شەشىپ الدى. شەكارانى دەر كەزىندە ايقىنداپ الماعاننىڭ زاردابىن بۇگىندە ءبىر ۋكراينا مىسالىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
كۇنى كەشەگە دەيىن اعايىنبىز دەپ جۇرگەن ەكى مەملەكەتتىڭ ءىشى الاتايداي ءب ۇلىنىپ, حالىقتار دوستىعىنا سىنا قاعىلدى. كەشەگى وداقتاس مەملەكەتتەر اراسىندا دا جەر داۋىنا بايلانىستى جانجالدار ءالى جالعاسىپ جاتىر. اشىعىن ايتساق, ەلباسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇل زوبالاڭنان امان-ەسەن وتتىك. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە ءىرى دەرجاۆالارمەن كەلىسىمگە كەلۋ وڭاي بولماعاندىعىن ماحمۇت قاسىمبەكوۆتىڭ «ەلىن سۇيگەن, ەلى سۇيگەن ەلباسى» كىتابىنان مىناداي دەرەكتى وقىعاندا تاعى دا كوز جەتكىزە تۇستىك.
«بوريس نيكولاەۆيچ مارقۇممەن كەزىندە مىناداي دا ءبىر ءسوز شارپىسۋى بولىپتى. ەكى ەل ءۇشىن كەزىندە كاسپيدىڭ ورتالىعىنداعى شەكارا شەبىن ايقىنداۋ وڭايعا تۇسپەگەن. ارينە مۇندايدا ەشكىمدى كىنالاۋدىڭ ءجونى جوق. قاي ەلدىڭ باسشىسى دا جەمە-جەمگە كەلگەندە ءوز مەملەكەتى مەن حالقىنىڭ مۇددەسىن ويلايدى. سول ءۇشىن تارتىسادى.
وبالى نە كەرەك, جاعدايدى جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ, بۇلتارتپاس ۋاجدەردى العا تارتقان كەزدە بوريس نيكولاەۆيچ سوزگە قۇلاق اسىپ, ادىلدىك جاعىنا ويىسىپ, يكەمگە كەلە باستايدى ەكەن. بىراق ارتىنان وڭاشا قالعاندا, مينيسترلەرى بوريس نيكولاەۆيچتى شەشىمىنەن اينىتىپ قويىپ ءجۇرىپتى. سودان بارىپ ونسىز دا كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ودان سايىن ۇزارىپ, سوزىلا تۇسەدى.
كەلىسسوز كۋاگەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى جولى دا تۇيىقتان جول تاۋىپ كەتەدى.
– بوريس نيكولاەۆيچ, – دەيدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, – ءبىز وسى نەگە ءوز مينيسترلەرىمىز بەن كومەكشىلەرىمىزدىڭ ايتقانىنا كونە بەرۋىمىز كەرەك؟ ولاردىڭ مىندەتى ۇسىنىس بەرۋ عانا ەمەس پە؟ اقىرعى شەشىمدى مىنا بىزدەر – پرەزيدەنتتەر قابىلداۋىمىز كەرەك قوي!..
بۇل سوزدەر ەلتسيننىڭ نامىسىنا ءتيىپ كەتسە كەرەك, مول دەنەسىمەن كومەكشىلەرىنە ەڭسەرىلە بۇرىلا قاراپ:
– ءاي, ءسوزدى قويىڭدار! اكەلىڭدەر شەشىمدى! – دەپ الدىنداعى ۇستەلدى جۋان جۇدىرىعىمەن ءبىر قويىپ قالىپتى.
ال بۇل كەلىسىمنىڭ تاريحي ماڭىزى نەدە ەدى؟
شەكارا ماسەلەسىنىڭ باسى اشىلمايىنشا, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق ايماعىنا شەتەلدىك الپاۋىت ينۆەستورلار اياعىن اتتاپ تا باسپاس ەدى». مىنە, ەلدىڭ پايداسى ءۇشىن وسىنداي امالدار دا بولعان. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قيىن ۋاقىتتاردا «الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» باعىتىن ۇستانىپ, ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قازاقستانعا وڭاي بولعان جوق. تالاي داعدارىستار باستان ءوتتى. قازاقستاننىڭ قويناۋى كەنگە تولى بولعانىمەن, ونى شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ كومەگىنسىز يگەرۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. كەيىن ءوز قولىمىز اۋىزىمىزعا جەتە باستاعاندا «ساۋتس ويل» كومپانياسى 1999 جىلى قىزىلوردا وبلىسى قۇمكول ەلدى مەكەنىندە مۇناي وڭدىرۋدەن مەملەكەتتىك تاپسىرىستى جەڭىپ الدى. 2001 جىلى كەن ورنىن پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى.
ءالى ەسىمىزدە, «ساۋتس ويل» كومپانياسىنىڭ بۇرعىلاۋشىلارى جەر استىنان مۇناي ايداپ شىعارعاندا قۋانىشىمىز قوينىمىزعا سىيماعان. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرىدە مۇناي شىعارعان وتاندىق كاسىپورىن رەتىندە مارقايدىق. قارا التىندى ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ۇستىمىزگە جاعىپ ءماز بولدىق. ەلباسى بىزدەن كەم قۋانعان جوق. اۋەلدە وسى ءىستى قولعا العانىمىزدا:
– سەرىكجان, قاشانعى شەتەل مۇناي كومپانيالارىنا جالتاقتاي بەرەمىز. قازاقستاننىڭ مۇنايىن ءوز ازاماتتارى يگەرۋى كەرەك قوي. ودان وتانىمىزعا مول پايدا تۇسەدى. سەندەر كىرىسسەڭدەرشى, – دەپ جىگەرلەندىرگەن بولاتىن.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ دەم بەرىپ, قولتىعىمىزدان سۇيەۋىنىڭ ارقاسىندا كومپانيامىز شيكىزات ءونىمىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋ سالاسىندا قازاقستاندا جەتەكشى ورىن الىپ كەلەدى. «ستاندارت-تسەمەنت» زاۋىتىن سالار كەزدە ەلىمىزدە داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالعان بولاتىن. اقشا قۇنسىزدانىپ, ينفلياتسيا ءوسىمدى وبىرداي جەپ جاتقان ۋاقىت.
تسەمەنت زاۋىتىن اياعىنان نىق تۇرعىزۋ ءۇشىن كوپ كولەمدە شەتەلدەن قارجى الىپ, ينۆەستيتسيا سالۋ كەرەك بولادى. جاقىن ادامدار «سەرىكجان, ازىرگە زاۋىت جۇمىسىن توقتاتا تۇر. شىعىنعا وتىراسىڭ», دەدى.
بىزگە ەلباسى سەنىپ وتىر عوي دەپ تاۋەكەلدىڭ قايىعىنا مىندىك.
بۇگىندە «ستاندارت-تسەمەنت» زاۋىتى «قازاقستاننىڭ 100 كورپوراتيۆتى ليدەرلەرى» تىزىمىنە كىردى. ول جالپىالەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس قۇرىلعان وڭتۇستىكتەگى ەكولوگيالىق تازا ءونىم وندىرەتىن ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى.
2014 جىلى شىمكەنتتە «Rixos Khadisha Shymkent» ۇلكەن قوناق-ءۇيى سالىندى. قازىرگى تاڭدا ول قالانىڭ ءسانى بولىپ تۇر. اۆتورى اتاقتى – نورمان فوستەر.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كاسىپكەرلەرگە «ەلدى ويلاڭدار, شامالارىڭ جەتكەنشە الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ سانىن كوبەيتىڭدەر», دەگەندى ءجيى ايتادى. ءبىز بيزنەستى ءوز وتانىمىزدا جاسادىق, جاقسى تابىستارعا جەتتىك. سوندىقتان ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋدى ەل الدىنداعى پەرزەنتتىك بورىشىمىز دەپ بىلەمىز.
تۋعان جەرىم وتىرار اۋدانىندا جانە سايرام اۋدانىندا مەكتەپ سالىپ بەردىك. مەشىت اشتىق. قايىرىمدىلىق ىستەرىمىزدى مەملەكەتىمىزگە كومەگىمىز دەپ سەزىندىك.
ەلباسى وڭتۇستىككە كەلگەن جۇمىس ساپارىنىڭ بىرىندە مەنىڭ اتىما جاقسى سوزدەر ايتتى. «سەرىكجان, ساعان ريزامىن. كوپ جۇمىس جاساپ جاتىرسىڭ. قاراجاتىڭدى باسقا جاققا اپارماي شىمكەنتكە سالىپ جاتىرسىڭ. العاش 5 جۇلدىزدى قوناقۇي سالىپ بەردىڭ. ۋنيۆەرسيتەت سالىپ جاتىرسىڭ. زاۋىتتار سالدىڭ, ەلگە جۇمىس بەرىپ جاتىرسىڭ. ەلگە جاقسىلىق جاساعان قالتالى ازاماتتار وسىنداي بولۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ ارقاسىندا كوپ ازاماتتار قارجىلى بولدى. سەنى ونەگە ەتىپ قويۋعا بولادى باسقا ازاماتتارعا. ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە جاقسىلىق جاساپ, مەكتەپ, سپورت كەشەنى, اۋرۋحانا سالاتىن بولسا ەلىمىز كوركەيەدى», دەدى.
مەن مۇنى ماقتان ءۇشىن ايتىپ جاتقان جوقپىن. ەلباسىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان كورسەتكەن كومەگىن, كاسىپكەرگە دەگەن ىقىلاسىن, اعالىق قامقورلىعىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلدى.
ارينە جۇمىستارىمىزدى باعالاعان ەلباسىنا راحمەت. كاسىپكەر بولىپ, تابىسقا جەتىپ جاتساق, ول قازاقستانداي الىپ وتانىمىزدىڭ ارقاسى, ەلدىڭ تىلەۋى, ۇلتتىڭ ىرىسى. قيىن كەزدە ەلباسى قاي-قايسىمىزدىڭ دا جەل جاعىمىزدا تۇرىپ پانا بولدى, قولتىعىمىزدان دەمەدى, مەملەكەت تاراپىنان جەڭىلدىكتەر بەردى. مۇنى قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى وركەندەۋ ءۇشىن قولدان كەلگەن كومەكتى جاساۋعا قاشاندا دايىنبىز.
ماقالانىڭ باسىندا ەلباسىنىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ جەرىن شەگەندەۋدەگى ەرلىگىن عانا ايتتىق. حالقى ءۇشىن اسقاق الاتاۋداي تۇلعانىڭ جاساعان جۇمىسى شەكسىز. ەڭ باستىسى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تەك قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس, بەيبىت ءومىردى سۇيەتىن دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق حالىق ءۇشىن الەمدىك تۇلعا. استانا – الەمدەگى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشەتىن ۇنقاتىسۋ ورتالىعىنا اينالسا, ول – ەلباسىنىڭ پاراساتى, ەرلىگى.
باز بىرەۋلەر ءۇشىن ءبارى وڭاي كەلگەندەي كورىنەدى. ەل ىشىنە ىرىتكى سالعىسى كەلەتىندەر دە اراگىدىك كەزدەسىپ قالادى. ال ەلدىڭ ىنتىماعىن بۇزعىسى كەلەتىندەر ەشقاشان حالىقتى ويلامايدى. باق باعالاعاننىڭ باسىندا عانا تۇرادى.
سەرىكجان سەيىتجانوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى