بيلىك ينستيتۋتتارى مەن ەل ازاماتتارىنىڭ ءوزارا بايلانىسى مەن ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگى اركەز مەملەكەت دامۋى دەڭگەيىنىڭ بەلگىلى ءبىر ينديكاتورى بولىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعام جانە ازاماتتىق ينستيتۋتتار اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس قۇقىن قازاق قوعامىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇرلى «دات» ينستيتۋتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق بەكىتىلۋىنىڭ زاماناۋي كورىنىسى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا قازاقستاندىقتاردان كۇن سايىن كوپتەگەن حات-حابارلار كەلىپ ءتۇسىپ جاتادى. بىرەۋلەرى پرەزيدەنتكە ريزاشىلىقتارىن بىلدىرسە, كەلەسى بىرەۋلەرى ومىرلىك ماڭىزى زور ماسەلەسىن شەشۋدە سوڭعى ينستانتسيا رەتىندە قايىرىلادى.
اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ جالپى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءمىربولات جاقىپوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ءمىربولات حابي ۇلى, سىزدەرگە حات-حابارلاردىڭ اسا كوپ تۇسەتىنى بەلگىلى. ال ولاردىڭ مازمۇنى نەگىزىنەن نەندەي ماسەلەلەردى قامتيدى؟
– پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ازاماتتاردان, مەكەمەلەردەن, كومپانيالاردان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 20 مىڭعا جۋىق حات ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن جانە شەتەلدەردەن كەلەدى. حاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى الماتى, استانا قالالارىنان جانە وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى وبلىستارىنان كەلىپ تۇسەدى. ارىز جازاتىندار قاتارىندا زەينەتكەرلەر, مۇگەدەكتەر, كوپبالالى وتباسىلار, كاسىپكەرلەر, عالىمدار, جازۋشىلار, ونەر قايراتكەرلەرى بار. ارىز-شاعىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپ تاقىرىبىندا كەلەدى, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, باسپانا بەرۋ, ەڭبەك, جۇمىسقا ورنالاسۋ, الەۋمەتتىك قامتۋ جانە باسقا دا قوعام ومىرىندەگى سان ءتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا كەلىپ جاتادى.
ەل تۇرعىندارىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىن, مۇڭ-مۇقتاجىن ءبىلدىرىپ ەلباسىنىڭ اتىنا جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا جازعان وتىنىشتەرى «جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبى تۋرالى» زاڭ تالاپتارىنا سايكەس قارالىپ, ناتيجەسى حات يەلەرىنە حابارلانادى.
سوڭعى جىلدارى, مەملەكەتتىك ورگاندار زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتىنىڭ اشىق اقپاراتتى جاريالى تۇردە اتقارۋىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى ايتارلىقتاي ءوستى. سوعان قاراماستان كوپتەگەن ارىزدانۋشىلار حاتتارىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا ولاردىڭ قۇزىرەتىن ەسكەرمەستەن جىبەرىلدى. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك ورگانداردان قايتارىلعان جاۋاپتار مەن تۇسىنىكتەمەلەردى ارىز-شاعىم اۆتورلارى سىرعىتپا جاۋاپ جانە ماسەلەلەردى شەشۋدەن جالتارۋ دەپ قابىلدايدى.
مەنىڭ ويىمشا, بۇل جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن تۇرعىنداردىڭ اراسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى جۇرگىزەتىن اقپاراتتىق-تۇسىندىرمە جۇمىسىن جولعا قويۋ قاجەت. جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ شاعىمدارىن قاراۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىرۋ, حاتتاردىڭ باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلگەنى تۋرالى ۋاقتىلى تۇسىنىكتەمە بەرۋ قايتالاپ ءتۇسىپ جاتاتىن وتىنىشتەردىڭ سانىن ازايتۋعا, شاعىمداردىڭ قۇزىرەتىنە قاراي وزگە مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلگەندىگىن حات اۆتورلارىنىڭ دۇرىس قابىلداۋلارىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
– پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە ءوتىنىش بەرۋدە ءبىزدىڭ ازاماتتار زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانا ما؟
– ءيا, ارينە. 2002 جىلدان باستاپ پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, ال 2006 جىلدان مەملەكەتتىك ورگانداردا قۇجاتتاۋ ءىسى, قۇجات اينالىمى ەلەكتروندى فورماتقا كوشكەن, ەل تۇرعىندارى حاتتى قاعازبەن قاتار, ەلەكتروندى نۇسقادا دا جازادى. اتالعان زاڭعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەر بويىنشا قازىرگى زامان ۇدەرىسىنە ساي بەينەوتىنىش بەرۋ قۇقىعى جانە ونلاين جەكە قابىلداۋ قۇقىعى بەكىتىلدى. كەلىپ جاتقان حاتتاردىڭ 15%-ى تەك ەلەكتروندى نۇسقادا جازىلۋدا. ودان باسقا, 2010 جىلدان باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اشىلعان «پرەزيدەنتتىڭ بيزنەستى قورعاۋى» اتتى سايتقا دا كاسىپكەرلەر شاعىمدارىن ەلەكتروندى تۇردە جولدايدى.
سونىمەن قاتار «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كەشەندى ءىس-شارالار جوسپارلانۋدا, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان «اشىق ديالوگ» اتتى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇمىس ورنى فۋنكتسيونالى دايىندالدى جانە ول ءوزىمىز دايارلاعان ەلەكتروندى قۇجات اينالىمىنىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىمەن ينتەگراتسيالانۋدا. «ەلەكتروندى ۇكىمەت» ۆەب-پورتالىندا ء«مينيستردىڭ قابىلداۋىنا جازىلۋ» سەرۆيسى ىسكە قوسىلۋدا, ءسويتىپ ءوتىنىش يەلەرىمەن جىلدام كەرى بايلانىس ورناتىلىپ وتىر.
بۇل شارالاردىڭ ماقساتى – وتىنىشتەردى قاراۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇمىس كەستەسى وتە تىعىز ەكەنىن بىلەمىز, دەگەنمەن دە, ەلباسىنىڭ ءوزى قاراپ, نازار اۋداراتىن حاتتار دا بولاتىن شىعار؟
– بارىنەن بۇرىن, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە كەلگەن ءاربىر حات مۇقيات زەردەلەنەدى, قويىلعان ماسەلەسىنە بايلانىستى قاراپ, قاجەتىنشە ءىس-شارالار قابىلداپ, حات يەسىنە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولدانادى. ەشقانداي حات قاراۋسىز قالمايدى ءارى حات اۆتورىنا مىندەتتى تۇردە جاۋاپ بەرىلەدى.
ماڭىزدى مەملەكەتتىك, قوعامدىق ماسەلەلەر, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى, جالپى سيپاتتاعى كوپشىلىككە قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا جازىلعان حاتتار پرەزيدەنتكە نەمەسە اكىمشىلىك باسشىلىعىنا باياندالادى جانە باقىلاۋعا قويىلادى.
ەلباسىنىڭ جۇمىس كەستەسى وتە تىعىز بولسا دا كەيبىر حاتتارداعى كوتەرىلگەن جەكەلەگەن, ستراتەگيالىق ماڭىزى جوق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ءوزى تىكەلەي ارالاساتىنىنا مىسال كەلتىرە الامىن. الماتى قالاسىنان كەلىپ تۇسكەن ۇجىمدىق حاتتا اتاقتى مايتالمان ونەر يەلەرى تۋرالى كوركەم ءفيلمنىڭ ساپاسىز تۇسىرىلگەندىگىنە نارازىلىق بىلدىرىلگەن. پرەزيدەنت مادەنيەت جانە سپورت مينيسترىنە ەلىمىزدەگى كينو سالاسىنداعى تۋىندىلاردىڭ ساپاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ قاجەتتىگى تۋرالى تاپسىرما بەردى. ناتيجەسىندە «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, وعان باسشىلىق ەتۋگە حالىقارالىق تاجىريبەسى بار بەلگىلى تۇلعالاردى تاعايىنداۋ تۋرالى كەشەندى شارالار قابىلداندى. كينوفيلمدەردىڭ ساپاسىن كوتەرۋ ماقساتىندا مينيسترلىك جانىنان تەلەكينووندىرىس جونىندەگى كوركەمدىك كەڭەس قۇرىلىپ, «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى ازىرلەندى جانە ۇكىمەتكە ەنگىزىلدى.
جاستاردىڭ پروبلەمالارى, ءبىلىم بەرۋ, اسىرەسە دارىندى جاستاردى قولداپ, دەمەۋ ماسەلەلەرى دە ۇنەمى ەلباسىنىڭ نازارىندا. مىسالى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 50 شاحماتشى قىزدار قاتارىنا ەنگەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى 4 دۇركىن الەم چەمپيونى جانسايا ابدىمالىككە كومەك قاجەت ەكەنىن جازعان اكەسى د.اشيروۆتىڭ حاتىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى وقىپ, تانىمال سپورتشىعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. ناتيجەسىندە تالانتتى سپورتشىنىڭ ساپالى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزۋىنە, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق جارىستارعا ۇنەمى قاتىسىپ تۇرۋىنا قاجەتتى بارلىق ماسەلە تولىقتاي شەشىلدى. ەندى ءبىز جانسايانىڭ ءارى قارايعى ۇلكەن جەڭىستەرىنىڭ كۋاسى بولامىز عوي دەپ ۇمىتتەنەمىز.
پ.ي.چايكوۆسكي اتىنداعى VIII حالىقارالىق جاستار كونكۋرسىنىڭ التىن مەدالىن جەڭىپ العان, ماسكەۋ مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ جانىنداعى ورتالىق مۋزىكا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن قازاقستاندىق رۋسلان تۋرۋنتاەۆقا ەرەكشە ستيپەنديا بەلگىلەۋ قاجەتتىگى تۋرالى حاتتى ەلباسى قاراپ, ستيپەنديا تاعايىندادى. بۇعان قوسا وعان XVIII عاسىرداعى اتاقتى يتاليالىق شەبەردىڭ قولىنان شىققان سكريپكانى ساتىپ اپەرۋگە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىندى. سونداي-اق داڭقتى جەرلەسىمىز, وپەرا ءانشىسى ماريا مۋدرياكتىڭ جەڭىس جولى دا پاۆلودارلىق وقۋشىنىڭ ءوز پرەزيدەنتىنە جازعان وسىنداي حاتىنان باستالعان.
جالپى, ەلباسىمىز دارىندى جاستاردىڭ سپورتتاعى جەڭىستەرى ەل ىشىندە قانداي جوعارى ماراپاتتالسا, ونەردەگى تالانتتى جاستاردىڭ جەتىستىكتەرى دە نازاردان تىس قالماۋى كەرەكتىگىن تاپسىردى.
تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ريو-دە-جانەيرودا وتكەن ءحححى جازعى وليمپيا ويىندارىنىڭ جۇلدەگەرلەرىنە بەرىلەتىن پاتەر ماسەلەسى قانشا ۋاقىت وتكەنىمەن شەشىلمەي وتىرعانىن ايتىپ, سپورتشىلارعا تيەسىلى پاتەرلەرىن الۋعا كومەكتەسۋدى سۇراعان ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ءوتىنىشى دە اكىمشىلىكتىڭ باقىلاۋىنا الىنىپ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە, وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرىنە جولدانعان بولاتىن. بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە مينيستر بۇل ماسەلەنىڭ تولىق شەشىلگەندىگى تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ الدىندا ەسەپ بەردى.
وزدەرىڭىز بايقاعانداي, پرەزيدەنت جاس تالانتتارعا ۇنەمى قامقور قولىن سوزىپ كەلەدى.
– ءمىربولات حابي ۇلى, ەلباسىنىڭ ەلىمىزدى الەمگە تانىتىپ جۇرگەن سپورتشىلار مەن مۋزىكانتتارعا قامقورلىعى از ەمەس ەكەنى بەلگىلى, ال قاراپايىم حالىق پرەزيدەنتكە نە تۋرالى جازادى؟
– مەملەكەت باسشىسى ەڭبەك ادامى ەرەكشە قۇرمەتكە لايىق ەكەنىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بارلىق جۇمىس كەڭەستەرىندە ءبىزدىڭ بۇكىل جۇمىسىمىز قاتارداعى قازاقستاندىقتارعا – ولاردى جۇمىسپەن قامتۋ, لايىقتى ەڭبەكاقى تولەۋ, باسپانا, جىلۋ جانە ت.ب. قامقورلىق جاساۋعا باعىتتالعانىن ايتىپ وتىرادى. مىسالى استانا قالاسىنداعى «رەزەرۆ» مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ جۇمىسشىلارى ەڭبەكاقىسى تىم از ەكەنىن ايتىپ, ونى كوتەرۋگە كومەكتەسۋدى سۇراپ ارىزداندى. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن ءبىلىپ, شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ ءۇشىن حات ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگانعا تەكسەرۋگە جولداندى. ناتيجەسىندە جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋ كاسىپورىننىڭ نەگىزگى ەمەس قىزمەتىنەن الىناتىن كىرىستەرى ەسەبىنەن ۇستەماقى مەن سىيلىقاقى تولەمدەرىن بەلگىلەۋ ارقىلى شەشىلەتىنى جەتكىزىلدى.
قاراعاندى وبلىسى, شاحتينسك قالاسىنان كەلىپ تۇسكەن ۇجىمدىق حاتتا تۇرعىندار كوشىپ كەلگەلى ءتورت جىل وتسە دە ازاماتتىق الا الماي جۇرگەندەرىن ايتىپ ەلباسىنىڭ اتىنا شاعىمداندى. ىشكى ىستەر جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنە اتالعان ماسەلەنى تەكسەرىپ, كۇردەلەندىرمەي شەشۋ تاپسىرىلدى. 2017 جىلدىڭ ماۋسىمىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا مەملەكەت باسشىسى شەتەلدەردە جۇرگەن جانە تاريحي وتانىنا كەلگەن وتانداستارىمىزعا جان-جاقتى كومەك جانە جاردەم كورسەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسىلايشا جەكەلەگەن ادامداردىڭ جەكە باس قيىنشىلىعىنا كومەكتەسۋ ارقىلى بۇكىل سالاعا قاتىستى جۇيەلى شەشىمدەر ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەيتىن پاراساتتى ساياسات ارقىلى جۇزەگە اسۋدا.
جوعارى حالىقارالىق دەڭگەيدە تالقىلانىپ, شەشىلىپ جاتقان ماسەلەلەرمەن قاتار, قاراپايىم ەل تۇرعىندارىنىڭ دا كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتەگى قيىنشىلىقتارى دا ەلباسىنا جەتىپ جاتادى. مىسالى شىعىس قازاقستان وبلىسى, كۇرشىم اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ءا.رامازانوۆانىڭ كوزى كورمەيتىن مۇگەدەك بالاسىمەن پاتەر جالداپ جۇرگەنىن ايتىپ, جالعا بەرىلەتىن ۇيدەن باسپانا سۇراعان حاتى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قارالىپ, وبلىس اكىمىنە جولداندى. كەيىنىرەك ءا.رامازانوۆا پاتەر العانىن ايتىپ, قۋانىشىمەن ءبولىستى, ەلباسىنا شەكسىز العىسىن جەتكىزۋدى سۇراپ حات جازدى.
– حالىق وتىنىشتەرى مەن ارىز-شاعىمدارىن نەگە پرەزيدەنتتىڭ اتىنا جازادى, سول ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار بار ەمەس پە؟
– ءسوزىڭىز ورىندى. نەگىزىنەن مۇنداي ماسەلەلەردى ورتالىق نەمەسە جەرگىلىكتى ورگاندار قاراۋى ءتيىس. بىراق تۇرعىندار وتىنىشتەرىن تىكەلەي پرەزيدەنتكە, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىلىعىنا جولدايدى. ونىڭ سەبەبى, مەنىڭشە, كەيبىر مەملەكەتتىك ورگاندار وتىنىشتەرمەن اينالىسۋدى وزدەرىنىڭ «نەگىزگى» جۇمىسىنا قوسىمشا جۇكتەمە, «ارتىق مىندەت» دەپ قاتە ويلايدى. سوندىقتان ولار ەلباسىنا جازۋعا ماجبۇرلەيتىن ماسەلەلەردى انىقتاپ, شەشۋدىڭ ورنىنا ءفورمالدى سەبەپتەرمەن بۇركەنىپ الىپ, سىرعىتپا جاۋاپ قايتارۋدى وڭاي كورەدى.
وبلىس اكىمدەرىمەن بولعان ءبىر جينالىستا پرەزيدەنت: «ماسەلەلەردىڭ ۇلكەن ۇلەسى جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىندە, ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ ءوز بيزنەسىن اشۋ كەزىندەگى ماسەلەنىڭ ۇشتەن ءبىرى زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق تارتىپكە قاتىستى. شاعىمدار – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيىنىڭ ماڭىزدى بارومەترلەرىنىڭ ءبىرى. وسىدان سىزدەردىڭ قاراپايىم ادامدارعا قامقورلىق جاساۋدىڭ نەمەسە جاساماۋدىڭ دەڭگەيى كورىنەدى. قانشا قيىن بولسا دا, ازاماتتاردىڭ ءبىر دە ءبىر ءوتىنىشى نازاردان تىس قالماۋى كەرەك. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنەن دە, «نۇر وتان» پارتياسىنان دا وسى ماسەلەنى ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋدى تالاپ ەتەمىن. نەگىزىنەن, ءبىزدىڭ حالىقپەن ساياسي جۇمىسىمىزدىڭ ءمانى دە وسىندا: جەكەلەگەن ادامداردىڭ شاعىن ماسەلەلەرىندە كومەككە كەلۋ», دەپ قاتاڭ ەسكەرتكەن بولاتىن.
وسى ورايدا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋشىلار قاراپايىم حالىقتىڭ «جوعارىعا» شاعىمدانا بەرۋى ولارعا سەنىپ تاپسىرىلعان اۋماقتى جانە سالانى باسقارۋدا كەمشىلىكتەر بار ەكەنىن كورسەتەتىنىن اڭعارۋلارى كەرەك. بيىلدان باستاپ مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىمەن جۇمىستىڭ ساپاسى بويىنشا دا باعالاناتىنى كەزدەيسوق ەمەس.
باس پروكۋراتۋرانىڭ اقپاراتى بويىنشا بيىل 10 ايدا رەسپۋبليكا بويىنشا مەملەكەتتىك ورگاندارعا 2 ملن-عا جۋىق ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. بۇل وتە كوپ. جەكە كاسىپكەردىڭ شاعىمىن شەشۋدىڭ نەگىزىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان فاكتورلاردى جويۋ تۋرالى زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزۋ جونىندە شەشىمدەر قابىلدانعان جايلار دا كەزدەسەدى. تارازدىق بيزنەسمەن ءوزىنىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, جۇمىس ىستەتپەي وتىرعان مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتى باسشىلارىنىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىمدانىپ جازعان ارىزى بويىنشا پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن تەكسەرىس ۇيىمداستىرىلدى. كاسىپكەردىڭ وتىنىشىندە كورسەتىلگەن بۇزۋشىلىقتار راستالدى. جاۋاپتى لاۋازىم يەلەرىنە شارا قولدانىلدى, دەگەنمەن, بيووتىندى ءوندىرۋ ماسەلەسىندە بىرقاتار زاڭنامالاردىڭ قاعيداسى جالپى تالاپتارعا قايشى كەلىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا كەدەرگى بولىپ تۇرعانى انىقتالدى.
تاعى ءبىر مىسال. «وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى» اق تيتان قورىتپاسىن ءوندىرۋ ءۇشىن شەتەلدەن ساتىپ الاتىن شيكىزاتىنا سالىناتىن باج سالىعىن 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ الىپ تاستاۋدى سۇراپ كومبيناتتىڭ باسشىلىعى پرەزيدەنتتىڭ اتىنا وتىنىشپەن شىقتى. بۇل ماسەلەنىڭ بىرنەشە مارتە كوتەرىلىپ, شەشىمىن تاپپاي وتىرعان سەبەبى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ (ەەك) ءبىر مۇشەسى ءوز ەلىنىڭ ءوندىرۋشىسىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ, كەدەندىك يمپورتتىق باج مولشەرلەمەسىنەن قازاقستاندىق كومبيناتتى بوساتۋعا قارسىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعانىنان ەكەندىگى انىقتالدى.
قازاقستاندا كەراميكالىق تاباقشالار شىعاراتىن ونەركاسىپ ورنى – «زەردە كەراميكا» جشس ءوزىنىڭ ساپاسى جوعارى ونىمدەرىن وزبەكستان, تاجىكستانعا ەكسپورتقا جونەلتكەندە وزبەكستان اۋماعىندا 50 پايىز اكتسيزدىك جانە 20 پايىز قوسىمشا قۇن سالىعى ۇستالاتىنىن, سول سەبەپتى ونىمدەرى باعا قابىلەتتىگىن جوعالتىپ, شىعىنعا تۇسكەندەرىن ايتىپ ەلباسىنا قايىرىلدى.
بۇل ماسەلەمەن اينالىسقان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ماسەلەنىڭ ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ جاقىن اراداعى كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلەتىنىن بايانداعان. استانا قالاسىندا وتكەن ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى كەزدەسۋى كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندىق ونىمدەرگە تىم كوپ سالىق سالىناتىنى تۋرالى ماسەلەگە شاۆكات ميرزيەەۆتىڭ نازارىن اۋداردى. ماسەلە قازىرگى ۋاقىتتا ەكىجاقتى تالقىلانۋدا, ءبىزدىڭ تاۋار ءوندىرۋشى ءۇشىن ءتيىمدى شەشىمگە قول جەتكىزەمىز دەگەن سەنىمىمىز مول.
– ەلباسى جەكە ەرەكشە باقىلاۋىنا العان ماسەلەلەر بار ما؟
– پرەزيدەنتتىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياسات» دەگەن فورمۋلاسى ەڭ ۇتىمدى بولىپ شىققانىن بۇكىل الەم قايراتكەرلەرى مويىندادى. بۇل تۇرعىدان ايتساق, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋى ەلباسىنىڭ ءجىتى نازارىندا: شەتەلدەردەن ينۆەستيتسيا تارتۋ, ينۆەستورلارعا جاعداي جاساۋ ماقساتىندا كەشەندى ءىس-شارالار قابىلداندى. دەگەنمەن دە, ءىشىنارا كەزدەسەتىن توسىن جايلاردىڭ ءوزى ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن مەيلىنشە زاڭناما اياسىندا قورعاۋعا, ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە باعىتتالادى.
مىسالى پرەزيدەنتتىڭ اتىنا پاۆلودار وبلىسىنان قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ شەتەلدىك قۇرىلتايشىلارى ءۇشىن تاريفتىك جەڭىلدىكتەر بەرۋ تارتىبىنە قاتىستى ءوتىنىشى كەلىپ ءتۇستى. جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك كىرىس دەپارتامەنتىنىڭ تاراپىنان نەگىزسىز قۋدالاۋ كورىپ, كومپانياسىنا 200 ملن تەڭگەدەن استام سومادا كەدەندىك تولەمدەر, سالىقتار مەن وسىمدەردى تولەۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعاندارىنا شاعىمداندى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قاتارىندا بولعاندىقتان, وداق تۋرالى شارتتا تاريفتىك جەڭىلدىكتەر بەرۋدىڭ ەكى جولى كوزدەلگەنىن كولدەنەڭ تارتتى. تەكسەرۋ بارىسىندا قارجى جانە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرىندە قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ شەتەل قۇرىلتايشىلارى ءۇشىن تاريفتىك جەڭىلدىكتەر بەرۋ تارتىبىنە قاتىستى ءبىرتۇتاس ۇستانىمنىڭ جوقتىعى انىقتالدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك كىرىس دەپارتامەنتىنىڭ تولەم سالۋ تۋرالى شەشىمى كەرى قايتارىپ الىندى دا, ينۆەستورلاردىڭ قۇقىعى تولىعىمەن قورعالدى. ءبىز, اپپارات قىزمەتكەرلەرى رەتىندە وكىلەتتىكتەردى اسىرا پايدالانۋ, باسقارۋداعى بۇرمالاۋشىلىقتار, حالىقتىڭ مۇقتاجىنا نەمقۇرايلىلىق پرەزيدەنتتىڭ قاتتى نارازىلىعىن تۋعىزاتىنىن بىلەمىز.
مىسالى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان, سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەرىپ, ءىس-ارەكەتى كۇمان تۋدىرعان جالعان كاسىپكەرلەردى بۇركەمەلەپ جۇرگەن اۋدان باسشىلارىنىڭ كەلەڭسىز ارەكەتتەرى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن باس پروكۋراتۋرا مەن وبلىس اكىمى اپپاراتىندا تەكسەرىلىپ, دەرەكتەر راستالدى. اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى جانە اكىم لاۋازىمىنان بوساتىلدى. ال جالعان كاسىپكەردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەكسەرۋگە الدى.
سونداي-اق كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءوزىن نەگىزسىز ۇستاپ, ۇرىپ-سوققان كوكشەتاۋ قالالىق ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە شاعىمدانىپ, ولارعا شارا قولدانۋدى سۇراعان حاتىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەcى ءبولىمى قاراپ, باس پروكۋراتۋراعا ءىستىڭ ءمان-جايىن انىقتاپ, ءتيىستى شارا قولدانۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن. تەكسەرۋ ناتيجەسى بويىنشا كوكشەتاۋ ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ 18 قىزمەتكەرى جاۋاپقا تارتىلعان, ونىڭ ىشىندە 7 قىزمەتكەر تەرىس نەگىزدەمەلەر بويىنشا جۇمىستان بوساتىلدى.
پاۆلودار وبلىسىندا «ۆەگاس پاۆلودار» جشس-ءنىڭ 80 جۇمىسشىسىنىڭ ەكى جىلدان بەرى ەڭبەكاقىلارىن الا الماي جۇرگەندەرى, زەينەتاقى جارنالارىنىڭ اۋدارىلماي, قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلعانى تۋرالى ۇجىمدىق شاعىمى اكىمشىلىكتە باقىلاۋعا الىنىپ, شۇعىل شارالار قولدانۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا تاپسىرىلدى. كاسىپورىننىڭ باسشىسى ۇستالىپ, ۋاقىتشا قامالدى. كەيىن ول ەڭبەكاقى قارىزىن تولىق وتەدى.
ءوز مىندەتتەرىنە سالعىرت قارايتىن دارىگەرلەرگە دە شاعىم تۇسەدى. بالالارىن دۇرىس ەمدەمەي وتىرعان اق جەلەڭدىلەردىڭ زاڭسىز ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ا.احمەتوۆانىڭ شاعىمى ءتيىستى شارا قولدانۋ ءۇشىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە جولدانعان ەدى. ناتيجەسىندە, وتىنىشتە كورسەتىلگەن فاكتىلەر راستالىپ, جاۋاپسىز ماماندار اكىمشىلىك جازاعا تارتىلدى.
– ءمىربولات حابي ۇلى «اناۋ ءب ۇلىندى, مىناۋ قيرادى», «قۇتقارىڭدار, كومەكتەسىڭدەردەن» باسقا وڭ سيپاتتاعى حاتتار بولا ما؟
– ارينە, وتە كوپ! ولار ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىن قولداعان, ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى وقيعالارعا ءۇن قوسقان حاتتار. ماسەلەن ەكسپو-نى وتكىزۋ تۋرالى يدەيانىڭ ءوزى, ونىڭ ءساتتى ءارى ابىرويمەن ءوتۋى وتانداستارىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, پرەزيدەنتتىڭ اتىنا جولدانعان مىڭداعان قۇتتىقتاۋ حاتتارعا اينالدى. «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى جاريالانعاندا قازاق قوعامى ءدۇر سىلكىندى. لاتىن ارپىنە كوشۋ تۋرالى شەشىمدى قولداپ, وزدەرىنىڭ نۇسقاسىن جولداعان مىڭداعان حات ءالى كەلىپ جاتىر. ء«بىلىم يننوۆاتسيا» ورتا مەكتەپتەرىندە مۇعالىم بولىپ جۇرگەن تۇرىك ازاماتتارىنا بايلانىستى ەلباسىنىڭ شەشىمىن اتا-انالار قاۋىمى ۇلكەن قۋانىشپەن قارسى الدى. ەلباسىنىڭ اشىقتىعىن, ديالوگقا دايىن ەكەنىن بىلەتىنىن كوپشىلىكتەن ءبىلىپ جەكە باسىنىڭ ماسەلەسىنە بايلانىستى اقىل-كەڭەس سۇرايتىن حاتتار, كەيبىر وتباسىنىڭ اسىعا كۇتكەن قۋانىشتارىنا پرەزيدەنتتى بار ىقىلاسىمەن شاقىراتىن, كەلە الماسا باتا بەرۋىن قالايتىن حاتتار دا كوپتەپ كەلىپ جاتادى.
مەملەكەت باسشىسىنا ارناپ جازعان ولەڭ, جىرلارىن, كىتاپتارىن, وزدەرى قولدان جاساعان بۇيىمدارىن سىيعا تارتىپ, جىلى لەبىزىن بىلدىرەتىن حاتتار دا كوپ كەلەدى. ولاردىڭ ءبارى پرەزيدەنتتىڭ جەكە وزىنە بەرىلەدى.
– ءسىز ەلباسىنىڭ اتىنا قازاقستاندىقتارمەن قاتار, شەتەلدەردەن دە كوپ حات-حابار كەلەتىنىن ايتتىڭىز. ولاردىڭ نە تۋرالى جازاتىنى ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىزدى دا قىزىقتىراتىنى ءسوزسىز.
– شەتەلدىكتەر كوبىنە ەلباسىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋدان باستاپ, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا, رەسەي مەن ۋكراينا, رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى جانجالداردى رەتتەۋ, يراننىڭ يادرولىق پروبلەماسى, اۋعانستان مەن سيرياداعى سوعىستى بەيبىت جولمەن شەشۋ سياقتى جاھاندىق باستامالارىنا پرەزيدەنتىمىز جۇرگىزىپ وتىرعان تۇبەگەيلى ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالارىنا قىزۋ قولداۋ بىلدىرەدى.
الىس شەتەلدەردەن – اۆستراليا, اقش, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, پولشا, كانادا, فينليانديا, نورۆەگيا, سينگاپۋردان ەلباسىنىڭ ەل باسقارۋداعى شەبەرلىگى مەن دانالىعىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, جاڭا استانانىڭ كوركى مەن ءوسۋ قارقىنىنا تاڭدانىس بىلدىرەتىن حاتتار ءجيى كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۆتوگرافىن جانە سۋرەتىن سۇراپ شەتەلدىك كوللەكتسيونەرلەر دە كوپ جازادى.
تاياۋ شەتەلدەردەن – كورشىلەس ەلدەردىڭ تۇرعىندارىنان قازاقستاندا تۇرعان كەزدەرىن, قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىعىن, اشىقتىعىن ساعىنىشپەن ەسكە الىپ, پرەزيدەنتىمىزدى «ميلليونداعان ادامنىڭ ءۇمىتىن اقتاعان, تاعدىردىڭ قازاق حالقىنا بەرگەن سىيى» دەپ شىنايى تىلەكتەرىن جازعان حاتتار كوپتەپ كەلىپ جاتىر.
مىسالى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, حالىقارالىق ينجەنەريا اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ب.ۆ.گۋسەۆ: «16 جىلدان كەيىن استاناعا قايتا كەلدىم. كورگەنىم ادام سەنگىسىز. جاڭا استانا ءسىزدىڭ اسا جوعارى بەدەلىڭىزگە ساي ەكەن, ەستەن كەتپەس ارحيتەكتۋراسى مەن قايتالانباس كورىنىستەگى ءتۇرلى-ءتۇستى ارلەۋ مەن شىن اشىقتىعى تاڭعالدىردى. ىرگەلى باستامالارىڭىز ءۇشىن سىزگە ۇلان-عايىر راحمەتىمىزدى ايتامىز, ءسىزدى بۇكىل الەم شىن مانىندە قۇرمەتتەيدى» دەپ جازادى ءوز حاتىندا.
باۋىرلاس تۇركى ەلدەرىنەن بالالارى, نەمەرەلەرى تۋعان كەزدە قۋانىشتارىمەن بولىسە وتىرىپ, ەلباسىنىڭ اتىمەن نۇرسۇلتان دەپ ات قويۋعا رۇقسات جانە باتا سۇراپ جازعان حاتتار كەلەدى.
سوڭعى كەزدەرى باۋىرلاس قىرعىزستانداعى قاراپايىم ەڭبەكشىلەردەن, كاسىپكەرلەردەن حاتتار كەلىپ جاتىر. ەكى ەل اراسىنداعى دوستاستىقتى ەرەكشە جان جىلۋىمەن قالايتىندىقتارىن ايتىپ, ەلباسىنىڭ قىرعىز حالقىنا ۇنەمى كورسەتىپ وتىرعان قولداۋى مەن كومەگىنە العىستارىن ءبىلدىرىپ, وزدەرىنىڭ بۇرىنعى باسشىسىنىڭ قازاقستان تۋرالى كەلەڭسىز سوزدەرىن ايىپتاپ, كەشىرىم سۇراپ جاتقاندارى بار. وش وبلىسىنىڭ تۇرعىنى ا.كورگونباەۆ ءوزىنىڭ حاتىندا «1996 جىلى تۋعان ۇلكەن بالامنىڭ اتىن نۇرسۇلتان قويدىم. قاراپايىم قىرعىز حالقى ءسىزدى جاقسى كورەدى جانە قۇرمەتتەيدى» دەپ جازسا, بىشكەك قالاسىنان ج.نارىن «اتامباەۆ قازاق جانە قىرعىز حالىقتارىنان, ن.نازارباەۆتان كەشىرىم سۇراۋى كەرەك» دەگەن ويىن جەتكىزەدى.
ەلدى بىرلىككە ۇيىتىپ, جارقىن بولاشاققا اپارار باعىتىمىزدى ايقىنداپ وتىرعان ەلباسىمىزعا ارنالعان وسىنداي ىزگى تىلەكتەرگە ءبىز دە قوسىلامىز. گازەت وقىرماندارىن تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىز جانە ەلىمىز وركەندەي بەرسىن دەپ تىلەيمىز!
اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا, «ەگەمەن قازاقستان»