ءبىرىنشى وي الەم تاڭعالعان قۇبىلىس
ء سىز ءالى «ابايدى» وقىعان جوقسىز با؟ وندا ءسىز مۇلدەم ەشتەڭە وقىماعانسىز. بۇل – تاڭعاجايىپ, بۇل – كەرەمەت! الفرەد كۋرەللا
كولەمىنە ۇشقىر قيال بولماسا كوز جەتپەيتىن كوكالا مۇحيت تەبىرەنگەن ءبىر ساتتەردە قۋاتتى تولقىن الدىندا كوپىرشىگەن كوبىك تولقىندار جۇگىرىپ وتپەي مە؟ شىمىر شىعارمانىڭ قان تامىرى بولىپ تارالاتىن وي, سەزىم, سۋرەت دەگەن دە سونداي تولقىندار ءتارىزدى ەمەس پە؟ الماس قىلىش جۇزىندەي اق قاعازبەن بەتپە-بەت كەلىپ, وي مەن سەزىم قۇشاعىندا وڭاشا قالعان سۋرەتكەر كوكىرەگىندە جىلدار بويى جارالاپ, كوز الدىنا سان سۋرەت بولىپ كولبەڭدەگەن سول ءبىر ساتتە ءبارىن اقىل مەن تالعام تارازىسىنا تارتا السا قانداي عانيبەت! ايتسە دە, سونداي تار جول, تايعاق كەشۋدە تۇڭعيىق, تىلسىم سىرلاردى, كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ازاپتى ارپالىستارىن, شارپىسقان سەزىمدەرىن, تۇڭعيىق تىلسىم سىرلاردى مايدان قىل سۋىرعانداي سۋرەتتەۋ, ءار شىعارما, ول ول ما, ءار كەيىپكەر سايىن جاڭالىق اشۋ جازۋشى اتاۋلىنىڭ بارىنە بىردەي قونا بەرمەيتىن باق. ءىنجۋ-مارجان تايىزدا ەمەس, اساۋ تولقىنىن اسپانعا اتقان تەڭىزدىڭ تەرەڭ تۇبىندە جاتادى. سونداي تۇڭعيىققا تۇنشىقپاي سۇڭگي بىلگەن سۇڭعىلا سۋرەتكەر ءسوز ونەرىندەگى ءىرى كوركەمدىك قۇبىلىسقا اينالادى. كەڭ تىنىستى, كەمەل ويلى كەمەڭگەر مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ دەرتپەن تەڭ ءسوز ونەرىندەگى الەم تاڭداي قاعا تامسانىپ, تاڭعالعان تاڭعاجايىپ قۇبىلىس! مۇحتار اۋەزوۆ الەم ادەبيەتىنە ۇلكەن ولجا سالدى دەۋ از, ول ونى جاڭا بيىككە كوتەردى, كوركەمسوز بەن كوسەمسوزدىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتىپ, شاڭىراعىن بيىكتەتتى, مۇحيت ويدىڭ تەرەڭىنەن جاۋھار جيناپ, ادامزات اقىل-ويىنىڭ, پاراسات-پايىمىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتتى. تەككەرەي: «رومانيست كوپ ءبىلۋى كەرەك» دەسە, بۋلۆەر: «رومانيست فيلوسوف بولۋى كەرەك» دەپتى. ال بەلينسكي «تاريحي روماننىڭ اۆتورى جاقسى تاريحشى بولۋ كەرەك» دەگەن تالاپ قويادى جازۋشىعا. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءتورت كىتاپتان تۇراتىن «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ ءار كىتابىنان عانا ەمەس, شىعارمانىڭ ءون بويىنان مۇنداي تىلەك, تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىققان سان قىرلى ساڭلاق تالانتتى تانۋ قيىن ەمەس. ەڭ باستىسى, قازاق حالقىنىڭ جارتى عاسىرلىق ءومىرى جان-جاقتى سۋرەتتەلىپ, اباي ءومىر سۇرگەن ۋاقىت پەن قوعامنىڭ قايشىلىقتارى تابيعي زور تالانتپەن بەدەرلى بەينەلەنىپ, كەيىپكەرلەردىڭ جان دۇنيەسىندەگى قاتپار-قاتپار قالتارىستار, تەرەڭ ويلار, تەبىرەنگەن سەزىمدەر, شىتىرمان وقيعالار شىرماۋىنداعى ادام پسيحولوگياسى, قۇبىلىستار مەن وقيعالار فونىندا اباي توڭىرەگىندە جارقىراي كورىنىپ, تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ جاندى كارتيناسىنىڭ جاسالۋىندا. ەپوپەيادا كەيىپكەرلەر قاتارى قالىڭ, وقيعالار دا, ەپيزودتار دا كوپ. سول كوپتىڭ ءبارى شىعارمانىڭ ۇزاق سيۋجەتتىك جەلىسىمەن جىمى بىلىنبەي جىمداسىپ, بارلىق وقيعا باس كەيىپكەر – اباي وبرازىن اجارلى اشىپ, ءمىنسىز مۇسىندەپ تۇر. ادام جانىنىڭ ىشكى يىرىمدەرىن, كەيىپكەردىڭ كوڭىل-كۇيىن, ىشكى جان دۇنيەسىن, جۇرەك ءلۇپىلىن تامىرشىداي تاپ باسىپ, انىق تا قانىق سۋرەتتەيتىن اۋەزوۆ شەبەرلىگى ەپوپەيانىڭ جىبەك جىپپەن تارتىلعان التىن ارقاۋى. اباي مەن توعجان العاش كەزدەسكەن ساتتەگى كەيىپكەر جانىنىڭ تەرەڭىن سۋرەتتەگەن ءسات قانداي عاجاپ! سول شاعىن عانا كوركەم كورىنىستە كوپ قىرلى سۋرەتكەر اۋەزوۆتىڭ ەكى قىرى اڭعارىلىپ تۇر. ونىڭ ءبىرى – جوعارىدا ايتىلعان كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىن جارقىراتا اشقان شەبەرلىك, ءبىرى – قىسقا دا قىزۋلى ديالوگتار, كەيىپكەرلەردىڭ جۇرەكتەن شىعىپ, جۇرەككە جەتكەن ءتىل قاتىسۋلار ارقىلى ءمىنسىز مۇسىندەلگەن وبراز. ەپوپەيانىڭ: ء«ۇش كۇندىك جولدىڭ بۇگىنگى, سوڭعى كۇنىنە شاكىرت بالا بارىن سالدى» دەپ باستالعان العاشقى تاراۋىنداعى اباي مەن قوداردى ولتىرەتىن بولىكتەگى اباي ويى, سەزىمى كەيىپكەر بەينەسىن ءساتتى سومداۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى. كوركەم شىعارمانىڭ كوركىن كەلتىرەتىن ديالوگ, كەيىپكەر پورترەتى, تابيعات سۋرەتتەرى, كوسەم وي, كوركەم ءتىل جايلى ايتساق, كوز الدىڭا «اباي جولىنىڭ» اقباس شىڭدارى اسقاقتاپ شىعا كەلەدى. كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ: «ۇلكەن رومانسىز ۇلكەن ادەبيەت جوق» دەپ جازىپ ەدى. كەمەڭگەر اۋەزوۆ ۇلكەن رومان عانا جازىپ قويعان جوق, ادەبيەت الەمىندەگى ۇلكەن قۇبىلىس بولدى! ون بەس جىلعا سوزىلعان جانكەشتى ەڭبەك پەن اسا سيرەك كەزدەسەتىن قۇدىرەتتى تالانت ءوز جەمىسىن بەردى. 1956 جىلى اتاقتى رومان-ەپوپەيا – «اباي جولى» اياقتالىپ, ۇلى اباي الەمدى ارالاپ كەتتى. سول ساتتەن باستاپ لەۆ تولستويشا حاراكتەر تۇڭعيىعىنا بويلاۋ, فەدور دوستوەۆسكيشە ويلاۋ, ميحايل شولوحوۆشا شارىقتاۋ, نيكولاي تيحونوۆشا تەبىرەنۋ, الەكساندر فادەەۆشە قارىشتاۋ, ونورە دە بالزاكشا مۇسىندەۋ, ستەندالمەن دوستاسقان ستيليست بولۋدىڭ وزىق ۇلگىسى جانە سول الىپتاردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويماي ءوز ويى, ءوز بويىمەن كورىنگەن قۇدىرەتتى تالانت دەگەن پىكىرلەردى جارىسا جازدى لۋي اراگون, بەنجامين ماتيپ, كونستانتين فەدين, عابيت مۇسىرەپوۆ, اندرە ستيل, الفرەد كۋرەللا, بەردى كەرباباەۆ, ولەس گونچار, شىڭعىس ايتماتوۆ... سىندى الەمگە ايگىلى ءسوز زەرگەرلەرى. نە ايتاتىنى بار, مۇحتار اۋەزوۆ – الەم تاڭعالعان تاڭعاجايىپ قۇبىلىس!
ەكىنشى وي ۇلىلىق ۇلاعاتى
ول ۇلتتىق دراما ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە كوپ كومەكتەستى. مۇنداي ەنتسيكلوپەديالىق تەك ۋاقىت رۋحىنا عانا ەمەس, ونىڭ حاراكتەرىنە ءتان قاسيەت ەدى. نيكولاي تيحونوۆ
ۇلىلىقتىڭ ءبىر ولشەمى – اسپان. بۇل دۇنيەدە ودان بيىك, ودان كەڭ نە بار؟! ۇشا بىلگەن قاناتقا دۇنيە كەڭ دەيتىنىمىز دە سودان. ايتسە دە بيىككە اڭسارى اۋعان قۇشتارلار قانشالىق كوپ بولسا, سول بيىككە شىرقاپ شىققان قىراندار سونشالىق از. ول زاڭدى دا. بيىكتىك تالانتتار مەن قاناتتىلاردىڭ عانا مەكەنى. قۇر قىزىعۋ مەن قۇرعاق قۇشتارلىق قۇشاعىنا سىيمايدى ول. ءومىردىڭ وسى ءبىر قاتال, ءادىل زاڭى ونەرگە دە تيەسىلى. سودان دا بولار, قالامگەرلەر كوپ بولعانمەن, قاناتى تالماس قىران تەكتەس تالانت التىنداي از, جارقىراعان جاقۇتتاي قات. ومىردەگى سياقتى, ونەردە دە وڭاي باقىت بولمايدى. قىمباتتىڭ ءبارى قيىنعا تۇسەدى. جازۋشى جولى – شىڭ مەن شىڭىراۋدىڭ ەكى ارالىعىندا قيىن اسۋعا ورمەلەگەن تاۋدىڭ تار جول, تايعاق كەشۋى ءتارىزدى. سونداي قيىن جول, قيان اسۋدا قارسى الدىڭنان اداستىرماس جۇلدىزىڭ بوپ جاناتىن كەمەڭگەردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى مۇحتار اۋەزوۆ! ول الىستى نۇسقار, اسقارعا باستار جارىق جۇلدىز سياقتى. سوناۋ زەڭگىر اسپاندا جۇلدىزدار قانشالىق كوپ بولسا, اتى مەن زاتى بەلگىلى جارقىراعان جارىق جۇلدىزدار سونشالىق از. ادەبيەت الەمىندەگى سونداي جارىق جۇلدىز مۇحتار اۋەزوۆ ەكەنىن ەشكىمنىڭ اجارىنا قارامايتىن قاتال ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى. ءبىر عانا دالەل. كەڭەستىك كەزدە الەم ادەبيەتىنىڭ 200 تومدىعى جارىققا شىقتى. ون بەس رەسپۋبليكانىڭ ادەبيەتشىلەرى مەن عالىمدارىنان تۇزىلگەن قاتال قازىلار توبى ادامزات تاريحىنداعى بارلىق اسىل قازىنانىڭ ەڭ تاڭداۋلىلارىن ىرىكتەپ, تاريح تەزىندە, زامانا داۋىلىندا ازىپ-توزباعان جاۋھار شىعارمالاردى سول 200 تومعا توپتاستىردى. سول اسىلداردىڭ اسىلى جيناقتالعان باعا جەتپەس قازىنادان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ ءتورت كىتابى ويىپ تۇرىپ ورىن الدى. نيكولاي تيحونوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, كونستانتين سيمونوۆ, ت.ب. الەمگە ايگىلى تۇلعالاردىڭ ءوزى كوپ قالامگەرلەرمەن بىرگە جالپى جيناقتا عانا باس قوسقاندا, ءبىر ءوزى بىلدەي ءبىر ءتورت توممەن توپ جارعان ۇلىلىقتى قۇدىرەت دەسە بولار! توقسانىنشى جىلدارى وڭتۇستىك افريكادا كيمبەرليت ترۋباسىنان حح عاسىرداعى ەڭ ۇلكەن الماستاردىڭ ءبىرى تابىلدى. ودان گاۋھار الۋ ءۇشىن الەمدەگى ەڭ تاڭداۋلى زەرلەۋشى شاقىرىلدى. اتاقتى شەبەر كيمبەرليت ترۋباسىنداعى الماستىڭ قىر-سىرىن ۇعۋ ءۇشىن تەك ونى زەرتتەۋگە عانا ءبىر جىل ۋاقىتىن سارپ ەتتى. سودان سوڭ عانا الماستى قىرناپ, وڭدەپ, زەرلەۋگە كىرىستى. ودان كەيىن توگىلگەن تەر مەن اسقان شەبەرلىكتەن ومىرگە قاي قىرىنان قاراساڭ دا جارقىراپ تۇرعان اسىل تەكتى گاۋھار كەلدى. سونشالىقتى تىڭعىلىقتى زەرتتەۋسىز, ونىڭ تابيعاتىن ۇقپايىنشا, شەلەكتەپ تەر توكپەيىنشە, سوندايلىق عالاماتتى ومىرگە اكەلۋ مۇمكىن ەمەس ەدى, زەرلەۋشىنىڭ ءبىر عانا قاتەلىگى ساتسىزدىككە اكەلىپ سوعار ەدى. الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلى سۋرەتكەر اۋەزوۆ ەڭبەگىن, اۋەزوۆ تالانتىن جۋسان ءيىستى گاۋھار زەرلەۋشىنىڭ اسا نازىك, اسا اۋىر اسقان شەبەرلىگىمەن بەينەلەۋگە بولادى. «بالكىم, سىرت كوزگە بۇل ءسوزىمىز ەرسى دە كورىنۋى مۇمكىن. الايدا, اۋەزوۆتەن كەيىن قازاق جازۋشىلارىنا ادەبي ەڭبەك تىم قيىنداپ كەتكەنىن جاسىرا المايمىز. ول جارىق جالعاننىڭ الدىندا جاقسى اتتاندىرىپ كەتكەن ادەبيەتتىڭ بيىك دەڭگەيىن تومەندەتىپ الماۋ قاي-قايسىمىزعا دا وڭايعا تۇسە قويماس», – دەپ ەسكەرتىپتى كوركەم ءسوزدىڭ كورنەكتى شەبەرى تاحاۋي احتانوۆ ء«سوز سيقىرشىسى» اتتى ماقالاسىندا. ورايىمەن ايتىلعان وسى ورىندى ءسوزدى ۇلى ۇستاز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسيەتى دەپ قابىلداساق جازا باسىپ, جاڭىلىسپاسىمىز ايدان انىق. قازاق ادەبيەتى اۋەزوۆ كەزىندەگىدەن الدەقايدا تەرەڭدەپ, الدەنەشە ءوسىپ كەتتى. اسىرەسە, پروزا جانرىنداعى جاۋھارلارىمىز بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار باتىس پەن شىعىستىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن يىقتاسىپ تۇر. وسى وسۋگە اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ اسەرى, ۇستازدىق كومەگى كوپ بولدى. ايتسە دە, «اۋەزوۆتەن كەيىن تىم قيىنداپ كەتكەن ادەبي ەڭبەك» ازىرگە اۋەزوۆ دەڭگەيىنە جەتە الماي جاتىر. احتانوۆ ايتقان اقيقاتتىڭ ءبىر سىرى وسى.
ءۇشىنشى وي كەمەڭگەرمەن كەزدەسۋ
ء بىزدىڭ كوز الدىمىزداعى وسىناۋ ءىرى مادەني قۇبىلىستى مەن يمەنبەي-اق ناعىز ۇلىلاردىڭ ساپىنا قوسار ەدىم... ۆسەۆولود يۆانوۆ
بۇل وقيعا وتكەن حح عاسىردا, ءدال ايتقاندا 1959 جىلدىڭ كۇزىندە بولىپ ەدى. سول كەزدەگى كيروۆ, بۇگىندە ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا قابىلدانعان ءبىر توپ بوزبالا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىندا ماقتا تەرىپ جۇرگەنبىز. ۇلبىرەپ تۇرعان اپپاق ماقتانى قاۋاشاعىنان الىپ, بەلىڭە بايلاپ العان الا قاپشىققا سالاتىن بۇل جۇمىس جىگىتتىڭ قولى ەمەس ەكەن. ەڭكەيە-ەڭكەيە بەلىڭ تالادى, ماقتانى تەز تەرسەڭ قولىڭدى ماقتا قاۋاشاعى جاراقاتتايدى, باياۋ تەرسەڭ كۇندىك نورماڭدى ورىنداي الماي, قابىرعا گازەتىندە سىنالىپ, كۇلكىگە ۇشىرايسىڭ. تاڭ الدىندا تۇرىپ, اسىعىس تاماقتانىپ, كۇن ۇياسىنان شىقپاي جاتىپ ماقتا تەرۋگە كىرىسەمىز. ءۇزىلىس جوق. تۇسكى استى ماقتالىققا اكەلىپ بەرەدى. سودان قاس قارايىپ, كۇن باتقانشا دامىل جوق. جاتاتىن جەرىمىزگە كەلىپ, كەشكى اس ءىشىپ بولعانشا تۇنگى ون ەكى بولادى. تاڭەرتەڭ ەرتە, ساعات التىدا تۇرۋ كەرەك. شارشاعانىمىزعا قاراماستان تۇنگى ون ەكىدەن كەيىن بولاتىن كينوعا نە بيگە بارامىز. ەرتەسىنە ۇيقىلى-وياۋ ءجۇرىپ تاڭعى اس ءىشىپ, تاعى دا اۋىر جۇمىسقا جەگىلەمىز. سونىڭ بارىنە شىداس بەرگەن قايران جاستىق-اي! سول ءبىر ءبىر سارىندى ءوتىپ جاتقان كۇزدىڭ سۇپ-سۇر سۇرعىلت كۇندەردىڭ بىرىندە اللا تاعالا بىزگە كۇتپەگەن قۋانىش سىيلادى. قوينىمىزعا سىيماعان ول قۋانىش ۇلى ۇستاز مۇحتار اۋەزوۆپەن جۇزدەسۋ قۋانىشى ەدى. اتاقتى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى الەمدى ارالاپ كەتكەن اۋەزوۆ ەندى بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىنا قالام تارتىپ, زامان تالابىنا وراي زامانداستار بەينەسىن جاساۋعا بەكىنىپتى. «جاڭا رومانىنا جاڭا كەيىپكەرلەر ىزدەگەن اۋەزوۆ وڭتۇستىكتىڭ اۋدان, اۋىلدارىن ارالاپ ءجۇر» دەگەن حاباردى قۇلاعىمىز شالعان. «شىركىن-اي, اۋەزوۆ ءبىز جۇمىس ىستەپ جاتقان ماقتاارالدىڭ كيروۆ بولىمشەسىنە كەلسە عوي» دەپ ارمانداپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە وزىممەن بىرگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا قابىلدانعان جەرلەسىم قويشىعارا – بۇگىنگى بەلگىلى قالامگەر قويشىعارا سالعارين: – انە, انا جاققا قاراڭدار, – دەدى. بىرنەشە جەڭىل ماشينا تاسپاداي تارتىلعان تەپ-تەگىس اسفالت جولدان بۇرىلىپ, ويقى-شويقى دالا جولىمەن تۋرا بىزگە قاراي بەتتەپ كەلەدى ەكەن. الدا – ۇزىن قارا «زيم». «بۇلار كىمدەر؟» دەپ ويلاپ ۇلگەرگەنشە ماشينالار لەگى ماقتالىقتىڭ شەتىنە كەلىپ توقتادى. الدىڭعى ماشينادان تۇسكەن ورتادان جوعارى بويلى, كەرەقارىس كەڭ ماڭدايى كۇن نۇرىمەن شاعىلىسقان, ەتجەڭدى, بۇيرا شاش كىسىنى جازباي تانىدىق. ول ويلى ءجۇزىن ءوزىمىز گازەتتەردەن ءجيى كورىپ جۇرگەن ءسوز زەرگەرى, وي الىبى مۇحتار اۋەزوۆ ەدى. كۇتپەگەن قۋانىشقا كەز بولعان بىزدەر جۇگىرە باسىپ اۋەزوۆتىڭ قارسى الدىنا كەلىپ كىلت توقتادىق تا: – اسسالاۋماعالەيكۋم, مۇحتار اعا! – دەپ جاپا-تارماعاي جارىسا سالەم بەردىك. سالەمدى الىپ بىزگە سۇيسىنە قاراعان اۋەزوۆ شابىتتانا سويلەدى: – ءپالى, وزدەرىڭ توركىندەرىڭ كەلگەن كەلىندەي قۋاندىڭدار عوي. ءجون, ءجون-اق! مەن سەندەردىڭ توركىن جۇرتتارىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەن كەلدىم عوي. ءيا, بالاپاندارىم, جاعدايلارىڭ قالاي؟ جۇمىستارىڭ جەڭىل ەمەس, ارينە. جاتىن ورىندارىڭ جايلى, اس-سۋلارىڭ سايلى ما؟ ەشكىم رەنجىتكەن جوق پا, سەندەردى؟ ءبارى دۇرىس پا؟ – ءبارى دۇرىس. – جاقسى, – دەسىپ جارىسا سويلەپ جاتىرمىز ءبارىمىز. – ال مۇندا ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارىنان كىم بار؟ باسشىلارىڭ كىم؟ – دەپ سۇرادى اۋەزوۆ. – مەن بارمىن, مۇحتار ومارحان ۇلى, – دەدى وتىزدىڭ و جاق, بۇ جاعىنداعى سۇڭعاق بويلى سۇلۋشا كەلگەن ورىس جىگىتى. – سالەمەتسىز بە؟ اتى-ءجونىڭىز؟ – پلاحين. – قاي كافەدرادانسىز؟ – اسكەري كافەدرادان. – شاماسى, جاڭا كادر بولارسىز؟ ءبىرازدان بەرى بولسا بىلسەم كەرەك ەدى, – دەدى اۋەزوۆ پلاحينگە بارلاي قاراپ. – ۋنيۆەرسيتەتكە جۇمىسقا تۇرعانىما ءبىر-اق جىل بولدى, – دەدى پلاحين مارشالدىڭ الدىندا تۇرعان وفيتسەردەي ءتىپ-تىك, اشاڭ دەنەسى سىمداي تارتىلىپ. – ال پلاحين جولداس, نە ايتاسىز؟ ستۋدەنتتەردىڭ جاعدايى جاقسى ما؟ ولاردىڭ ەڭبەگى, تۇرمىس جاعدايىنا وراي جەرگىلىكتى باسشىلارعا ايتار تالاپ, تىلەكتەرىڭىز بار ما؟ قىسىلماي بايانداڭىز. – ەشقانداي ءوتىنىش جوق. ءبارى جاقسى, مۇحتار ومارحان ۇلى. – ءبىزدىڭ فيلفاكتان, جۋرفاكتان قانشا ستۋدەنت بار مۇندا؟ – فيلفاكتان وتىز, جۋرفاكتان جيىرما. – ە, مەنىڭ لەكتسيامدى تىڭدايتىندار ەلۋ ەكەن عوي. – ەلۋ دەگەن دە ءبىر قاۋىم ەل, – دەپ قالدى پلاحين. – كورىپ تۇرسىزدار عوي, – دەدى اۋەزوۆ ەندى ءبىر ءسات ارقا تۇسىندا تۇرعان جول سەرىكتەرىنە باسىن بۇرىپ – بۇل تۇستان زۋ ەتىپ وتە شىقپاي قىرىق شاقىرىم كەرى ءجۇرىپ كەلگەن ەڭبەگىمىز ەسەلەپ قايتتى ەمەس پە؟ بالاپاندارىمنىڭ قۋانعانىن كورمەيسىڭدەر مە؟ ادامنىڭ ادامعا قۋانىش سىيلاۋىنان اسقان باقىت بار ما؟! – دۇرىس ايتاسىز, مۇحا! ستۋدەنتتەر عانا ەمەس, ءسىز ءوزىڭىز دە تولقىپ تۇرسىز عوي. – قۋانىپ تا تۇرمىن. بۇل جاستار ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىن كورىپ تۇرمىن بۇلارعا قاراپ, – دەدى كەلبەتتى كەڭ ماڭدايىن كۇن ساۋلەسى ايمالاعان كەمەڭگەر اۋەزوۆ جۇمساق جىميىپ. – وزىڭىزدەي ۇلى ۇستازدان ءتالىم الاتىن بۇل جاستار باقىتتى عوي, – دەدى اڭگىمەگە ارالاسىپ, اۋەزوۆتىڭ تاعى ءبىر جولسەرىگى. – بىزگە ات باسىن بۇرعانىڭىزعا راحمەت! سىزگە مىڭ مارتە تاعزىم, – دەدى ورتامىزداعى بىزدەردەن بەس-التى جاس ۇلكەن شافقات اتتى ستۋدەنت. – راحمەت دەگەن ۇلى ءسوز, – دەدى اۋەزوۆ وڭ قولىمەن مۇرىنىن ساۋمالاپ – ءبىزدىڭ قىرىق شاقىرىم بەرى بۇرىلىپ, قىرىق شاقىرىم كەرى قايتاتىن ۇزىن-ىرعاسى سەكسەننەن اسپايتىن از ەڭبەگىمىزگە بۇدان ارتىق باعا بولماسا كەرەك. – دۇرىس ايتاسىز. – ءدال سولاي, – دەستى اۋەزوۆتىڭ جول سەرىكتەرى. – ال, جاس دوستارىم, الماتىدا, ۋنيۆەرسيتەتتە كەزدەسكەنشە. جولىققانشا جول جاقسى, كورىسكەنشە كۇن جاقسى بولسىن! – دەپ ستۋدەنتتەرگە مەيىرلەنە قارادى ۇلى ۇستاز. سول ءسات مۇڭلى, ويلى جانارى تاڭعى شىقتاي مولدىرەپ, نۇر توگىلگەن اۋەزوۆتىڭ جۇزىنەن ونىڭ تەبىرەنگەن تەرەڭ سەزىمىن كورگەندەي بولدىق. – بىزدەر, سول جىلى ستۋدەنت اتانعان جاستار كەدىر-بۇدىر دالا جولىندا شايقالىپ بارا جاتقان جەڭىل ماشينالارعا قادالا قاراپ ءبىراز تۇرىپ قالدىق. – قاپ, فوتواپپاراتتىڭ بولماعانى-اي, – دەدى وتەجان نۇرعاليەۆ. – اۋەزوۆتىڭ وزىمەن سۋرەتكە تۇستىك دەپ ماقتانىپ جۇرەتىن ەك. سول كۇنگى سول ءبىر قۋانىش ءالى ەستە... سول كەرەمەت كوركەم كەرميىق كورىنىس, سول سىمباتى بولەك سۇلۋ سۋرەت كۇنى بۇگىن دە كوز الدىمدا. ءسىرا دا ەستەن كەتپەيتىن سول ءبىر ساۋلەلى ءسات ەسكە تۇسكەندە جۇرەك شىركىن سىزداپ سالا بەرەدى. الىستاعان سايىن بيىكتەي بەرەتىن ۇلى اۋەزوۆتى ءبىر ءبىز عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاق, كەمەل تاريح اڭسايدى, ساعىنادى. ساعىندىم سەنى, ۇلى ۇستاز! اڭسادىم سەنى, مۇحا! بۇل سارقىلمايتىن ساعىنىش, ماڭگىلىك ساعىنىش! ...اۋەزوۆتى اسا جوعارى باعالاعان پاراساتتى پىكىرلەردى ميحايل شولوحوۆ تا, الەكساندر فادەەۆ تە, اندرە ستيل دە, نيكولاي تيحونوۆ تا, الەكساندر كورنەيچۋك تا, بەردى كەرباباەۆ تا, مۇستاي كارىم دە, راسۋل عامزاتوۆ تا, بەنجامين ماتيپ تە, ءوزىمىزدىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ تە, تالاي ەلدىڭ تالاي تارلانبوزدارى ايتىپتى. سولاردىڭ ءبىرى – نيكولاي پوگوديننىڭ: «قازاقستان ءۇشىن اۋەزوۆ ەكىنشى اباي, ءبىز ءۇشىن شىعىستىڭ شولوحوۆى» دەگەن ءسوزىنىڭ ەكىنشى بولىگىنە باقيعا اتتانعان ساتتە ايتىلعان ءسوز ۇلى سۋرەتكەر تۇلعاسىن اشۋدا كەمەل ەمەس, كەم سوعىپ وتىر. ولاي دەيتىنىم, اۋەزوۆ شىعىستىڭ عانا ەمەس, الەم ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ شولوحوۆى. ۇلى ۇستاز مۇحتار اۋەزوۆ ۇلت ادەبيەتىن عانا ەمەس, الەم مادەنيەتىن دا جاڭا بيىككە كوتەرگەن ۇلى سۋرەتكەر. كوركەمسوز بەن كەمەڭگەر ويدىڭ الىبى ول! تاريح – انا ۇزاق تولعاتىپ, سيورەك تۋاتىن ۇلى تۇلعالار ءبىر حالىقتا عانا ەمەس, بار حالىقتا دا بار. ولار ءبىر ۇلتتىڭ عانا ەمەس, بارلىق ۇلت, بارشا حالىقتىڭ ماقتانىشى. الەمدىك اسىل قازىناعا ولار قوسقان جاۋھارلار ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگى. كوركەمسوز بەن كەمەڭگەر وي الىبى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ وسى ساناتتاعى ساڭلاق. ول وتكەن – جيىرماسىنشى عاسىرداعى الىپتار توبىنىڭ كوشباسشىسى.
ءتورتىنشى وي كەمەڭگەردىڭ جارىعى
ونىڭ تابيعي بولمىسى, ءوز حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ەلىمىزدىڭ ينتەلليگەنتسياسى تابىستارىنداعى الاتىن ورنى شەكتەن تىس ماڭىزدى دا پوەتيكالىق قۇبىلىس. كونستانتين فەدين
سوناۋ تۋ الىستا قالعان اتى بەلگىسىز ارعى داۋىرلەردەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ادامنىڭ اقىل-ويى مەن قيالىنان نەبىر عاجايىپتار تۋىپ, ادام قولىمەن تالاي كەرەمەتتەر جاسالدى. پەرعاۋىندار پيراميداسى, سەميراميدانىڭ اسپالى باعى, ەفەس قالاسىنداعى عيباداتحانا, زەۆس ءمۇسىنى, ماۆسول پاتشا ماۆزولەيى, رودوس الىبى, الەكساندرياداعى ەجەلگى دۇنيە شىراعى – الەمنىڭ جەتى كەرەمەتى, ونان سوڭ سەگىزىنشى كەرەمەت ءتاج ماحال مازارى ومىرگە كەلدى. ادامنىڭ اقىل-ويى اتوم قۋاتىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانا باستادى. كارى تاريحتىڭ ءوزىن تاڭعالدىرىپ عارىشقا ۇشتى. ءسوز جوق, مۇنىڭ ءبارى ادامزات تۋعىزعان عاجايىپتار. وسى كەرەمەتتەردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – ادامزات دانالىعى تۋعىزعان بەينەلەر الەمى – ادەبيەت. عاسىرلار بويى ساقتالا بەرەتىن بايلىقتارى بار ادەبيەتتىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن تۋعىزعان تالانت اسپانداعى اي مەن كۇندەي اياۋلى. كەمەل ويلى كەمەڭگەر تالانتتىڭ ءوزى دە, ونىڭ قايتالانباس حاس تۋىندىلارى دا زەڭگىر كوكتەگى كۇن, الىس جۇلدىز جارىعىنداي قۋاتتى دا شۋاقتى! قۇدىرەتتى تالانت مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كەمەل ويلى كەمەڭگەر تۋىندىلارىنىڭ جارىعى الەم ادەبيەتىنە نۇر شۇعىلاسىن توگىپ تۇر. تاس توبەدەن قۇيىلعان سول ساۋلەگە شومىلعان, كەمەڭگەرلىك پەن عۇلامالىقتان ءنار العان مۇستاي كارىم, راسۋل عامزاتوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ەۆگەني ەۆتۋشەنكو, ريمما كازاكوۆا, انار, مومىن كانوات, گەرمان كانت, روبەل, پاۋلو كۋەلو, الەكس لا گۋما سىندى سان ەلدىڭ ساڭلاقتارى بۇل كۇندە الەم ادەبيەتىنە ۇلكەن ولجا سالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعالار. كەمەڭگەردىڭ جارىعى ويىن وياتقان, ساناسىنا ساۋلە قۇيعان وقىرمان سانى مىڭ ەمەس, ميلليوندارمەن ولشەنسە كەرەك. كەمەڭگەر جارىعى الەمگە ورتاق! ول اسپانداعى اي مەن كۇندەي الەمگە ءۇنسىز ساۋلە شاشىپ تۇر!
ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
الماتى