2010 جىلعى 17 تامىزدا «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى مەن سوت ءجۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءجونىندەگى شارالار تۋرالى» پرەزيدەنت جارلىعىمەن باس پروكۋراتۋراعا كولىك پروكۋراتۋراسى ءجۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ, ياعني ءۇش ايماقتىق پروكۋراتۋراسىن بىرىكتىرۋ (وڭتۇستىك شىعىس, باتىس جانە ورتالىق) تاپسىرىلعان ەدى. كولىك جۇيەسى باسقارماسىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك جۇيەگە توپتاستىرۋ باس كولىك پروكۋراتۋراسىنا تۇتاستاي العاندا ورتالىقتاندىرىلعان كەشەندى كولىك وبەكتىلەرىندەگى زاڭدىلىق جاعدايىنا تولىق باقىلاۋ جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە باس كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ قاراماعىندا ەل اۋماعىندا ورنالاسقان 24 اۋداندىق كولىك پروكۋراتۋراسى بار.
كولىك پروكۋرورلارى (تەمىر جول, اۆتوموبيل, تەڭىز, ىشكى سۋ كولىگى, اۋە, قالالىق ەلەكتر جانە مەتروپوليتەن, سونداي-اق ماگيسترالدى قۇبىرلى وتكىزگىشتەردە) كولىكتەردە زاڭنامانىڭ بىرەگەي قولدانىلۋىنا قاداعالاۋ جاسايدى, سونىمەن قاتار, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ (مەنشىك نىسانىنا قاراماي) كولىك سالاسىمەن بايلانىستى قىزمەتىنە باقىلاۋ ءجۇرگىزەدى. باس كولىك پروكۋراتۋراسى جۇمىسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – كولىك نىساندارىندا زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەت پەن قوعام مۇددەسىن, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ بولىپ تابىلادى.
قۇرىلعان كەزەڭنەن باستاپ ءبىرشاما ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدىك دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مىسالى, اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايى ىشىندە 26 مىڭنان استام ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى قورعالدى, 1213 زاڭسىز اكتىلەر بۇزىلدى, 2182 تۇلعا اكىمشىلىك جازاعا تارتىلدى. 2 ملرد. 440 ملن. تەڭگە ءوندىرىلىپ الىندى, ونىڭ ىشىندە 823 ملن. تەڭگە مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىلدى.
سوڭعى كەزدەرى دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, كوبىنەسە ۇشاقتار, ۆوكزالدار تەررورشىلاردىڭ باستى شابۋىل وبەكتىلەرى بولىپ وتىر. وسىلاردى ەسكەرە كەلە, كەيىنگى كەزدە اۋەجايلار مەن ۆوكزالدارعا شابۋىل جاساۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋ ماسەلەلەرىنە تالداما جاسالدى. تەرروريزم جانە ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى ارەكەت جاساۋ ماسەلەسى دە تاياۋدا بولىپ وتكەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە تىڭدالىپ, بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارى قابىلداندى. تەررورلىق اكتىلەردەن باسقا دا قاۋىپتەر بارشىلىق. ماسەلەن, ءارتۇرلى كولىكتەردە ءجيى كەزدەسەتىن توسىن وقيعالار سالدارىنان جىل سايىن مەملەكەتتىڭ ادام رەسۋرستارىنا, ەكونوميكاعا ۇلكەن شىعىندار اكەلۋدە. وسىنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ دا باس كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ باستى نازارىندا.
جىل سايىن پروكۋرورلار تەمىر جول جانە باسقا كولىك ءتۇرلەرىندە كوپتەگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتايدى. تەك اعىمداعى جىلى قاداعالاۋ تەكسەرىس قورىتىندىسىنا سايكەس 114 لوكوموتيۆتى, 2,5 مىڭ جولاۋشىلار جانە جۇك ۆاگوندارىن, 130 ارنايى قوزعالىس تەحنيكاسىن پايدالانۋ توقتاتىلدى. جەكەلەگەن تەمىر جول ۋچاسكەلەرىندە جىلدامدىق ازايتىلدى.
باستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – بۇل تەمىر جولدا قولدانىلاتىن تەحنيكالاردىڭ ەسكىرگەندىگى جانە وعان كورسەتىلەتىن تەحنيكالىق جوندەۋ ساپاسىنىڭ ناشارلاۋى, سونداي-اق وسى ماسەلەلەردى رەتتەپ ايقىندايتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانىڭ بولماۋى. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, تەمىر جولدا پايدالانىلاتىن تەحنيكالاردىڭ 70 پايىزى جارامسىز كۇيگە جەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە بيىلعى جىلى 123 قوزعالىس قۇرامىنىڭ تەمىر جولدان شىعىپ كەتۋ, ونىڭ ىشىندە 60 ۆاگوننىڭ كەلۋ جولدارىندا, 4 ۆاگوننىڭ ستانسالىق جولدارىندا, 49 ۆاگون ماگيسترالدى جولدا, سونداي-اق 10 لوكوموتيۆتىڭ جولدان شىعىپ كەتۋ فاكتىلەرى تىركەلدى. بيىلعى جىلى قوزعالىس قۇرامىنىڭ جولدان شىعىپ كەتۋى ءبىرشاما ازايدى.
ال ەندى ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنا كەلەتىن بولساق, وندا اۆيا وقيعالاردىڭ سانى وتە جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. اۋە كەمەلەرىن, اۋەجايلاردى, تىكۇشاقتار مەن ولاردىڭ ۇشۋ-قونۋ الاڭدارىن سەرتيفيكاتتاۋ كەزىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىلىپ, وسى سالادا مەملەكەتتىك رەتتەۋ تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلمەيدى. قۇبىرلى وتكىزگىشتەردە دە وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرىلەتىندىگى انىقتالدى. وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا ورنالاسقان «ينتەرگاز تسەنترالنايا ازيا» اق گاز قۇبىرىندا جارىلىس بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ماشينيست قازا تاپتى. وسى فاكتى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەكسەرىلۋ ءۇستىندە. ەگەر بۇل جەردە قاتەلىك ادام تاراپىنان بولسا دا پايدالانىلىپ وتىرعان قۇبىردىڭ ەسكىرگەندىگىن دە اتاپ ءوتۋ قاجەت. جەكەلەگەن ۋچاسكەلەردەگى قۇبىرلى وتكىزگىشتەر 60 جىلدان اسىپ كەتكەن, بۇل پايدالانۋ مەرزىمنىڭ باياعىدا وتكەندىگىن بايقاتادى.
جىل سايىن كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرىپ جاڭارتۋعا مەملەكەت تاراپىنان قارجى از ءبولىنىپ وتىرعان جوق, الايدا وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر بۇگىن عانا تۋىنداعان جوق ول ونداعان جىلدار بويى قوردالانعان ءماسەلە. ونى تەكسەرىستەر ناتيجەسى دالەلدەپ وتىر. ءبىر عانا مىسال كەلتىرۋگە بولادى. باس كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ ارنايى پروكۋرورلارى «قتج» ۇك» اق لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن «ۇركەن لتد» جشس باسشىلارىنىڭ جولدىڭ جوعارعى قاباتىن جوندەۋگە بولىنگەن مەملەكەتتىڭ 900 ملن. تەڭگەدەن استام قارجىسىن جىمقىرىپ قالۋ فاكتىسىن انىقتادى. باسقا دا مىسال. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگىنىڭ جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ ۇيىمدارى قىزمەتى بيۋدجەتتەن ءبولىنەتىن سۋبسيديا قاراجاتى باعاسىن قاساقانا كوتەرۋ ارقىلى مەملەكەتكە 164 ملن. تەڭگە شىعىن كەلتىرگەن. انىقتالعان زاڭ بۇزۋلار بويىنشا پروكۋراتۋرا تاراپىنان شارالار قولدانىلدى.
كولىك پروكۋرورلارىنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بۇل ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن كولىك قىزمەتىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. كولىكتەگى الەۋمەتتىك پروبلەمالارعا ۇدايى كوڭىل ءبولىنىپ, كولىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ ۋاقتىلى ءجانە تولىق تولەنۋى باستى نازاردا. قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 24 مىڭ قىزمەتكەرگە جالپى سوماسى 1,4 ملرد. تەڭگە ەڭبەكاقى ءتولەندى. كولىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ 26 وندىرىستىك جاراقات الۋ فاكتىسى انىقتالدى, ولار كەزىندە تەكسەرىلمەگەن جانە ەسەپكە الىنباعان.
پروبلەمالىق ماسەلەنىڭ ءبىرى بۇل ۆوكزالداردىڭ تەحنيكالىق جاعدايى مەن ونى جاراقتاندىرۋ بولىپ وتىر. ەلدەگى 160 ۆوكزالدىڭ تەحنيكالىق جاعدايى سىن كوتەرمەيدى, ولاردىڭ 32-ءسى اپاتتى جاعدايدا. تەكسەرىس بارىسىندا بيلەتسىز جولاۋشىلار تاسىمالداۋ جانە اقى تولەنبەگەن جۇكتەر تاسىمالداۋ فاكتىلەرى ءجيى ۇشىراسادى, جولاۋشىلار ۆاگوندارىن سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپقا ساي ەمەستىگىن بىلە تۇرا پايدالانۋ فاكتىسى, سونىمەن قاتار ورتكە قارسى نورمالاردى ساقتاماۋ جاعدايلارى انىقتالدى.
جالپى, تەكسەرىس قورىتىندىسى بويىنشا اكىمشىلىك جانە ءتارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى 100 ۇسىنىس ەنگىزىلىپ, 180 تۇلعا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, 4 ۇسىنىس ورىندالدى, ۇكىمەتكە وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ سەبەپتەرى مەن ولاردى تۋىنداتاتىن جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ شارالارىن قاراستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى جيناقتالعان ۇسىنىستار ازىرلەنۋدە.
ىبىراي تىلەۋعالەەۆ, باس كولىك پروكۋرورى.