(ەسسە)
اكەم عابدىجاپپار ماعان:
– بالام, جاقسى اداممەن دوس بول, –دەپ وسيەت ايتاتىن. ول كەز كەڭەستىك زامان. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە جاقسى ادام مينيستر, وبلىستىق, اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى, نەمەسە سول سياقتى قاسىنا بوگدە جاندى جولاتپايتىن وڭشەڭ ىعاي مەن سىعايلار.
– اكە, – دەيمىن, – ونداي جاقسى ادامدار مەنى جاندارىنا جولاتا ما؟
اكەم مەنىڭ ىشىمدەگىنى دە تۇسىنگەندەي:
– ولاي بولسا, جاقسى ادامدارعا قىزمەت ەت, –دەيدى ايتقان پىكىرىنەن قايتپاي.
مەنىڭ كوز الدىما تاعى دا الگىلەر كەلىپ:
– اكە, ولارعا قىزمەت جاساۋ دا مۇمكىن ەمەس, – دەيمىن كەجەگەم كەيىن تارتىپ. اكەمنىڭ مىنەزى جىبەكتەي, سابىرلى ادام ەدى, ءسوزىن جالعاستىرىپ:
– بالام, وندا جاقسى ادام تۋرالى قارالاپ ءسوز سويلەمە, – دەيتىن امالى تاۋسىلىپ.
ول كىسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, ايتقان ىزگى وسيەتتەرىن ساعىنىشپەن ەسكە السام, اكەم ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتە ءتۇسىنۋىمىز ءۇشىن, الدىمەن جاقسى ادام كىم دەگەندى ايقىنداپ الماعان ەكەنبىز.
جاقسى ادام مەن ايتقاندار ما, ارينە, جوق. جاقسى ادام ستاتۋسى مۇلدەم بولەك. حاكىم شاكارىم «ايقاپ» جۋرنالىنا 1913 جىلى «بىلىمدىلەردەن بەس ساۋالدىڭ جاۋابىن سۇرايمىن» دەپ حات جازىپ ەدى. سول بەس ساۋالدىڭ بىرىندە: «ەڭ جاقسى ادام نە قىلعان كىسى؟» دەگەن ەدى. ول تۋرالى مەن ەڭبەگىمدە تولىعىراق جازعانمىن («دانىشپان شاكارىم». الماتى «اتامۇرا», 2008).
جاقسى ادام تۋرالى ەسىم اتام دا ءجيى ايتىپ وتىراتىن. ول كىسى داستارقان باسىندا تەك داستارقان ءسوزىن ايتىڭدار دەيتىن. اتامنىڭ پىكىرىنشە, داستارقان ءسوزى – جاقسى ءسوز. مەن دە جاقسى ءسوز سويلەۋشىلەر جاقسى ادامدار دەگەن تۇسىنىكتەمىن. اعىل-تەگىل مول داستارقان باسىندا وتىرىپ, نەسىبە, ىرىستى اتتاپ, ۇساق-تۇيەك اڭگىمەلەرگە ءورىس بەرەتىنىمىز قالاي؟ ەسىم اتام زاماننىڭ اۋىر كەزىندە ءومىر ءسۇردى, داستارقان ۇستىندە باۋىرساق پەن سارى مايدان وزگە ەشنارسە جوق. سوندا جارىقتىق:
– داستارقان باسىندا جاقسى اڭگىمەلەر ايتىڭدار, قۇت قاشپاسىن, – دەپ مەيىرلەنىپ وتىرۋشى ەدى. بۇل, ارينە, جانى جومارت, جاقسى ادامنىڭ ءسوزى.
جىراۋلاردان قالعان اتالى ءسوز: «جاقسى ادامنان قول ۇزبە, شولدەگەندە سۋسىنىڭ». ءيا, ادامعا دەگەن قۇرمەت ءشول دالاداعى سۋسىن دەسەك, جاقسى ادام وزگەلەردى وزىندەي باعالاي بىلگەن جان ەمەس پە؟
اكەم عابدىجاپپار قانداي ادامدى بولماسىن جان-تانىمەن قۇرمەت تۇتۋشى ەدى. مەنىڭ ءسوزىمنىڭ راستىعىنا اكەمدى كورگەن, بىلگەن ءاربىر ادام كۋالىك بەرە الادى دەگەن سەنىمدەمىن. ادامدى الالاۋ اكەمدە مۇلدەم جوق مىنەز. ول شۋاق مىنەزدى جان بولاتىن.
اكەم دۇنيەگە 1911 جىلى كەلدى. تاريح كۋا, سول كەزەڭنەن باستاپ ادامزات نە كورمەدى. جويقىن ەكى الەمدىك سوعىس بولدى. 1914 جىلعى سوعىسقا قارا جۇمىسشى بولىپ اكەسى ەسىم بارىپ قايتسا, ءوزى 1939 جىلعى اق فيندەرمەن, ودان ءارى « ۇلى وتان سوعىسى» دەپ اتالعان قان مايداندا بولىپ, ءبىر كوزىنەن ايرىلىپ مۇگەدەك بوپ ورالدى. ەلدە دە جاعداي ءماز ەمەس. ايتەۋىر ولمەستىڭ كۇنى. كەلە كولحوزدا بريگادير بولدى, كۇننىڭ اتىسى, تاڭنىڭ باتىسى كوز ىلمەي ەڭبەك ەتتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءبىر قولىنان ەڭبەك مايدانىندا ايىرىلدى. ءبىر كوزىنەن, ءبىر قولىنەن جارىمجان بولىپ ءجۇرىپ, بەسەۋمىزدى (ناسيفوللا, مەن, اگيوني, ساۋلە, عابيبوللا) ءوسىرىپ ەل قاتارىنا قوستى. كەيىنگى 26 جىل بويى لەبياجى سەلوسىندا يمام بولىپ, ەلدى رۋحاني ساۋىقتىرۋ ىسىندە ولشەۋسىز قىزمەت اتقاردى.
ءسويتىپ, ناعىز توتاليتارلىق, اتەيستىك قوعامدا اكەم عابدىجاپپار لەبياجى سەلوسىنىڭ يمامى بولىپ قىزمەتكە ارالاستى. ايتپاعىم, قازاق حالقى قانشاما سوتسياليزمگە بۇرىلعانىمەن, يسلام دىنىنەن ايىرىلعان جوق. يسلام قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرپىمەن, داستۇرىمەن بىتە قايناسىپ, وزىنە ءورىس تاپتى. سول اتەيستىك زاماننىڭ وزىندە دۇنيەدەن قايتقانداردىڭ يمانى ايتىلماي, ءدىني داستۇرمەن جەرلەنبەگەنى كەمدە-كەم بولاتىن. حالىق يسلام دىنىنەن الشاقتاعانمەن, ەشقاشان ونى جوعالتقان جوق. وسى ۇزىلگەلى تۇرعان تۇستا ءجىپتى جىپكە بايلاپ جالعاستىرعان اكەم سياقتى اۋىل قاريالارى از بولعان جوق. سولار استىڭ ءدامىن كەلتىرەتىن تۇز سياقتى ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ساقتاپ وتىردى دەسەم ارتىق ايتپاعانىم بولار.
اكەم جەتپىستەن اسقان شاعىندا دەرتتى بولىپ, سەمەي قالاسىنداعى اۋرۋحانادا ەم الدى. ول كەزدە سەمەي پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا قىزمەتتەمىن, تۇرمىسىم ءتاۋىر, كولىك بار دەگەندەي. ەمحاناعا كۇنىنە نە كۇنارا قاتىناپ تۇرامىز. اكەمنىڭ سىرى كەلىنى ريمما ەكەۋمىزگە بەلگىلى. ول كىسى ەمحانانىڭ قارا شايى مەن نانىنان باسقا تاعامىن اۋزىنا المايدى. جانە ادەتىن قويماي بەس ۋاقىت نامازىن قازا جىبەرمەيدى. مەن ونىڭ بۇل ىسىنە نارازى بولىپ:
– اكە, ەندى ەمحانادا نامازدى قويا تۇرمايسىز با؟ – دەسەم, جاۋتاڭداپ كەلىنى ريمماعا قارايدى. ول دا دارىگەر:
– اتا, بالاڭىزدى تىڭداماڭىز, ول كوممۋنيست بولعان سوڭ ايتىپ تۇر, – دەپ اكەم جاعىنا شىعىپ كەتەدى.
ەندى بىردە كەلسەم, اكەم ەمحانادا شالداردى جيناپ الىپ, قويدىڭ باسىن مۇجىپ وتىر. بۇل نە دەگەندەي تاڭدانىس بىلدىرسەم, سول ەمحاناعا اكەمدى كورىپ كەڭەس بەرۋگە كەلگەن حيرۋرگ دوسىم مۇزافاردىڭ ءىسى ەكەن. ول ەمدەلىپ جاتقاندارعا:
– اقساقال, ءدىندار ادام. ساۋاپ الاسىڭدار, كۇتىڭدەر, ول بۇل جەردىڭ تاماعىن جەمەيدى, – دەگەن سوڭ, دارىگەرلەر كەزەكتەسىپ, بىرەۋ قويدىڭ باسىن, جامباسىن, بىرەۋ قازىسىن تاسي باستاپتى.
مەن نارازىلىق ءبىلدىرىپ, مۇنى قويىڭدار دەسەم, قاس قىلعانداي سول كەزدە مۇزافاردىڭ كەلە قالماسى بار ما. ول بىردەن ءوزىنىڭ تىك مىنەزىنە سالىپ:
– اقساقال, بالاڭىزدى تىڭداماڭىز. بۇلار فيلوسوفتار, دىنگە قارسى, – دەپ اڭگىمەنى ونان سايىن كۇشەيتتى.
اكەم اينالايىن دەپ, مۇزافاردى قۇشاقتاپ جاتىر. مۇزافار مەنىڭ دوسىم, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, بەلگىلى حيرۋرگ. اكەسى جاڭا-سەمەي مەشىتىنىڭ يمامى بولعان. قازىر ءوزى دە ءدىن جولىندا, تاماشا ازامات.
اكەم تۋرالى ەستەلىك مول, سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ەسىمدە قالعانى سەكسەنگە جاقىنداعاندا ءبىر ءسوزدى ءجيى قايتالايتىن بولدى. باسىندا وعان ونشاما ءمان بەرمەي ءجۇر ەدىم, كەيىنىرەك ويلانسام, اسىرەسە ءوزى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, ول ءسوز ساناعا ساباق بولاتىن ۇلاعاتتى ماعىنا ەكەنىن تۇسىنە باستادىم. اكەم ايتاتىن:
«ومىرىمدە اكەمدى بىردە-ءبىر رەت رەنجىتىپ كورمەدىم», – دەپ.
مۇنى ول زور ماقتانىشپەن ايتاتىن. جوعارىدا ايتتىم, اكەمنىڭ اكەسىنىڭ اتى ەسىم (ەشمۇحاممەد). ول 1963 جىلى 91 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. اكەلى-بالالى ەكەۋىنىڭ كورمەگەن قيىندىعى جوق, سونىڭ ءبىرىن ول كىسى حيكايا ەتىپ, ماعان بايانداپ بەرىپ ەدى.
تاڭ سارىدەن ءبارى جينالا باستادى. اكەمنىڭ بەلسەندىلەردەن قاشىپ, “ىشكە” اۋعالى جاتقانىن ءتۇسىندىم. ءۇي ىشىنەن توسەك-ورىن, كيىم كەشەك, ىدىس-اياق الىندى. جولعا اكەم, اتام, ءىنىسى – ءبارى شىقپاقشى. دەمەك, بۇل جەردە ءتىرى جان قالمايدى. مەن تاڭمىن. ماعان كوشۋ تۋرالى ەشكىم ءلام دەگەن جوق. مەنىڭ كوشۋگە تىپتەن ەش دايىندىعىم جوق. وزگەلەردىڭ قولىندا تۇيىلگەن كيىم-كەشەكتەر. بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ بولعان جۇرت جاپا-تارماعاي تىزە بۇكتى. اتام قۇران وقىدى, ساپارعا ساتتىلىك تىلەدى. ال, جۇرەمىز دەگەن اكەمنىڭ ءسوزى ساڭق ەتە تۇسكەندە, باياعىدان بۋلىعىپ وتىرعان ايەلدەر جاعى شۋىلداپ, جىلاپ قويا بەردى. ۇلكەندەر توقتاۋ ايتقانمەن, كوبى وكسىكتەرىن باسا الماي ەڭىرەدى. قايتسىن, جيعان-تەرگەن, قورا-قوپسى ءبارى قالىپ بارادى. تۋعان جەردەن سۋ شىققانداي باس اۋعان جاققا قاڭعىرىپ بارامىز. «ىشكە» بارامىز دەيدى, ونىڭ نە جەر ەكەنىن كىم بىلگەن. وندا ءبىزدى كىم قۇشاق جايىپ قارسى الماق؟
شەشەم مارقۇم وتە ۇستامدى كىسى ەدى, ەسەڭگىرەپ تۇرعان ماعان جاقىنداپ كەلىپ قۇشىرلانا ءسۇيدى دە, قولىما ءبىر تۇيىنشەك ۇستاتتى.
– بالام, بەرىك بول, ساقتان پالە-جالادان. قايتەيىن, – دەپ كوزىن ءسۇرتىپ ارباعا بەت الدى.
مەنىڭ اياق استىمداعى ۇلپا جەر دوڭگەلەنىپ سالا بەردى. قالايشا سوندا, ەلگە پانا بولماعان مىنا جۇرتتا مەن جالعىز قالماقپىن با؟ قايتىپ قيىپ تاستاماقشى. جوق, نە كورسەم دە اكە-شەشەم, ءىنى-قارىنداستارىممەن كورەيىن. مەن ولاردان قالمايمىن دەپ ىشتەي بەكىندىم. قاسىما اتام كەلدى.
– بالام, اقىلدى بول. ەل ىشىندەگى جاننىڭ وزەگى تالمايدى. ءبىز باسىمىزعا ءىس ءتۇسىپ, اۋىپ بارامىز. سەن وسىندا بول. بالاسىڭ, ەلەۋسىز جۇرە بەرەسىڭ. بىزگە قيىن... ءتۇسىن, بالام, – دەپ تەڭسەلە باسىپ بارىپ ارباعا وتىردى.
جيىلىپ-تەرىلگەندە ەكى وتباسى ەكى ات ارباعا جايعاستى.
مەن اكەمنەن كوزىمدى المايمىن, ول مەنى كورمەگەنسىپ, انانى-مىنانى ايتىپ, كوشكە باسشىلىق جاساپ ءجۇر. بايقايمىن, تىپتەن قوشتاساتىن ءتۇرى جوق. ەسىمە وسى كوشتىڭ الدىنداعى اكەمنىڭ ىستەرى تۇسە باستادى. ەكى-ءۇش كۇن اكەم مەنى قاسىنان تاستاماي الىپ ءجۇردى. سەرىكتەس بولىپ قۇرىلعان كورشى اۋىلعا باردىق. وندا شوپان قوسپانمەن اكەم ۇزاق اڭگىمەلەستى. اقىرى مەنى شاقىرىپ الىپ:
– قوسەكە, بالامنىڭ ءتۇرى مىناۋ, ءالى بۇعاناسى قاتپاعان, نە امال بار, تاعدىر جازۋىنا كونۋ كەرەك. مۇنى ساعان تاپسىردىم. قاسىڭدا ءجۇرىپ قوي باقسىن, كومەكشىڭ بولادى.
قوسەكەڭ قينالىپ تۇرىپ: «ياپىراي-اي, ءا! قيىن-اق جاعداي ەكەن. قازىر بىرەۋگە-بىرەۋدىڭ سەنىمى كەتكەن زامان عوي», – دەدى.
– باسقا امال جوق قوسەكە, نە بولسا دا كوندىم, –دەپ وتىرعان ورنىنان تۇرعان. مەنىڭ بۇل اڭگىمەدەن ۇققانىم, مال تاپسىن دەگەن ويمەن قوسپانعا كومەكشى رەتىندە قوي باعۋعا بەرمەكشى. وعان پالەندەي نارازى ەمەسپىن. جاقىن جەر, بارىپ-كەلىپ تۇرامىن. قوسپان مىنەزى جايدارى جاقسى ادام. بىزگە اتالاس تۋىستىعى دا بار دەيتىن اتام, ءسوز قوسپان تۋرالى بولسا. قازىر سەرىكتەستىككە ەنگەندەردىڭ تۇرمىسى جامان ەمەس. قوي ءسۇتىن ساۋىپ ىشسەڭ دە قايدا جاتىر. ايتەۋىر وزەگىڭدى جالعاپ, اشىقپاۋعا بولادى. قوسپاننىڭ ۇيىنەن اكەم ەكەۋمىز جاياۋ قايتتىق, جول بويى اكەم مەنى مەيىرلەنە قۇشىپ-قۇشىپ قويادى. بايقايمىن, كوڭىلى بوساپ كەلەدى. ىشىمنەن اكەمنىڭ بۇل قىلىعىنا تاڭمىن. مەنى, ءسىرا, بالا دەيدى-اۋ, ايتپەسە قوي باققاننىڭ نە ازابى بار, ءتايىرى دەيمىن.
مۇنداي سۇمدىق بولارىن سەزبەگەن ەدىم. ەندى ءبارى تۇسىنىكتى بولدى. مەن قوسپانعا كومەكشى بولىپ, قوي باعىپ قالا بەرەم. ال, بۇكىل تۋىس, اكە-شەشەم, باۋىر-قارىنداسىم ءبارى «ىشكە» كەتىپ, مەنى جۇرتقا تاستاپ, كەتكەلى جاتىر. ونە بويىم مۇزداپ قويا بەردى. قولىمدا شەشەم ۇستاتقان تۇيىنشەك, مەن تۇرعان جەرىمدە تۇرمىن, ات-اربالار قوزعالىپ كەتتى. جاعدايىمنىڭ نە بولىپ بارا جاتقانىنا كوزىم ناقتىلى جەتىسىمەن ەڭىرەپ جىلاپ, اربا سوڭىنان جۇگىردىم. ىزادان بۋلىعىپ, الدەنەنى ايتىپ كەلەمىن. جان دارمەنىممەن سوڭعى ارباعا جەتىپ جارماستىم. كىشى ءىنىم قولىن سوزىپ, كومەك بەرىپ, مەنى ارباعا وتىرعىزىپ الدى. ءبارىن بايقاپ وتىرعان اكەم اربادان قارعىپ ءتۇسىپ, ءاي-شايعا قاراماستان مەنى وتىرعان جەرىمنەن ج ۇلىپ الىپ, ەكى جاعىمنان كەزەك-كەزەك تارتىپ-تارتىپ جىبەردى.
دۇنيە استاڭ-كەستەڭ بولدى, بىرەۋلەرى ارا ءتۇستى بىلەم, قارىنداسىم جىلادى-اۋ دەيمىن. اكەم:
– ءتايت, شۋىلداماي وڭشەڭ... – دەپ اقىرعان داۋسىنان جىم بولدى. تاياق جەگەنگە قاراماي ارباعا ۇمتىلىپ ەدىم, اكەم كەۋدەمنەن قاتتى نۇقىپ يتەرىپ جىبەردى. قۇلاپ ءتۇستىم. ورنىمنان تۇرعانىم جوق. ۇزاق-ۇزاق جىلادىم. ابدەن وكسىگىمدى باسىپ, ەسىمدى جيناعاندا كوز ۇشىندا اربالار كورىنبەدى. ەندى ولاردى قۋعانمەن ەشنارسە ونبەيدى. قاسىمدا جاتقان شەشەم بەرگەن تۇيىنشەكتى الىپ, كەشە بارىپ قايتقان قوسپان قويشىنىڭ ۇيىنە تارتتىم.
سول كەتكەننەن اكەمدەر ەكى جىلدان كەيىن ورالدى. تەك اتام قايتپادى, سول جاقتا قايتىس بولىپتى. قالعاندارى ءدىن امان. باۋىر-قارىنداسىم تىپتەن ورىسشالاپ قويادى. كوپ جىلدار ءوتىپ, كوڭىل جايلانعاندا اكەمنەن سۇرايمىن:
– اكە, سىزدەر «ىشكە» اۋعاندا مەنى نەگە تەنتىرەتىپ جۇرتقا تاستاپ كەتتىڭىز, – دەپ.
اكەم اۋىر كۇرسىنىپ:
– بالام-اۋ, ءبىز وتىزىنشى جىلدان امان قالامىز دەپ ويلاعان جوقپىز. كۋلاك دەپ مەنى جۇمىسقا المادى. اشىعا باستادىق. سودان ەل قاتارلى «ىشكە» كوشۋدى ءجون كوردىم. بىراق, وندا كىم ءبىزدى كۇتىپ تۇر. ءدىنى, ءتىلى بولەك ەل. ويلانا كەلە, سەنى ەلگە تاستاۋدى ءجون كوردىم. ەگەر ءبىز اشىعىپ, شەت ەلدە وپات بولساق, ارتىمىزدا تۇياق قالسىن دەگەن وي ەدى. باۋىرىڭ جاس. سەن بولساڭ ەس جيىپ قالدىڭ.
ارينە, مۇنداي ءسوزدى ول جاستا ماعان قالاي ايتىپ تۇسىندىرسە دە مەن ۇعام با؟ اكەمنىڭ ەكى جاعىمدى دۋىلداتا تارتقان شاپالاعى مەن كەۋدەمنەن نۇقىپ يتەرىپ تاستاعانىن كەيىن بارىپ ءتۇسىندىم. بايقاپ وتىرسام, قاتالدىقتىڭ ءوزى اقىلدان تۋعان سەكىلدى. ومىردە وسىنداي ءمانى مول قاتالدىقتار مول بولسا عوي دەپ ويلايمىن, كەيدە بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمنىڭ قىلىقتارىنا قاراپ.
اللا تاعالانىڭ راقىمىنا بولەنىپ اكەلى-بالالى بوپ ولار ۇزاق ءومىر ءسۇردى, جاندارى ءجانناتتا بولسىن!
اكەم 85 جاستا دۇنيەدەن وزدى. سوڭعى جىلدارى ارا-تۇرا ايتىپ قويۋشى ەدى:
– ءاي, قايدان, اكەمنىڭ جاسىنا جەتۋ قيىن بولار! – دەپ.
ول كىسىنىڭ كورمەگەنى جوق, ءومىر تاۋقىمەتىن ءبىر كىسىدەي تارتتى, بىراق ارمانىنا جەتىپ كەتتى. ءبىر كۇنى ميحايل گورباچەۆتى تىڭداپ وتىرىپ:
– بالام, مەنىڭ ايتقانىم كەلدى ەمەس پە, ءدىنىمىز وزىمىزگە قايتاتىن بولدى عوي. مىناۋ پوپتارعا ەركىندىك بەرىپ جاتىر, ەندى بىزدە دە سولاي بولماق, – دەدى.
راس. ءدىن ماسەلەسى اكەم ايتقانداي بولدى. ەندى اكەمدى يمام عابدىجاپپار دەپ اتاۋ ابدەن ورىندى.
ءيا, سونىمەن ول كىسى ومىرىندە اكەسىن بىردە-ءبىر رەنجىتپەگەنى تۋرالى اڭگىمەگە كەلسەك, بۇل ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, قيىن ءىس. اكەسىن ءبىر رەت تە رەنجىتپەگەن بالانى تاۋىپ كورىڭىز. بۇگىندە بالاسىنا رەنجىمەگەن اكە تاۋىپ كورىڭىز. اكەنى رەنجىتپەۋ دەگەن نە؟ بۇل ساۋالدى مەن وزىمە قويامىن دا جاۋاپ ىزدەيمىن. مەن اكەمدى رەنجىتتىم بە, بەتىنە قارسى كەلدىم بە؟ شىندىق سول, رەنىشتەر بولدى. سونداي جاعدايدا ارامىزعا شىر-شىر ەتىپ ريمما كەلىنى ءتۇسىپ, ول ۇنەمى اتاسى جاعىندا بولاتىن.
رەنىشتەر بولدى, بىراق ەشقاشان اكەمدى نالىتقان جوقپىن. بۇل مەنىڭ ماقتانىشىم. اكەمدى نالىتىپ, جۇرەگىن ەشقاشان جارالاعان ەمەسپىن. رەنىشىمىز نەگىزىنەن ءدىندى تۇسىنۋدە بولدى, ونىڭ وزىندە الماتىنىڭ اۋا رايى سياقتى تەز وزگەرىپ, بۇلت تەز تاراپ, كۇن شۋاقتانىپ, مارە-سارە بوپ كەلىنىنىڭ شايىن ىشە باستايتىنبىز. اكەسىن نالىتقان بالانىڭ بولاشاعى اۋىرلاۋ بولا ما دەيمىن. ارينە, ءبارىن ءبىلىپ, انىقتاۋشى ءبىر – اللا. ايتسە دە, اكەسىن نالىتقاننان اۋليە شىقپايتىنى انىق. وسى تۋرالى ءبىر اڭگىمە ايتايىن.
يراننىڭ قۇم قالاسىنا جول ءتۇسىپ ەكى رەت بولدىم. قۇم شاھارىنا ارنايى كەلگەن قوناقتاردى اپاراتىن جەر ءال-ماشارري اۋليە سالعىزعان «قولجازبا قورى». ءبىزدىڭ تۇسىنىكتە بۇل كىتاپحانا كەشەنى. مۇندا قولجازبالار كوپ, سونىڭ ءبارىن جيناعان ءال-ماشارري اۋليە. ول كىسى تاپقان-تايانعانىنا تەك قولجازبالار جيناي بەرگەن كورىنەدى. كەيدە تاماق تا ىشپەي, بىرەۋلەر ءۇشىن قۇدايعا قۇلشىلىق جاساپ, ناماز وقىپ, ورازا ۇستاپ, وتەۋىنە قولجازبالار ساتىپ الىپ وتىرعان. قازىرگى «قولجازبا قورى» ەرەكشە مەكەمە, وعان كىرىپ-شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر ماسەلە. ەسىكتەرى بانكتەردىڭ ەسىگىندەي قات-قابات. مۇندا قولجازبالاردى «ساۋىقتىرۋ», ياعني تازالاپ-وڭدەپ, العاشقى ءتۇپ-نۇسقا قالپىنا كەلتىرىپ, كىتاپ قورىنا قوسۋ ءىسى وركەنيەتتىك, عىلىمي-تەحنولوگيالىق نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. بۇل مەكەمەنىڭ تىكەلەي يەسى ءال-ماشارري اۋليەنىڭ ۇرپاعى. اۋليەنىڭ دۇنيەدەن وتەردەگى وسيەتى:
– مەنى «قولجازبا قورىنىڭ» كىرەر تابالدىرىعىنا جەرلەڭدەر, ءبىلىم ىزدەگەندەرگە تابالدىرىق بولىپ جاتايىن, ارمانىم سول, – دەپتى.
وسيەتى ورىندالعان ءال-ماشارري اۋليە كىتاپحاناعا كىرەبەرىستە سول جاقتا جەرلەنگەن, كەلگەندەر وعان دۇعا جاساپ جاتادى. سول ءال-ماشارري اۋليەنىڭ ءوزىنىڭ اكەسىنە دەگەن قۇرمەتى تۋرالى ەستەلىك ساقتالعان.
اۋليەنىڭ بالا كەزى. اكەسى قارا جۇمىستا. يراندا كۇن ىستىق. تۇسكى اسقا كەلگەن وتاعاسى شارشاپ ۇيىقتاپ كەتەدى. اناسى بالاسىنا اس دايار بولدى, اكەڭدى ويات دەيدى. سوندا ءال-ماشارري ۇيىقتاپ جاتقان اكەسىن قالاي وياتۋدىڭ جولىن تاپپاي, اقىرى اكەسىنىڭ تابانىنا بەتىن توسىپ, بەتىمەن تابانىن ۇيكەلەي باستايدى. اكەسى ويانعاندا اناسىنىڭ ءدامى دايار بولعانىن ايتادى. وسى قۇرمەت ءال-ءماشارريدى يران ەلىنە وتە ايگىلى اۋليە قاتارىنا قوستى دەيدى ەستەلىك ايتۋشىلار.
اكەنى قۇرمەتتەۋ – اۋليەلىك جول دەيتىنىم وسى.
اكەم عابدىجاپپاردان سۇرايمىن:
– قالايشا اكەڭىزدى بىردە-ءبىر رەنجىتكەن جوقسىز, – دەپ.
اكەم ويلانىپ وتىرىپ, ءبىر رەت رەنجىتەتىن جاعداي بولدى دەدى. مەن اڭگىمە تىڭداۋعا نيەت ءبىلدىردىم. ماعان عانا ايتىلعان ءسوز بولعانىمەن, قانشاما مەزگىل ءوتتى عوي, جاريا ەتە بەرگەننەن ادەپسىزدىك بولماس دەگەن نيەتپەن اكەمنىڭ ءومىربايانىنىڭ اياۋلى ءبىر بەتتەرىن جايىپ سالماقپىن.
– سوعىستان ءبىر كوزدى بەرىپ, قالعان دەنىم ساۋ, ەلگە امان-ەسەن ورالدىم, – دەدى ول كىسى. – كولحوز جۇمىسىنا ارالاستىم. ول كەزدە جەسىرلەر, بويجەتكەندەر كوپ. ءالى سوعىس اياقتالماعان. ەلگە ورالعانداردىڭ كوبى مۇگەدەكتەر. ويىم, ەندى وتباسىن قۇرۋ. كوڭىلىم كەتكەن بىرەۋ بار. ءبىر كۇنى استان كەيىن اكەم:
– بالام, سوعىستان امان كەلدىڭ, ەندى وتباسىن قۇرۋ كەرەك, – دەدى.
اكەم ءوزىم ايتايىن دەپ جۇرگەن ويىما ءداپ ءتۇستى, قۋانىپ كەتتىم.
– ءيا, ءيا, – دەي بەردىم.
اكەم تاماعىنا ءبىر نارسە قادالعانداي ەكى-ءۇش رەت جوتەلىپ:
– بالام, ۇيلەنسەڭ, ءۇي بولاتىن ادام وسىندا وتىر, – دەمەسى بار ما؟ باسىم اينالىپ قويا بەردى. مەنىڭ ويىم باسقا, اكەمنىڭ ويى وزگە. ۇيدە وتىر دەگەنى جەڭگەم. اعام ءساتجان «حالىق جاۋى» بولىپ سوتتالىپ, تۇرمەدە قايتىس بولعان. ودان ەكى قىز قالعان قايريما (قايكەن) جانە ءمۇسليما. ۇشەۋى ۇيدە. مەنىڭ ءحالىمدى سەزگەن اكەم:
– بالام, مەن ساعان ايتقانىمدى ورىندا دەي المايمىن. سوعىستان امان كەلگەنىڭە شۇكىرشىلىك. مىنا ەكى قىز بالانىڭ قامى عوي, ماعان بۇل ءسوزدى ايتقىزىپ وتىرعان, ايتپەسە... – دەپ ءسوزىنىڭ اياعىن جۇتتى.
– بالام, ويلان, ەرىك وزىڭدە, – دەپ اكەم ورنىنان تۇردى.
ەكى-ءۇش كۇن وي ۇستىندەمىن. كوڭىلىم قالاعان ادامىم مەنەن ءسوز كۇتۋدە. ەرىك وزىڭدە دەدى اكەم. سوندا ول قايداعى ەرىك. كەشەگى سوعىستا كوپتىڭ ءبىرى بوپ كوز جۇمسام شە! ەلگە امان ورالىپ, اكەمنىڭ ايتقانىن ورىنداماسام كىم بولعانىم. ويىم ون ساقتا. اقىرى, اكەمدى رەنجىتپەۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىم. وعان وڭاي ەمەس, ۇلكەن ۇلى ءساتجان تالانتتى اقىن ەدى, «حالىق جاۋى» اتانىپ تۇرمەدە ءولدى. كىشى بالاسى ادياتوللا سوعىستان حابارسىز كەتتى. مەن, ىنىلەرىم: جالەل, قانۋ ءبارىمىز مۇگەدەك بوپ ورالدىق. اعامنان قالعان ەكى قىز بالا جەتىم. مەن ءوز باسىمدى ويلاعاندا كىم بولماقپىن, جوق, اكەمنىڭ ايتقانىن ورىندايمىن. شەشىمىمدى اكەمە ايتقاندا, ول:
– بالام, وسىنداي شەشىمگە كەلەتىنىڭە سەنىپ ەم. ەندى ايتارىم, وكىنبە, ءومىرىڭ وكىنىشتى بولمايدى. مىنا بيجامال كەلىننەن ەلگە ءسوز ايتار بالالار تۋادى. اقىرى قايىر بولسىن, – دەپ باتا بەرىپ ەدى – دەدى اكەم ءسوزىن اياقتاپ. – مىنە, اكەم ايتقان بالالار سەندەرسىڭدەر, – دەپ, وزىنشە ءبىر مارقايىپ قالاتىن ەدى, جارىقتىق.
بىردە وسى اڭگىمەنىڭ شەت جاعاسىن اكەمنىڭ نەمەرە قارىنداسى, جاسى سەكسەننەن اسقان اپام اعىراجعا ايتقاندا:
– ول كىسى (اكەمنىڭ كوڭىلىندەگى ادامىن ايتىپ وتىر) ولە-ولگەنشە اعاتايىمدى اۋزىنان تاستاماي كەتتى, – دەمەسى بار ما.
ول اكەمنىڭ دە جان سىرى, ونى وزىمەن بىرگە الىپ كەتتى. بىراق اكەسىنە دەگەن قۇرمەت اكەمنىڭ اۋليەلىك جولىنا ءتۇسۋى دەپ ويلايمىن. ارينە, ءبارىن ءبىلىپ, ءجون سىلتەۋشى ءبىر اللا!
ويىمنان اكەمنىڭ وسيەتى كەتپەيدى. ول:
– بالام, ەشقاشان قازاقتىڭ مىنا ماقالىن وزىڭە قاراتا ايتقىزبا, – دەيتىن.
مەن:
– ول قانداي ماقال, – دەگەندە, اكەم:
– «جامان ايتسا بىلەدى, يىعىنان تارتسا بىلەدى» دەگەن ماقال, – دەيتىن اكەم ماعان تىكە قاراپ.
مەن بۇگىندە وسى ماقالدى نەمەرەم بەكزاتقا ايتىپ ءجۇرمىن. وسى ماقالدى وزىڭە قاراتا ايتقىزبا, بۇل ازاماتتىق جول, – دەۋمەن كەلەمىن. پەندە نە ايتپايدى, پەندە نەگە كونبەيدى! ءبارى ءبىر اللانىڭ قولىندا!
اكەم قان مايداندا بولدى, بىراق سوعىس تۋرالى جارىتىپ اڭگىمە ايتپايتىن. مەنىڭ ەسىمدە قالعاندارى:
– سوعىستا جۇرگەندە ۋكرايندار مەن بەلورۋس جىگىتتەرى ايتاتىن: «سەندەر باقىتتىسىڭدار, وتباسىلارىڭ امان, سوعىستان الىستا. ال ءبىزدىڭ ەل سوعىس ورتىندە», – دەپ. سوندا ىشىمنەن بۇعان دا شۇكىر دەپ تاۋبە ەتەتىنمىن, – دەيتىن دە قوياتىن. تاعى بىردە ايتقانى ەسىمدە:
– سوعىستىڭ العاشقى جىلى ءۇش ادامعا ءبىر ۆينتوۆكا, قولىمىزدا ەشنارسە جوق, قۇر ايعايلاپ جۇگىرەمىز. مىلتىعى بار جارالانسا نە ولسە عانا ۆينتوۆكاعا قول جەتەدى. ال, نەمىستەردىڭ سول كەزدە ءۇش اياقتى موتوتسيكلدەرمەن جۇرگەنىنە تاڭ قالاتىنمىن, – دەۋشى ەدى.
ەكىنشى وقيعا ءوزىنىڭ قالاي جارالانعانى تۋرالى.
– ءبىز باقىلاۋشىلار توبىندا بولدىق, مايدان شەبىنەن العا كەتتىك. كەنەتتەن نەمىس تانكىلەرى قاپتاپ الدىمىزدان شىعا كەلگەندە قاشۋدىڭ ءمانىسى بولماي قالدى. كوماندير جاسىرىنىڭدار دەپ بۇيرىق بەردى. شوپتەرى بيىك جەر ەدى, ءبىر-بىرلەپ جاسىرىنىپ ۇلگەردىك. توپتا 5-6 وزبەك بار ەدى, ولار ءبىر-بىرىنەن بولىنبەي كوزگە ءتۇسىپ قالىپ, تانكىنىڭ استىندا كوز الدىمىزدا جانشىلىپ قالدى. ەندى بايقادىم, ءبىر تانك تۋرا مەن جاتقان جەرگە وڭمەڭدەپ كەلىپ قاپتى, بەلۋارىنان شىعىپ اۆتوماتىن كەزەنىپ تۇرعان نەمىس وفيتسەرىن تانك ۇستىنەن كوزىم شالىپ قالدى. امال جوق, ءۇنسىز جاتۋ كەرەك, تانك ۇستىمنەن وتە بەردى, باسىمدى بۇرۋعا شامام كەلدى, سونىڭ وزىندە اۋىر جاراقات الدىم, ەكى كوزىم دە كورمەي قالدى. تانكتەر وتكەن سوڭ, ءتىرى قالعاندار, جارالىلار ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتەكتەپ مەدسانچاستقا جەتتىك-اۋ, ايتەۋىر, – دەيتىن. – سوندا قۇداي ساقتادى, سەندەردىڭ كورەر جارىقتارىڭ بار ەكەن عوي, – دەپ اڭگىمەسىن اياقتايتىن.
اكەممەن سوڭعى كەزدەسۋىمدى ايتپاسقا بولماس. 1993 جىلدىڭ باسىندا جولىم ءتۇسىپ, قاريانىڭ اماندىعىن بىلۋگە لەبياجىگە كەلدىم. شەشەم قايتىس بولعان, اكەم جالعىز ءىنىم اگيونيدىڭ قولىندا تۇرادى. بۇرىن لەبياجى دەپ اتالاتىن سەلونىڭ اتىن «اققۋ» دەپ وزگەرتىپ قويىپتى. سونشا كەلىستى ات ەمەس, «لەبياجى» دەگەن ورىستىڭ «لەبەديننىي پۋح» دەگەنىنەن شىققان ءسوز, ونىڭ قازاقشاسى قامقا, ياعني سەلو اتاۋى «قامقالى» بولۋى كەرەك ەدى. ۇيگە ءتۇسىپ, اكەممەن اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن بۇرىنعى ادەتىمە باسىپ, بىرگە وسكەن دوستاردى ارالاپ كەتتىم. مەكتەپتە بىرگە وقىعان ىرىمبايدىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ شاي ءىشىپ, اڭگىمە قۇرىپ وتىر ەم, كەلىنىم ناعيما تەلەفون شالىپ:
– ءسىزدى اتام شاقىرىپ جاتىر, – دەدى.
ۇلكەن كىسى بولعاندا مۇنداي شۇعىل حابارلاردان, ارينە, سەكەم الاسىڭ. ءالى ەت تاعامىنان ءدام تاتپاعان داستارقاندى اتتاۋ ماعان ەرسىلەۋ كورىنىپ, ءوزىم اكەمە تەلەفون شالدىم.
– اكە, جايشىلىق پا, مەن ءالى ۇلكەن استى ىشپەپ ەم, قوناقتا ىرىمبايدىكىندەمىن, – دەسەم, اكەم:
– بالام, سەن ءالى تالاي قوناقتا بولاسىڭ, وسىنداي ابىرويلى جۇرسەڭ, الدىڭنان تالاي داستارقان دا جايىلار, – دەمەسى بار ما. بۇل مەنىڭ اكەمنىڭ مىنەزىنە ءتان ەمەس قىلىق, شوشيىن دەدىم.
ىرىمبايعا اسقا قاراي المايتىنىمدى ايتىپ, ۇيگە تارتتىم. كەلسەم, اكەم تۇك بولماعانداي جايدارى:
– ىرىمباي دوسىڭ عوي, رەنجىمەس, – دەدى.
مەن ارنايى اسقا قاراماي كەلگەنىمدى ايتسام, اكە وعان قۋانىشىن ءبىلدىردى. بايقايمىن, بۇرىنىراقتا ولاي ىستەسەم, ونى جاراتپايتىن, شاقىرعانداردىڭ ىقىلاس-نيەتى داستارقانىندا دەپ وتىراتىن. بۇگىن وزگەشە. سويتسەم, ءىنىم اگيوني مەنى ەرتەڭ تاڭەرتەڭ جولعا شىعادى دەپتى. شىنى دا سولاي ەدى.
– بالام, ەرتەمەن جول جۇرەسىڭ, قازىر الىستاسىڭ (الماتىنى ايتىپ وتىر), ەندى قايتىپ كەلگەنشە كىم بار, كىم جوق, كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسىم قالدى, – دەدى شىنىن ايتىپ.
– اكە, ەرتەڭ جولعا شىقپايمىن, سىزبەن تاعى ءبىر كۇن بولام, قوناققا دا بارمايمىن, – دەدىم.
ول كىسى بالاشا قۋاندى. كەلىنگە شاي قويعىزدى. بۇل سول ءتۇنى ىشكەن ءبىر شاي ەمەس, تاڭعى تورتكە دەيىن بىرنەشە شايدى ەسەلەپ ىشتىك. اڭگىمە كىلتى ابدەن اشىلدى. اكەم سۋساپ قالعان ەكەن. ەكەۋدەن ەكەۋ, اڭگىمەمىز تاۋسىلار ەمەس. ويىمدا قالعانى ساعات تۇنگى ءۇشتىڭ كەزىندە ۇيىقتاماق بولىپ ۋاعدالاسىپ جاتىپ قالىپ ەك. كوزىم ىلىنەر-ىلىنبەستە ۇستىمنەن ماعان بىرەۋ قاراپ تۇر, كوزىمدى اشسام اكەم:
– بالام, ۇيىقتاپ كەتتىڭ بە؟
مەن جالما-جان:
– جوق, اكە, ۇيىقتاي الماي جاتىرمىن, – دەدىم.
ول دا:
– مەنىڭ دە ۇيقىم كەلمەيدى, تۇر, شاي ءىشىپ وتىرىپ اڭگىمەلەسەيىك, – دەدى.
كەلىننىڭ قالاي شىداعانىن بىلمەيمىن, شاي دايار تۇر. تاعى ۇزاق اڭگىمە باستالدى, ماسەلە ءدىن توڭىرەگىندە ءوربىدى. بۇرىنعىداي اكە مەن بالا اراسىندا پىكىر جارىسى نە تالاسى جوق, ءسوزىمىزدىڭ ءتۇپ-توركىنى ءبىر جەردەن شىعىپ, ءبىر ارناعا قۇيىلىپ جاتىر. اكەم ءبىر كەزدە:
– بالام, رەنجىمەسسىڭ, مەن ساعان ءبىر سۇراق بەرسەم, – دەگەنى. مەن تاڭدانىس ءبىلدىرىپ:
– و نە دەگەنىڭىز, اكە, – دەيمىن, ول:
– جوق, بالام, رەنجىمەسەڭ عانا ايتامىن. رەنجىسەڭ سۇرامايمىن, – دەيدى. رەنجىسەڭ سۇرامايمىن دەگەنى مەن ءۇشىن ءتىپتى اۋىر:
– اكە, مەن نەگە ءسىزدىڭ ساۋالىڭىزعا رەنجۋىم كەرەك, – دەپ اقتالۋدامىن.
– وندا ساۋالىم مىناۋ, – دەدى اكەم, – ءدىن, دىندەر تۋرالى ءبىلىمىڭ تەرەڭ ەكەن, سولاي بولا تۇرا نەگە ناماز وقىمايسىڭ, – دەدى.
ءيا, ناقتىلاپ جاۋاپتى تالاپ ەتەتىن ساۋال. اكەم تۇنگى ساعات ءۇش جارىمدا, ءسىرا, ءوزىن كوپ قيناعان ساۋالىنا, مەنەن جاۋاپ كۇتىپ وتىر.
– اكە, – دەدىم. – ءسىز جاقسى بىلەسىز, پايعامباردىڭ ءبىر حاديسىندە ايتىلعان ەكەن. مۇسىلمان كىم دەگەندە, ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋشى ادام مۇسىلمان دەپ. مەن, ينشاللا, ءوزىمدى مۇسىلمانمىن دەپ سانايمىن, سەبەبى وسى جاسقا كەلگەنشە ەشبىر ادامعا ارنايى ز ۇلىمدىق, زورلىق, قاستاندىق جاساعان جوقپىن, ينشاللا, الدا دا سولاي بولماق, – دەپ ءبىر توقتالدىم دا, – مەن شامام كەلگەنشە حالىققا, ەلگە ءبىلىمدى, عىلىمدى ناسيحاتتاپ ءجۇرمىن, مۇنى اللا جولى دەپ تۇسىنەمىن, – دەدىم.
تاعى دا دالەلدەر ايتقىم كەلىپ ەدى, ءسوزىمدى ءبولىپ:
– بالام, وسى جەتكىلىكتى, ءدان ريزامىن, ءبىلۋشى اللا, بىراق ناعىز مۇسىلماندىق جولىندا ەكەنسىڭ, – دەپ قولىن جايىپ باتاسىن بەردى.
كەيبىر ءدىن باسىندا نە ءدىن تاراتىپ جۇرگەندەردىڭ ادامداردى سەن مۇسىلمانسىڭ, سەن وندايسىڭ, سەن مۇندايسىڭ, سەن دىننەن شىققانسىڭ, تىپتەن ءدىندى بۇزۋشىسىڭ دەپ جىلىكتەپ, ءوز پىكىر-تۇسىنىگىنە سالىپ سۇرىپتاپ جاتقانداردىڭ ىسىنە قاراپ, اكەمنىڭ:
– ناعىز مۇسىلماننىڭ مىنەزى جىبەكتەي بولادى, – دەگەنى ەسىمە تۇسەدى.
شىنىندا دا, اكەم عابدىجاپپاردىڭ مىنەزى جىبەكتەي ەدى, جانى ءجانناتتا شىعار جارىقتىقتىڭ, الايدا ءبارىن انىقتاۋشى ءبىر اللا!
تۇندە ءۇش-ءتورت ساعات ۇيىقتاعان سوڭ, كۇنىمەن ەشقايدا بارماي ەكەۋمىز سۇحبات جاسادىق, اراسىندا اڭگىمەگە ءىنىم اگيوني ارالاسىپ قويادى, ول كوبىنە ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسىپ ءجۇر. كەلىنىمىز ناعيما شاي قويۋدان كوز اشپادى, ءبىز اكەلى-بالالى شايدى ۇرتتاپ قويىپ قويۋ اڭگىمەلەرگە كىرىستىك.
ءسوزدىڭ قىسقاسى, بۇل كۇنى دە كەش جاتتىق. تاڭەرتەڭ اكەمنىڭ ىستىق دەمىنەن وياندىم, ول مەنىڭ باسىمدا تۇر, ءسىرا, قۇشاقتادى ما, مەيىرلەنە ءسۇيدى مە, بىلمەيمىن, مەنىڭ اڭعارعانىم, بالا كۇنىمنەن ءوزىم وتە ۇناتاتىن اكەمنىڭ بۇرقىراعان ءيىسى. ورنىمنان تۇرىپ اكەمدى قۇشاقتادىم, اكەمنىڭ جالعىز كوزىنەن جاس پارلاپ تۇر ەكەن.
قوشتاسىپ جولعا شىقتىم. اكەم ەسىك الدىندا قولىن بۇلعاپ قالا بەردى, مەن مىنگەن جەڭىل كولىك كوزدەن تاسا بولعانشا ىزىمنەن قاراپ تۇردى.
بۇل مەنىڭ اكەممەن سوڭعى كەزدەسۋىم. ەكى ايدان كەيىن پايعامباردىڭ ۇمبەتى عابدىجاپپار اتتى قاريا دۇنيەدەن وزدى.
حالىق ماقالى: «شەتكى ءۇي كوشىپ كەتسە, ورتاڭعى ءۇي شەت بولادى», دەگەن. ەندى مەن شەتكى ۇيگە اينالدىم. اكەم اتقاراتىن يگىلىكتى ىستەر مەنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمە ءوتتى.
***
اكەم عابدىجاپپار تۋرالى ەسىمدە ەرەكشە ساقتالعان جايلاردى جوعارىدا بايانداپ بولىپ, ادەتتەگىدەي عاريفوللا ەسىم دەپ قول قويماقپىن. تولقۇجات تۋ تۋرالى كۋالىككە نەگىزدەلىپ تولتىرىلادى ەمەس پە؟ ءسىرا, تۋ تۋرالى كۋالىكتە مالىمەت سولاي بەرىلسە كەرەك. بۇل ءىستىڭ ءمانىسىن اكەمنەن سۇراعاندا:
– بالام, سەن مەنىڭ اكەمنىڭ اتىن شىعار, مەن ۇمىتىلماسپىن, وزگە دە بالالار بار عوي, – دەگەنى ءالى سانامدا سايراپ تۇر.
مۇنى اكە وسيەتى دەپ قابىل الدىم دا, عاريفوللا ەسىم دەپ عۇمىر كەشۋدەمىن.
عاريفوللا ەسىم, اكادەميك.
استانا.