جىل سايىن ەلىمىزدە ميللياردتاعان سومانىڭ ايىپپ ۇلى وتەلمەگەن كۇيى قالادى. نەلىكتەن بۇلاي بولىپ وتىر؟ بورىشكەرلەر اكىمشىلىك ايىپپۇل تولەۋدەن جالتارماس ءۇشىن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار قانداي شارا قولدانۋى كەرەك؟ ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى اسحات داۋىلباەۆتىڭ ءتوراعالىعىمەن جۋىردا ءوتكەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە وسى جايتتەر جانە وسى جونىندە جاڭا قۇقىقتىق تەتىك ەنگىزۋ جايى كەڭىنەن ءسوز بولدى.
جىل سايىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە ەكى ميلليوننان استام ادام تارتىلادى. ال اكىمشىلىك جازانىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتۇرى ايىپپۇل ەكەنى بەلگىلى. ول اكىمشىلىك ىستەردىڭ 80 پايىزىندا قولدانىلادى. الايدا, تەك ايىپپۇل سالۋمەن عانا ءىس بىتپەيتىنىن بۇگىنگى ءتاجىريبە كورسەتىپ وتىر. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى (قسجاەك) جۇرگىزگەن تەكسەرۋ ايىپپۇل سالۋ تۋرالى قاۋلىلاردىڭ 40 پايىزى ورىندالمايتىنىن انىقتاپ بەردى. بۇل جىل سايىن 800 مىڭنان استام ازامات مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرىن اياق استى ەتىپ, قازىناعا ميلليونداعان سوما قايتارماي وتىر دەگەن ءسوز.
جالپى 2010 جىلى ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاندار جالپى سوماسى 109,3 ملرد. تەڭگەنىڭ ايىپپ ۇلىن سالسا, سونىڭ 29,7 ملرد. تەڭگەسى عانا قايتارىلعان. بۇل كورىنىس بيىل دا قايتالانىپ وتىر. وتكەن جارتى جىل ىشىندە 45,5 ملرد. تەڭگە ايىپپۇل بەلگىلەنسە, ونىڭ 13,6 ملرد. تەڭگەسى عانا ءوندىرىلىپ الىنعان.
مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ 75 پايىزىن ىشكى ىستەر بولىمدەرى انىقتايتىنىن تالداۋ كورسەتىپ بەردى. ال بارلىق ايىپپۇلدىڭ سوماعا شاققانداعى 60 پايىزىن سالىق ورگاندارى سالادى. سوندىقتان دا تولەنبەگەن ايىپپۇلداردىڭ دەنى وسى ورگانداردىڭ ۇلەسىندە. ماسەلەن, سالىق ورگاندارى 2010 جىلى 64,3 ملرد. تەڭگە, ال اعىمداعى جىلى 17,5 ملرد. تەڭگە ايىپپۇل قايتارا الماعان. بۇعان قاراعاندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قايتارا الماعان ايىپپۇلدارى ازداۋ: سايكەسىنشە 5,4 جانە 3,1 ملرد. تەڭگە.
بۇل رەتتە پروكۋراتۋرا ورگاندارىن سالىنعان ايىپپۇلداردى ءوندىرىپ الۋ ءجونىندەگى جۇمىستاردىڭ ۇيىمداستىرىلۋ جاعى دا الاڭداتىپ وتىر. 2008-2009 جىلدارى ۋاقىتىلى شارا قولدانىلماعاندىقتان, كەيدە ءتىپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ارەكەتسىزدىگىنەن مەملەكەتىمىز 25 ميلليارد تەڭگە ايىپپۇل ءوندىرىپ الۋ مۇمكىندىگىنەن ءبىرجولا ايىرىلىپ قالدى. ال وتكەن جىلى مەرىزىمى ءوتىپ كەتكەن نەمەسە باسقالاي سەبەپتەرمەن مۇنداي ءوندىرىلىپ الۋعا بولمايتىن ايىپپۇلداردىڭ جالپى سوماسى 3,6 ملرد. تەڭگە بولدى. مۇنداي جاعداي جەرگىلىكتى وڭىرلەردە دە وڭىپ تۇرعان جوق: استانا مەن الماتى قالالارى سايكەسىنشە 819,3 ملن. جانە 558,4 ملن., اتىراۋ وبلىسى – 370,8 ملن. جانە قاراعاندى وبلىسى 329,9 ملن. ايىپپۇل جوعالتتى.
البەتتە, بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ايىپپۇلداردى ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋدىڭ نەگىزگى جولى قاۋلىلاردى سوت ورىنداۋشىلارعا جىبەرۋ بولىپ تابىلادى. الايدا, 2010 جىلى ءارتۇرلى (كەيدە ادەيى ويلاستىرىلعان) سەبەپتەرمەن 17,2 ملرد. تەڭگەنىڭ 437 مىڭ اكىمشىلىك ماتەريالدارى ورىنداۋعا جىبەرىلمەي قالعان! بۇل كەلەڭسىز كورىنىس ءالى دە جالعاسۋدا. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 5,7 ملرد. سومانىڭ 276 مىڭ ماتەريالى جابۋلى كۇيىندە قالعان. مۇنداي بويكۇيەزدىكتىڭ الدىندا الماتى (71 189), قاراعاندى ( 49 710), اقمولا (48 791) جانە باتىس قازاقستان (47 507) وبلىستارى تۇر.
مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار سالىق ورگاندارى قىزمەتىندە دە كەزدەسەدى. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەڭبەكشى اۋدانى بويىنشا سالىق باسقارماسى «ستروي-ينۆەست» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە قاتىستى دەر كەزىندە اكىمشىلىك ءىس قوزعاماعاندىقتان 38 ميلليون تەڭگەنىڭ سالىق جونىندەگى بەرەشەگىن وتەۋ تۋرالى حابارلاما حات تالابى ورىندالمادى. بۇل رەتتە دە سالىقشىلار جول پوليتسياسىنىڭ ءادىسىن قولدانىپ, قۇقىق بۇزۋشىلار جونىندەگى مالىمەتتەردى دەرەكتەر بازاسىنان الىپ تاستاپ, ولاردى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىپ جىبەرگەن. مۇنداي جاعداي الماتى قالاسىندا دا ورىن العان, وندا دەرەكتەر بازاسىنان «التىن تاس ينۆەست» سەرىكتەستىگىنە قاتىستى حاتتاما الىنىپ تاستالىپ, ولار 131 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل تولەۋدەن سىتىلىپ كەتكەن.
قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن دۇرىس باعامداماۋ جانە ايىپ سالۋدى تومەن بەلگىلەۋ فاكتىلەرى ءتىپتى كوپ. ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىنىڭ توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىندە جەكە ادامداردىڭ ورنىنا 24 زاڭدى تۇلعالار باسشىلارى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. سونداي-اق ايىپپۇلدار وتەلمەۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكىمشىلىك ايىپ سالۋ تۋرالى قاۋلىلاردى ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ءتيىستى دارەجەدە اتقارماي وتىرعاندىعى بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, سالىق ورگاندارى ايىپپۇلداردى ءوز بەتىنشە ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانبايدى. ماسەلەن, سالىق كودەكسى ەرەجەلەرىندە سالىقتىق بەرەشەككە قاتىستى ايىپپۇلداردى ءوندىرىپ الۋدا ينكاسسالىق ادىستەر مەن م ۇلىكتەردى تىزىمدەۋ جانە دەبيتورلاردان ءوندىرىپ الۋ سياقتى شارالار كەشەنىن قولدانۋ مۇمكىنشىلىكتەرى اشىپ ايتىلعان. الايدا ءىس جۇزىندە بۇل بورىشكەرلەرگە پارمەندى ىقپال ەتۋدىڭ مۇنداي قۇرالدارى ءوز دارەجەسىندە پايدالانىلماي وتىر.
ارينە, وسى ءماجبۇرلەپ ءوندىرۋ ىسىندە سوڭعى نۇكتەنى اتقارۋ ءوندىرىسى ورگاندارى قوياتىنى بەلگىلى. وكىنىشكە قاراي, ايىپپۇل قايتارۋداعى ولاردىڭ جۇمىسى دا ءوز دارەجەسىندە ەمەس. 2010 جىلى وندىرىستەگى جالپى سوماسى 15,7 ملرد. تەڭگە بولاتىن 297 مىڭ اتقارۋ قۇجاتتارىنىڭ 2,9 ملرد. تەڭگەسىن قۇرايتىن 182 مىڭ ماتەريالى, ياعني ونىڭ 18 پايىزى عانا ورىندالعان. ال ۇستىمىزدەگى جىلى 1,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 110 مىڭ ماتەريال عانا ورىندالعان. بۇل جالپى سالىنعان 9 ملرد. تەڭگە ايىپپۇلدىڭ 16 پايىزى عانا. ءتىپتى وسى سومانىڭ دا كۇماندى ەكەندىگىن پروكۋرورلىق تەكسەرۋ كورسەتىپ وتىر. مىسالى, استانا قالاسىنىڭ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ جونىندەگى دەپارتامەنتىندە ءماجبۇرلەپ قايتارىلعان قارجىنىڭ جالپى سوماسىنىڭ 800 ملن. تەڭگەدەن استامى اسىرىلىپ كورسەتىلگەن.
ال اتقارۋ قۇجاتتارىن جوعالتىپ جىبەرۋ جاپپاي ورىن العان دەسە بولادى. 2010 جىلى الماتى قالاسىنىڭ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ اكىمشىلىك ايىپپۇلداردى ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى ءبولىمىنىڭ 15 مىڭ وسىنداي قۇجاتتاردى جوعالتىپ جىبەرگەنى انىقتالىپ وتىر. دەپارتامەنتتىڭ لاۋازىمدى ادامدارى ونى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ايتىپ, ءتىپتى ىشكى قىزمەتتىك تەكسەرۋ دە جۇرگىزبەگەن. مۇنداي جاعدايدا وسى مەكەمەنىڭ بيىلعى جىلى دا 6 مىڭ اتقارۋ قۇجاتىنىڭ ءىزىن تابا الماي وتىرعانىنا تاڭعالۋدىڭ قاجەتى دە جوق شىعار!
ايىپپۇل ءوندىرىپ الۋدىڭ العا باسپاي وتىرعانى كوپ جاعدايدا سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ارەكەتسىزدىگى مەن جۇمىستارىنىڭ بەرەكەسىزدىگىنەن, سونداي-اق ول ءۇشىن جازا بەلگىلەۋ مەن باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان بولىپ وتىر دەمەسكە امال جوق. مۇنىڭ ءبارى ءوز كەزەگىندە ەسەپ بەرۋلەردە ءتۇرلى قيتۇرقىلارعا بارۋعا جول اشاتىنى ءسوزسىز. ماسەلەن, جوعارىدا اتالعان الماتى قالاسىنىڭ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ جونىندەگى دەپارتامەنتتە 2011 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى 154 ملن. تەڭگەدەن استام سومانىڭ 21 مىڭ قاۋلىسى قوزعاۋسىز جاتىر.
ءسويتىپ, باس پروكۋراتۋرا تاراپىنان ءجۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ ەلىمىزدە سالىنعان جانە ءوندىرىلىپ الىنعان ايىپپۇلداردىڭ انىق تا ناقتى تولىق مالىمەت جوق ەكەنىن كورسەتتى. مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۆەدومستۆولىق ەسەپتەرى مەن سول ورگاندار ۇسىنعان قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە تۇزىلەتىن قۇقىقتىق ستاتيستيكا ورگاندارىنىڭ مالىمەتتەرى اراسىندا ەدۋىر الشاقتىق بار بولىپ شىقتى. ءتىپتى وسىنداي بولەك-بولەك ۆەدومستۆولىق ەسەپتەر بولۋىنىڭ ءوزى اركەلكىلىككە سوقتىرىپ وتىر. سوندىقتان دا پروكۋراتۋرا ورگاندارى مۇنداي ۆەدومستۆولىق جۇيەلەر مەن مالىمەتتەر بازاسىن ىقپالداستىرۋ تۋرالى بىرلەسكەن بۇيرىق جوباسىن دايىنداپ جاتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە الگىندەي ستاتيستيكالىق الشاقتىقتار ءتۇيىنىن تارقاتۋعا ءتيىس. مۇنداي ىقپالداسۋ سالىق ورگاندارىمەن جۇرگىزىلىپ تە قويىلدى, ەندى ولاردىڭ دەرەكتەرى ءبىزدىڭ كوميتەتتىڭ مالىمەتتەر بازاسىنا كەلىپ تۇسەتىن بولادى. بۇل بولسا ماتەريالداردىڭ كەلىپ تۇسكەن ۋاقىتىنان باستاپ, ولاردىڭ تۇبەگەيلى ورىندالۋىنا دەيىن اتقارۋ ءوندىرىسىن ءتۇگەلدەي اۆتوماتتاندىرۋدى جانە ەلەكتروندى ەسەپكە الۋدى جەدەل جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتەدى.
دەمەك, بەيبەرەكەتتىكتى بولدىرماس ءۇشىن الدىمەن ايىپپۇلدار مەن اكىمشىلىك-قۇقىقتىق ستاتيستيكا جونىندەگى جالپى مالىمەتتەردى قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى جۇيەسىن جاساۋ قاجەت. بۇل رەتتە ولاردىڭ جاڭا قاعيداتتارى, مەرزىمدەرى مەن ولاردى قالىپتاستىرۋ تارتىپتەرىن ايقىنداپ الۋ كەرەك. وسىلاردىڭ ءبارى اقىرىندا مالىمەتتەردىڭ ءبىرتۇتاس بانكىن قۇرۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەدى. مۇنى ءبىز شارتتى تۇردە «شەكتەۋ» دەپ اتاپ وتىرمىز. مۇنىڭ ماعىناسى ادامداردىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس, كەرىسىنشە قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا شەكتەۋ قويۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
مۇنداي مالىمەتتەر بانكىنىڭ تۇعىرنامالىق نەگىزى مەملەكەت پەن ازاماتتار اراسىنداعى ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس يدەياسىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ بولماق. ياعني, ەگەر ازامات مەملەكەت الدىنداعى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماسا, وندا مەملەكەت تە وعان ءوز قىزمەتىن كورسەتپەيتىن بولادى. مالىمەتتەردىڭ ءبىرتۇتاس بانكىنە بارلىق بورىشكەرلەر جونىندە دەرەكتەر ەنگىزىلەدى. ودان كەيىن ولاردىڭ كاسىپورىن اشۋعا قانداي دا ءبىر رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتار مەن ليتسەنزيا الۋىنا, ەل اۋماعىنان شىعۋىنا, بانك نەسيەلەرىن الۋىنا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرستارىنا قاتىسۋىنا جانە ت.ب. شەكتەۋ قويىلاتىن بولادى.
مۇنداي بانكتىڭ قۇرىلۋى مەملەكەت قازىناسىنا ميللياردتاعان ايىپپۇل قارجىلارىنىڭ قايتارىلىپ, سايىپ كەلگەندە قوعامدا قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ودان ءارى ورنىعۋىنا الىپ كەلەتىنى ءسوزسىز.
مارات احمەتجانوۆ, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى.