جۇمىر جەر بەتىندەگى تىرشىلىك بىتكەننىڭ سانالىسى دا, اقىلدىسى دا ادام. سوعان وراي ودان اسقان ادال دا ءادىل جان جوق دەپ جوريمىز. سولاي شىعار. بىراق تابيعاتتان اسقان ءادىل بار ما ەكەن؟ بۇعان بىرەۋ كەلىسەر, ەندى بىرەۋ قارسى تۇرارى انىق. ويتكەنى, شىندىققا كوزى جەتپەگەن ادام ەشقاشان سەنبەيدى. ال شىندىق دەگەنىمىز تابيعاتتىڭ ءوزى. تابيعاتتان اسقان شىندىق جوق.
الىپ اعاش ءوسىپ تۇر. الىپتىعىمەن دە, جاسىلدىعىمەن دە كەرەمەت كوز تارتادى. كوك اسپانعا شانشىلا تارتىلىپ, ءتىپ-تىك بوي تۇزەگەن. ناعىز ءبىر شەبەر قىلقالام سۋرەتشىنىڭ قولىنان تۋعان سۇلۋ, باعا جەتپەس ونەر تۋىندىسى ىسپەتتى. تۋىندى ەكەنى راس, تەك ول شىنايى ناعىز تابيعي ونەر تۋىندىسى. سوندىقتان دا ونىڭ بويىندا ادام بالاسى تۇسىنە المايتىن تىرشىلىك ءۇشىن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. وعان ادامدار ونشا ءمان بەرمەيدى, ويتكەنى, ونى اعاش دەيدى, اعاشقا نازار اۋدارا قويمايدى.
ال سول وقشاۋ تۇرعان اعاشتا, ءبىر قاراعاندا, ءمىن جوق سەكىلدى. ونىڭ جان-جاققا قول سوزا وسكەن ءاربىر تالى جاس شىبىق كەزىنەن-اق ورتاق ءدىڭگەكتىڭ مىقتى بولۋىنا باۋلانعان. سوندىقتان ولار وزگەلەردەن بۇرىن كۇن كوزىنەن ءنار الىپ, ونە بويعا قان ءجۇگىرتسە, تومەنگە تارتىلعان تامىرلار قورەك ىزدەپ, بۇتاقتارعا قۋات بەرۋ ءۇشىن تەرەڭگە بويلاي ءتۇسۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ولار سولاي تامىر تارتىپ, بۇتاق جايىپ, جاپىراق كوكتەتكەن جىل سايىنعى ادەتتەرىنەن جاڭىلمايدى.
الايدا, جاز ءوتىپ, كۇز كەلەتىنىن ولار دا جاقسى بىلەدى. وقشاۋ تۇرعان اعاشقا كوپ بۇتاق بىتكەن ەدى. ولارعا كۇننەن ءنار الۋ ءۇشىن قاستارىندا كولەڭكەلەيتىندەي وزگە اعاشتار جوق. سوندىقتان ەمىن-ەركىن كۇن ساۋلەسىن سىڭىرۋلەرىنە ەرىك مولىنان ءتيدى. بۇل مۇمكىندىكتى تۋرا ورتاداعى دىڭگەكتىڭ ۇشار باسىنداعى بۇتاق باسقاشا ۇقتى. ول ءوزىنىڭ وزگەلەرگە قاراعاندا ەرەك ورىنعا بىتكەنىن پايدالانىپ, كوككە تارتىلا ءتۇستى. قاسىنداعىلار بۇعان قىزىعا دا, قىزعانا دا جانە ساقتاندىرا قاراعانىن تۇسىنبەدى. – وزگەلەردەن قول ۇشىن ۇزەتىندەي ساعان نە جورىق, اسقاقتاي بەرمە, – دەگەن جاناشىر بۇتاقتاردىڭ ءسوزىن قاپەرىنە المادى. تامىر, دىڭگەك بارىنە, وزىنە دە ورتاق ەكەنىن, نە ىستەسە دە سول ورتاق تامىرعا سالماق سالاتىنىن ويلاپ جاتپادى. ويلاعىسى دا كەلمەدى.
ال قالعان بۇتاقتارعا دا بويلارىنا بىتكەن جاپىراقتارىن جايۋ ءۇشىن ولارعا دا ورتاق تامىردان ءنار تارتۋ كەرەك ەدى. بىراق دىڭگەكتىڭ تۋرا ۇشار باسىنان وزەك العان بۇتاق وسى مۇمكىندىكتى وزىنە عانا ەرەكشە بەرىلگەن دارالىق دەپ ۇقتى. سوندىقتان ول وزىنە تيگەن ورنىن وزىنە عانا پايدالانىپ, ەلدەن ەرەك قۋات الۋعا ۇمتىلدى. ونداعىسى قالايدا وزگەلەردەن ارتىق كۇن ساۋلەسىن بويىنا كوبىرەك ءسىڭىرۋدى ماقسات تۇتتى. ونىسى العاشقىدا پايدا بولىپ تا ءتيدى. بىراق ۋاقىت وتكەن سايىن ول ءوزىنىڭ تىپتەن بيىكتەپ, وزگەلەردەن قول ءۇزىپ كەتكەنىن دە بايقاماي قالدى. ءبىر قاراسا كۇن ساۋلەسىن وزگەلەردەن كوبىرەك سىڭىرەمىن دەپ جوعارى ۇمتىلعانى سونشاما, جالعىز سيديىپ قالىپتى. ءوز ورنىنا قايتا ورالايىن دەسە كەش, مۇمكىن ەمەس. وعان ەندى تەك جالعىز وزىنە عانا سەنىم ارتۋ قالدى. اقىرى ءبىر كۇنى اياقاستىنان قاتتى داۋىل تۇردى. جەل ەكپىنى سونشاما كوپ بۇتاقتى جاپىراعى قالىن بايتەرەكتىڭ ءوزىن ءيىلدىرىپ جىبەردى. ال ءوز قاتارلاستارىنىڭ ناپاقاسىن ءوزىم عانا تاتام دەپ جالعىز شاپقان بۇتاق جالاڭاشتانىپ قورعان بولار پانا تابا المادى. ءتىپتى قاتتى سوققان جەل ەكپىنىنەن سىنارداي سىتىرلاي بۇگىلگەندە سۇيەنەرگە بۇتاق, قارمانارعا تال قالمادى. اقىرى داۋىل ەكپىنىنە شىداي الماي مورت سىندى. ۇشار باسى قايران جاپىراقتارىمەن بىرگە جەل وتىندە قانباقشا قاعىلىپ, ايدالاعا ۇشىپ ءتۇستى.
ارتىنشا جەل دە تىندى. وزگە اعاشتاردىڭ دا كەيبىر قىڭىر, قيسىق, جالعىز وسكەن بۇتاقتارى ءبىر ءسات سوققان داۋىلدىڭ ەكپىنىنەن دىڭگەگىنەن ءۇزىلىپ نەمەسە مورت سىنىپ كوكتەي سولعان جاپىراقتارىمەن جەردە جاتىر. ال ءبىرىن-ءبىرى قىمتاي ءوسىپ, جۇمىرلانا ءبىر جۇدىرىقتاي تۇيىلە بىتكەن بۇتاقتار دىڭگەكتەرىنە قۋات بەرىپ, جايقالعان كۇيى جاسىل جاپىراقتارىن جايىپ تۇر.
ءيا, بەس ساۋساق بىردەي بولماعانمەن ءبارىنىڭ دە بويىنا بىردەي قان جۇگىرۋ كەرەك, ايتپەسە, دەنەگە اۋىرلىق اكەلەدى. مەملەكەتتەگى ءاربىر ادام دا سولاي, ەلىمەن بىرگە جاساۋى كەرەك. مۇنى ادامدار جاقسى بىلەدى. الايدا, ولار وزدەرىنىڭ ءاربىرى ءبىر بۇتاق سەكىلدى ەكەنىن ەشۋاقىتتا ويلانعان ەمەس. بۇل تەڭەۋ ولاردىڭ كۇلكىسىن كەلتىرەدى. سەبەبى, ادامنىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى دەپ ۇعادى. قاجەت دۇنيەنى «بەرسە قولىنان, بەرمەسە جولىنان» الۋعا بولادى دەيدى. العاشقىدا سولاي كورىنەتىنى راس, بىراق ءومىر شىندىعى: وندايلاردىڭ تۇبىندە جولى بولمايدى.
بۇل سوزىمىزگە ناقتى دالەل تابيعاتتىڭ ءوزى. وزگەلەرىنەن كوبىرەك اسا جەيمىن دەگەن بۇتاق ج ۇلىنى ءۇزىلىپ, سويديىپ قالدى. جاپ-جاسىل جاپىراقتى بۇتاقتاردىڭ اراسىندا قۋراعان تۇقىلى باسقالارعا «ءبولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەندەي وعاش تارتىپ, جەر بەتىندە جەمقورلاردىڭ جولى بولمايتىندىعىن جاراتقاننىڭ ءوزى بىلدىرگەندەي كورىنەدى. وزگەلەردىڭ ناپاقاسىن ۇرلاپ جەپ جاتقانىن جەمقوردىڭ ءوزى ناقتى سەزەدى, ال ونىڭ ءىسىن اللا تاعالا جاقسى بىلەدى. الايدا, مۇنى ارامىزداعى جەمقور پەندەلەرىمىز قايدان ءتۇسىنسىن, ءازىرگە ج ۇلىندارى ءبۇتىن عوي, بىراق ولاردىڭ دا ۇزىلەتىن كۇندەرى الىس ەمەس ەكەنى وسى تابيعاتتاي اقيقات شىندىق.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.