جۇرت بىلمەيتىن جاقاەۆ

كەيىپكەر

بالا كەزدە قۇلاقتا قالعان ءبىر اڭگىمە بار. بۇگىندە سەكسەننىڭ سەگىزىنە شىققان اجەم ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. ول زاماننىڭ ادامدارى ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان عوي. كۇننىڭ باتىسى, تاڭ­نىڭ اتىسىمەن ساناسپاعان. ويتكەنى اينالانى سوعىس ءورتى شارپىپ بارا جاتىر ەدى. ەر ازاماتتىڭ ءبارى قارۋ اسىنىپ كەتكەن. اۋىلدا قالعانى كارى-قۇرتاڭ مەن جاس بالا. باس كوتەرەرى ايەلدەر عانا. توقسانعا تاقاعان اجەم­نىڭ ءسوزى راس. بىراق جىلدان قاتەلىك كەتەتىنىن شامالايمىز. سەبەبى اڭگىمە: «ىبەكەڭ رەكورد جاسايتىن جىلى», دەپ باستالادى. داڭعايىر ديقان الەمدىك رەكوردتى 1947 جىلى جاسادى. سول جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن 1948 جىلى كەۋدەسىندە ەڭبەك ەرى دەگەن ەرەن اتاقتىڭ جۇلدىزى جارقىرادى. بۇل ۋاقىتتا ءبىزدىڭ شال سوعىستان ورالىپ, مايدانعا تۇسەر الدىندا العان جارىن تۋعان اۋىلىنا اكەتكەن. ءاسىلى اجەم ايتقان وقيعا سوعىس جىلدارىنىڭ بەل ورتاسى بولسا كەرەك دەپ توپشىلايمىز. ال ءبىزدىڭ قۇلاقتا قالعان اڭگىمە ودان ءارى بىلاي ورىلەدى. «اۋىلداعى باس كوتەرەر, كەتپەن ۇستاۋعا جارامدى جۇمىسشىنىڭ ءبارىن جەردى شەڭگەلدەن تازارتۋعا سالدى. جەر جاراتىلعالى بەرى كەتپەن تيمەگەن القاپقا كۇرىش ەككەلى جاتىر ەكەن. مەن ىبەكەڭنىڭ زۆەنوسىنا ءتۇستىم. ول كىسى باسىن ورامالمەن شارت ءتۇيىپ الىپ, كەتپەنىن ولاي دا, بىلاي دا سىلتەيدى. اي­نالاسىندا تاۋ-تاۋ بوپ ءۇيىلىپ شەڭگەل جاتادى. يت مۇرىنى باتپاس شەڭگەلدى شابۋعا ءبىز دە كىرىسىپ كەتتىك. بىراق سونى شابا الماي ابدەن اۋرەگە تۇستىك. كەتپەندى قۇلاشتاپ سوعامىن. جەڭگەلەرىم «وسى قىزدىڭ كۇشى كوپ» دەيتىن. ءاسىلى, كۇشىمە سەنىپ, جۇمىستى ەڭسەرىپ تاستايمىن دەپ ويلاسام كەرەك. دەگەنمەن شەڭگەل قۇلامايدى. قايتا شاپقان شەڭگەلىم وزىمە سەرپىلىپ كەپ, ەكى بەتىم دال-دال قان بولدى. سونىڭ ءادىسىن الا الماي ابدەن ابىگەرگە ءتۇستىم. جۇمىسقا كىرىسكەنىمىزگە اينالاسى ءسۇت ءپىسىرىم عانا ۋاقىت بولدى عوي دەيمىن. سونىڭ وزىندە بىتىرگەن تۇگىم جوق. قايتا ەكى قولىم مەن بەت-اۋزىم قانعا بويالدى. ءسويتىپ, سالىم سۋعا كەتىپ تۇرعاندا ىبەكەڭ كەلدى. «رابيعا-اۋ, شەڭگەلدى بۇلاي شاپ­پايدى عوي», دەپ جىلى جىميدى. ودان سوڭ شەڭگەل شابۋدىڭ ءادىسىن كورسەتتى. سويتسەك, وپ-وڭاي ەكەن عوي. ءوزى شەڭگەلدىڭ جۋان ساۋساق­تاي عانا اپپاق ءبىر-اق تامىرى بولادى ەكەن. سونى شاۋىپ تۇسسەڭ, قاۋقيعان شەڭگەلىڭ جالپ ەتە قالادى. ارى قاراي جۇمىس قىزا ءتۇستى. سول جىلى ءبىز مول ءونىم جينا­دىق», – دەيدى اجەم رابيعا ءجۇسىپوۆا. ىبىراي جاقاەۆ! بۇل اتتىڭ اتا­عىنا بالا كەزدەن قانىپ وستىك. ءوزى ءبىز تۋعان جىلى دۇنيەدەن وزسا دا, كوزىن كورگەن ادامداردىڭ اڭگىمەسىن كوپ ەستىدىك. سونداي اڭگىمەگە سۋسىن­داپ وتىرىپ, كوز الدىمىزعا كەتپەنى كۇنمەن شاعىلىسقان اقساقالدىڭ ارپالىسقا تولى ەڭبەك جولىن ەلەستەتەتىن ەدىك. داڭقتى ديقان تۋرالى جازۋدى كوپتەن بەرى ويلاعانىمىز دا سودان بولسا كەرەك. دەي تۇرعانمەن, ىبەكەڭ تۋرالى وتە كوپ جازىلدى. قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆتان باستاپ, ارقالى اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ, اسقار توقماعام­بەتوۆ تالاي تولعادى. سول زاماندا ماسكەۋدەن شىعاتىن ورتالىق گازەتتىڭ بارلىعى جاقاەۆ تۋراسىندا ماقالا باستى. ءبىر عانا جازۋشى قۋاندىق تۇمەنبايدىڭ ءوزى ديقان تۋرالى بىرنەشە اڭگىمە جازدى. جاقىندا عانا جۋرناليست-جازۋشى زاكىم جايلىباي­دىڭ «جاماعات جادىنداعى جاقاەۆ» اتتى كىتابى جارىق كوردى. قىسقاسى, جاقاەۆتىڭ اتى سوناۋ 40-جىلداردان باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قالامدا تەربەلىپ كەلەدى. كەڭەس داۋىرىندە مىناداي ۇران بولعان. «ەكى مارتە ەڭبەك ەرى ىبىراي جاقاەۆتىڭ ءوندىر­گەن كۇرىشى جەر شارىن مەكەندەگەن بارشا حالىقتى ءبىر اي اسىراۋعا جەتەدى». اسىلىندا بۇل ءسوز قوسپاسىز ايتىلعان بولۋى كەرەك. سول سەبەپتى ىبەكەڭ تۋرالى قالاي ماداق ايتسا دا جاراساتىن-تۇعىن. سونداي-اق مۇنىڭ ءبارى ەڭبەككە باس يگەن قالامگەرلەردىڭ ديقانعا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىنان تۋعان شىعارمالار ەدى. سوندىقتان ءبىز جازاتىن تاقىرىپ جوقتاي كورىنگەن. دەسەك تە, بۇگىن ىبىراي جاقاەۆتىڭ ومىرىندەگى وزگەشە ورنەكتەردى, ساۋلەلى سۋرەتتەردى قاۋزاپ كورمەكپىز. قاجىمۇقانداي قارا كۇش يەسى «زامانىنا قاراي امالى», دەيدى ءبىزدىڭ جۇرت. سىردىڭ بويىنا كۇرىش داقىلى ەندى سەبىلىپ جاتقاندا قازىر­گىدەي تەحنيكا دەگەن بولعان جوق. جەردى كەتپەنمەن اۋداردى, تەگىستەدى. ءداندى قولمەن سەپتى. كونەكوز قاريالار كۇرىش­تى لاي سۋمەن ارالاستىرۋعا ۇلكەن تومار­دىڭ پاي­دالانىلعانىن ايتىپ وتىرا­تىن. توما­رىڭىزدىڭ كولەمى ءۇي ورنىنداي بولادى ەكەن. بۇل پروتسەستى اۋىل حالقى «لاي وماش» دەپ اتايدى. الگى تومارعا ەكى وگىز جەگىلەتىن كورىنەدى. ەكەۋى جەگىلگەن تو­مار­دى سۇيرەتىپ الىپ, اتىزدى اينالىپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى دەيدى, جاڭاعى ەكى وگىزدىڭ ءبىرى ءسۇرىنىپ قۇلاپتى. توماردى تارتۋعا شاماسى جەتپەي, دىڭكەسى قۇرىپ, اتىزدىڭ ىشىندە جاتىپ الىپتى. قۇداي­دىڭ قۇتتى كۇنى زىلدەي توماردى ازاننان قارا كەشكە دەيىن تارتا بەرگەسىن, وگىزدىڭ دە ءالى كەتكەن عوي. وگىز قۇلاعان ەكەن دەپ قاراپ وتىراتىن ىبەكەڭ بە؟! دىڭكەسى قۇرىعان وگىزدى تەرتەدەن بوساتىپتى الدىمەن. سوسىن ءال-دارمەنى قۇرىپ جات­قان جانۋاردى سۇيرەپ اتىزدىڭ جاعاسىنا شىعارىپتى. سۇيەگى اۋىر, سالماعى زىلدەي وگىزدى باتپاقتىڭ ىشىندە سۇيرەۋ ءۇشىن قانداي كۇشتىڭ كەرەگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى شىعار. سودان كەيىن... تەرتەگە ءوزى بارىپ جەگىلگەن. ەكىنشى وگىزدىڭ جۇ­مىسىن ءوزى اتقارعان. سولايشا توقتاپ قالعالى تۇرعان جۇمىس­تى جالعاستىرىپ, جۇيەنىڭ بۇ­زىل­ماۋى ءۇشىن جانىن سالعان. وسى كورىنىستى اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قاراكوزوۆ ءوز كوزىمەن كورگەن دەيدى. تاڭعالعانىنان, ءبىر ورنىندا قاققان قازىقتاي تۇرىپ قالىپتى. تاعى ءبىر ءسات. مۇنى ديقاننىڭ ءومىر بويعى بريگاديرى بولعان قويشىباي ورازىمبەتوۆ ايتىپتى. العاشقى جىل­دارى كۇرىش ەگۋ ءۇشىن جيدە, جىڭعىل, شەڭگەلدى جەرلەردى قوپارىپ, تازارتىپ, تەگىستەگەن. تەحنيكا تۇرماق, جۇمىس كۇشىنىڭ ءوزى جەتىسپەيدى. ال بەلگىلەنگەن جوسپاردى ورىنداۋ كەرەك. تاپسىرما قاتاڭ. ءول, ءتىرىل ورىندا. قويشىباي ورازىمبەتوۆتىڭ بريگادا­سىنا مولشەر­لەنىپ بەرگەن جەر بار. بريگادير تاڭ بوزىمەن جەر باسىنا كەلسە, جۇمىس­شىلار جينالىپ قالىپتى. ورتاسىندا ىبەكەڭ بار. سودان قويشە­كەڭ مەجەلى جەردى ايتادى. جۇمىس­شىلار نارازى­لىق ءبىلدىرىپ, جۇمىستىڭ وتە اۋىر ەكەندەرىن ايتىسىپ, داۋرى­عىسىپ قالادى. سوندا جاقاەۆ جۇرتتى تىنىشتان­دىرىپ بىلاي دەپتى: «داۋرى­عىساتىن نەسى بار؟ سىرىعىڭدى لاقتىرا بەر, قويشەكە». بريگادير ءۇش مەترلىك سىرىقتى لاقتىرىپ, ارشيتىن جەردىڭ كولەمىن بەلگىلەيدى. سودان التى ادام ءبىر بولەك, ىبەكەڭ ءبىر بولەك جۇمىسقا كىرىسەدى. ءبىر قىزىعى, التى ديقانعا بەلگىلەنگەن جەر مەن جاقاەۆقا بۇيىرعان جۇمىس مولشەرى بىردەي بولادى. «بۇ قالاي بولار ەكەن؟» دەپ قويشەكەڭ كەتەدى. ءسويتىپ قاس قارايا اتقارىلعان جۇ­مىستى قابىلداپ الماق بولىپ قايتا ورالادى. و, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى دەڭىز. بريگادير كەلگەندە ديقان دەمىن الىپ وتىر ەكەن. ماڭدايىنان سۇمەكتەپ اققان تەردى كەتپەندەي الاقانىمەن سىرىپ تاستاپ, جاي عانا جىميىپتى. وزىنە ءتان باياۋ داۋسىمەن: «جەرىڭدى قابىلداپ ال», دەپتى سونان سوڭ. سىباعالى جەر دايىن. ال الگى التى جۇمىسشى ول ساتتە ءالى ەڭبەكتەنىپ جاتىر ەكەن. «ىبەكەڭ بىتكەن كەزدە, ولاردىڭ ءالى ءبىر سىرىق سىلتەم جەرى بار-تۇعىن», دەيدى ەكەن ديقانعا ريزا بولعان قويشىباي ورازىمبەتوۆ. الدىمەن وت قونعان, ونان سوڭ باق قونعان بۇل اڭگىمەنى بىزگە قويشىباي ورا­زىمبەتوۆتىڭ ۇلى سۇلتانبەك اعا ايتتى. ول كىسى ىبەكەڭنىڭ جارى ءبيبىاجار شەشەمىزدىڭ اۋزىنان ەستىپتى. ءتا­ڭىردەن كەلەتىن تىلسىم سىردىڭ تۇبىنە جەتۋ پەندەنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرماعان باق­تىڭ ءبىرى عوي. دەي تۇرعانمەن جارا­تۋشى جوعا­رىدان بىزگە الدەبىر حابار بەرەتىنى شىندىق. اتالعان وقيعا ىبەكەڭ «گەروي» اتاعىن الاردان ءسال عانا بۇرىن بولعان كورىنەدى. جاھاندىق رەكورد جاڭارعان جەردى كەيىننەن جۇرت «ىبىراي تۇبەگى» دەپ اتاپ كەتتى. ديقان عۇمىر بويىنا سول جەردە ءدان سەپتى. ەگىس ەكتى. بار كۇشىن سارقا جۇمسادى. ءبىر كۇنى ازاننان باس­تالعان جۇمىستىڭ بەتىن قايىرىپ قوسقا قايتىپ كەلە جاتادى. وزدەرى ءتورت ادام. جالعىز اياق سۇرلەۋدە بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءىلبىپ باسىپ كەلەدى ەكەن. ءبىرىنشى ديقان­نىڭ ءىنىسى ءارى كومەكشىسى بورانباي, ەكىنشى ءبيبىاجار انامىز, ودان سوڭ بريگادير قويشىباي ورا­زىمبەتوۆ. جۇرت­تىڭ سوڭىن الىپ ىبەكەڭ كەلە جاتىپتى. كۇن شىققان­نان قارا جۇمىس ىستەگەن ادامدار قايبىر اڭگىمەلەسسىن. بارلىعى دا ءوز ويلارىنا شومىپ, ءوزدى-ءوزى بولىپ, قوس­قا جەتىپ جىعىلۋدى عانا ارمان ەتەدى. الدەن ۋاقىتتا الدارىنان جىلتى­راعان وت كورىنگەندەي بولادى. جاقىن­داعان سايىن جارقىراي تۇسەدى دەيدى. سويتسە, الاقان­داي بولعان وت-شار جەر­دىڭ بەتىندە قال­قىپ تۇرعان كورى­نەدى. الدىمەن بورانباي جەتىپ بارا­دى. بارادى دا الاقانىنا سالادى. وت سۋسىپ ءتۇسىپ كەتەدى. سوسىن ءبيبىاجار انامىز ۇستايدى. ونىڭ دا قولىندا تۇراقتاماي­دى. قوي­شەكەڭ قولىنا سالسا, ءسال تۇرىپتى دا, دومالاپ كەتىپتى. بۇل تىلسىمعا قىزىق­قان ىبەكەڭ وتتى الىپ, الاقانىنا قويادى. وت-شارىڭىز ديقان­نىڭ الاقا­نىن­دا ءبىراز ۋاقىت تۇرعان. سودان كەيىن بارىپ دومالاپ كەتكەن. ايدالادا وت كورۋ, ونى قولمەن ۇستاۋ دەگەن قىزىق قوي. تورتەۋى الگى وتتى قايتا ۇستاپ كورەدى. الدىڭعى كورىنىس تاعى قايتالا­نادى. تورتەۋى تاڭعالىپ, تاڭداي قاعى­سىپ قوسقا جەتەدى. ول ساتتە مۇنى ەشكىم بىلاي بولادى دەپ جورىماپتى. بىراق قازىر قاراپ وتىرساق, وت – قوناتىن باق­تىڭ بەلگىسىندەي ەكەن. قولىندا وت-شار ۇزاق تۇرعان ىبەكەڭنىڭ اتاعى دا الىسقا كەتتى. ديقان الەمدىك رەكورد جاسايتىن جىلى جاماعايىننىڭ ءبارى جەر باسىندا بولعان. ول قاتاردا كولحوز باستىعى سىزدىق بوقاەۆتىڭ دا جۇرگەنى بەلگىلى. ءوزى ىبەكەڭنىڭ نەمەرە ءىنىسى. سىزدەكەڭ بوقايدان تاراسا, ىبەكەڭ جاقايدىڭ بالالارى. سول سىزدىق بوقاەۆ سۋدىڭ ساعاسىندا ءداۋ قارا شۇبار جىلاننىڭ جاتقانىن كورىپتى. جۇرت جىلاننان قورقىپ تاس لاقتىرسا دا جاتقان ورنى­نان جىلجىمايدى ەكەن. جىلاننان قورقىپ جۇرگەن جاستاردى كورگەن ىبەكەڭ سوندا باسۋ ايتىپتى. «بالالار-اۋ, ول جىلانعا تيمەڭدەر. ارۋاق قوي ول. مىنا ءداندى القاپتىڭ يەسى دە, كيەسى دە وسى جىلان», دەيتىن كورىنەدى. سول جىلى ديقاننىڭ مول ءونىم العانىن اۋىلداعى كوزكورگەندەر وسى كۇنگە دەيىن ايتىپ وتىرادى. سىزدىق بوقاەۆتىڭ ۇلى بالتابەك اعامىز دا جاس كۇنىندە ىبەكەڭە كومەكشى بولعان. سول كىسى ايتادى: «جىل سايىن قىسقى ءشوپتى ءوزىم دا­يىنداي­تىنمىن. قامىستى ورىپ, ارتى­نان كەلىپ باۋلايمىن. ەڭ العاشقى جىلى باۋ­لاماق بولىپ ءبىرىنشى باۋدى كوتەرىپ قالىپ ەدىم, استىنان قارا شۇبار جىلان شىقتى. بىراق قورىق­پادىم. تيىسپەدىم دە. وسى كورىنىس جىل سايىن قايتالاندى. ءبىرىنشى باۋدىڭ استىندا ۇنەمى جىلان جاتاتىن. اكەمە ايتقانىمدا: «ول ءبىزدى جەلەپ-جەبەپ جۇرگەن ارۋاق قوي» دەگەن ەدى», دەپ. سوعان قاراعاندا بۇل الەۋەتكە ءتان جىلان بولىپ تۇرعانى عوي... ۇرلانعان «التىن جۇلدىز» ىبىراي جاقاەۆتىڭ ەكىنشى مارتە ەڭبەك ەرى اتاعىن العاننان كەيىن ەكەن. ءبىر قۇرداسىنىڭ بالاسى تاشكەندە وقىپ­تى. ءبىلىم قۋعان جاس جىگىت ءوزى ۇرىندى ما, الدە بىرەۋ ۇرىندىردى ما, كەلەڭسىز جاعدايعا تاپ بولادى. اقىرى اينالىپ وقۋدان شىعىپ قالۋ قاۋپى تۋىندايدى. قۇرداسى قايدا بارادى؟ بۇتكىل وداق تانيتىن ىبىرايمەن تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن. دوسى. ءازىلى جاراسقان, ەستەلىگى ءبىر قۇرداسى. سالىپ ۇرىپ ىبەكەڭە كەلەدى. ماسە­لەنىڭ ءمان-جايىن جىك-جاپپار بولىپ تۇسىندىرەدى. قىسقاسى, ءوزى بارىپ, بالا­نى وقۋدا قالدىرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. قۇر­داسىنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستايتىن قازاق بار ما؟ كەلىسەدى. ەكەۋى وتارباعا وتىرىپ, تاشكەن كەتەدى. پو­يىزدان تۇسكەسىن تاكسيگە وتىرماي, ترام­ۆايعا ءمىنىپتى. وقيعا وسى ساتتە بولعان. ىعى-جىعى ادام. ءبىرى ءمىنىپ, ءبىرى ءتۇسىپ جاتىر. ساپىرىلىستىڭ اراسىندا نە بولىپ, نە قويعانىن ۇعۋ قيىن. اۋىلدان كەلگەن ەكى اقساقالدىڭ ءبىرىنىڭ كوكىرەگىن­دە جارقى­راعان التىن جۇلدىز سۇعاناق قول ۇرىلاردىڭ كوزىنە وتتاي باسىلادى. ءسوي­تىپ, جۇلدىزدىڭ بىرەۋىن ۇرلاپ كەتەدى. جوعارى جاعى كەۋدەدە قالىپ, ءتو­مەنگى تۇسى ۇرىنىڭ قولىنا تۇسەدى. ەكى شال اياڭداپ ۋنيۆەرسيتەتكە جەتىپتى. قۇرداسى قاراسا, ىبەكەڭنىڭ ءبىر جۇلدىزى جوق دەيدى. ال ماسقارا! ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ بالانى وقۋدا قال­دىرامىز دەپ ءجۇرىپ, جۇلدىزدىڭ بىرىنەن ايرىلامىز دەپ ويلاپ پا؟ ىبەكەڭ وزبەكستاننىڭ سول كەزدەگى باسشىسى شاراف راشيدوۆكە بارۋدى ۇيعارادى. جول­داعى ميليتسيادان سۇراپ, ورتالىق كوميتەتتىڭ ءۇيىن تەز تابا­دى. تابۋىن تابادى-اۋ, بىراق ىشىنە ەنۋلەرى مۇڭ. اۋىزداعى ميليتسيا ىشكە جىبەرمەيدى. ىبەكەڭ ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ايتىپ, راشيدوۆكە تەز جولىعۋى كەرەك ەكەنىن نىعىر­لايدى. الگى ىشكى تەلەفونمەن بايلا­نىسىپ, كومەكشىسىنە ايتقان بولۋى كەرەك. سالدەن سوڭ راشيدوۆتىڭ ءوزى ءتۇسىپتى تومەنگە. ەڭبەك ەرىن قۇشا­عىنا قاپسىرا قۇشاقتاپ, بەتىنەن ءسۇيىپ, بايەك بولادى. «كەلە جاتىرمىن دەپ نەگە ايتپايسىز؟» دەيدى اراسىندا. داڭعا­راداي كابينەتكە كىرگەسىن, ىبەكەڭنىڭ قۇرداسى جاعدايدى بايان ەتىپ, ءبىر التىن جۇلدىزدان ايرىلىپ قالعانىن جەتكىزەدى حاتشىعا. راشيدوۆ كومەكشىسىن شاقى­رىپ الىپ, «تاڭ­ەرتەڭگە دەيىن ءدال مىناداي التىن جۇلدىز دايىنداپ اكەل» دەگەن تاپسىرما بەرىپتى. سونىمەن ازاندا قوس شالدىڭ تاشكەن بارعان نەگىزگى جۇمىسى بىتەدى. ارتىنان جار­قىراپ التىن جۇلدىز دا كەلەدى. ەكەۋى قايتپاق نيەتتەرىن بىلدىرەدى. «نەمەن قاي­تاسىزدار؟» دەپ سۇراپتى حاتشى. «پويىز­بەن», دەيدى ەكى شال. سوندا راشيدوۆ: – جوق, ىبەكە, – دەپ كەسىپ ايتادى. ولاي بولماق ەمەس. ءسىز قازاق-وزبەكتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەم ديقاندارىنىڭ كوشباسشى ادامىسىز. ال ءبىز ءۇشىن تابارىك ادامسىز. ءسىزدى مىنا كولىك ءۇيىڭىزدىڭ الدىنا دەيىن اپارىپ سالادى, – دەيدى دە ءوزىنىڭ استىنداعى «چاي­كاسىن» بەرەدى. الدىندا كورتەج. استا­رىندا «چايكا». جول بويىنداعى ميليتسيا بىتكەننىڭ ءبارى ماڭدايىنا قولىن قويىپ, «چەست» بەرەدى. سولايشا, ەكى شال ەلگە جەتەدى. ...وسى اڭگىمەنى ەستىگەن بالتابەك سىزدىقوۆ وقيعانىڭ سولاي بولعا­نىمەن, ۇرلانعان التىن جۇلدىز ەمەس, لەنين وردەنى ەكەنىن ايتتى بىزگە. ىبەكەڭ ءۇش مارتە لەنين وردەنىن العان. قولدى بولعان سونىڭ ءبىرى كورىنەدى. كىم بىلگەن؟ بىراق راشيدوۆ­تىڭ «ءسىز تابارىك ادامسىز» دەپ شارق ۇرعانى شىندىق. جالپى, ىبەكەڭنىڭ اتاعىن پايدا­لان­عىسى كەلگەن پىسىقايلار بولماي قالماعان. اندا-مۇندا الدىنا سالىپ, كەۋدەسىن اشىپ, «جۇلدىزدارىڭىزدى كورسەتىپ جۇرسەڭىزشى» دەگەندەرگە, جاقاەۆ «قوي, ۇيات بولادى» دەيدى ەكەن. بۇل دا دالا اكادەميگىنىڭ تاعى ءبىر قاراپايىم قىرى بولسا كەرەك. قىدىر دارىعان قازاق «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر, مىڭ­نىڭ ءبىرى – ءۋالي», دەيدى قازاق. اۋىل اقساقالدارى باتا بەرگەندە دە: «قى­دىر دارىپ, باق قونسىن», دەپ جاتادى. وعان قوسا: «جورتقاندا جولىڭ بول­سىن, قىدىر اتا جولداسىڭ بول­سىن», دەگەندى دە قوسىپ قويادى. قى­دىر­دى كورگەن ادامدار بار. سولاردىڭ ءبىرى – ىبىراي جاقاەۆ. ىبەكەڭ اعىنان جارىلىپ كوپ سويلەمەيتىن ادام بولعان عوي. بىراق وسى اڭگىمەنى تالاي جىل شيەلى اۋداندىق «وسكەن ءوڭىر» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعان جۋرناليست-جازۋشى زاكىم جايلىبايعا ايتىپتى. – ءوزىم جيدەدەن, شەڭگەلدەن ارىل­تىپ, اتىزداپ ەككەن كۇرىشتىكتى سۋعا باستىرىپ بولىپ, جاپتىڭ باسىندا دامىلداپ وتىرعانمىن. دەنەم دەل-سال. بىراق كوڭىلىم توق. بىتكەن ىسكە بەرەكە تىلەپ, جايعاسقان ءساتىم ەدى. كۇن كەش بولىپ قالسا دا, ۇيگە اسىقپادىم. اتىز ۇلتانىنداعى سارقىراپ اققان سۋعا قاراپ وتىرا تۇرعىم كەلدى. سالدەن كەيىن باتار كۇننىڭ شاپاعىنا تۇلا بويى تۇتاس مالىنعان ۇزىن بويلى, اق ساقالدى, اق دەلبەگەيلى كىسى­نىڭ ماعان بەتتەپ كەلە جاتقانىن اڭعاردىم. تۇپ-تۋرا كۇرىش اتىزىنىڭ ۇستىمەن كەبىسى سۋعا تيەر-تيمەس بولىپ ءجۇرىپ كەلەدى. العاشىندا تاڭ-تاڭ بولىپ, ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي, نە ويلارىمدى دا بىلمەي وتىرا بەردىم. جاقىنداعانىندا ورنىمنان تۇردىم. ول كىسى تۋرا قارسى الدىما كەلدى دە: «شىراعىم, ىرىسىڭ وسى جەردەن بولادى. باقىتىڭ ورلەي بەرسىن. ءاۋمين!», – دەدى اپ-انىق داۋىسىمەن. ءسويتتى دە عايىپ بولدى. مەن بولسام, ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا قالعانداي­مىن. ەسىمدى جيسام: «ءاۋمين» دەپ كۇبىرلەپ تۇر ەكەم. قىدىر دارىپ, باق قوندى دەگەن وسى شىعار. جاقاەۆ ەسىمى جاھانعا تارادى. ءبىزدى جەلەپ-جەبەپ جۇرەتىن الدەبىر تىلسىم كۇشتىڭ بارى راس. قۇي مويىن­داڭىز, قۇي مويىنداماڭىز, سولاي. ىبىرايدىڭ دا جەلەۋشىلەرى بولعان. ونى مىنا تومەندەگى وقيعا راستايدى. مۇنى «قارعالى» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى بولعان ءابىسالان حالىقوۆ ايتىپتى. ول كەزدە «قىزىلتۋدىڭ» كومسومول كوميتەتىنە جەتەكشىلىك ەتەدى ەكەن. ءبىر كۇنى كولحوز توراعاسى بيجانوۆ شاقىرىپ الىپ, شۇعىل تاپسىرما بەرەدى. «ىبەكەڭ شيەلىگە اۋپارتكوم بيۋروسىنا كەتتى. شىعاتىن ۋاقىتى بولىپ قالدى. مىنا اتتى ءمىن دە, اۋدانعا تارت». تاپسىرمانىڭ باس-اياعى وسىنداي. حالىقوۆ جەدەلدەتىپ جەتەدى اۋدانعا. جەتكەنىن قايتسىن, ىبەكەڭ «سەنىڭ جۇمىسىڭ بولسا قالا بەر, مەن اۋىلعا ءوزىم-اق جەتەمىن عوي» دەپ ونى قالدىرىپ كەتەدى. ءتۇن مەزگىلى. اينا­لانى قا­راڭعى جاپقان. ال اۋدان مەن اۋىلدىڭ اراسى ءبىرشاما جەر. جول دا تاقتايداي ەمەس. اينالا جىڭعىل, شەڭ­گەل, جيدەگە تولى. سول توپ شەڭ­گەلدىڭ اراسىنان قىرعاۋىل پىر ەتە قالىپ, ات ۇرىكسە, ىبەكەڭ مايىپ بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ارتىندا ۇلكەن ۇياتى بار. جاس جىگىت ديقاننىڭ قولقاسىنا كونە قويمايدى. ىبەكەڭ سوندا دا ءوز دەگەنىن جاسايدى. سودان ول «قاراعاي كوپىرگە» دەيىن بىرگە كەلەدى دە, ودان ءارى بىلدىرتپەي ارتىنان ەرىپ وتىرادى. قاراكولەڭكەدە ىبەكە­ڭە ءۇش-ءتورت اتتى ادام قوسىل­عانداي اسەر بەرەدى. ءيا, انىق. ديقانعا ءۇش-ءتورت اتتى ىلەسىپتى. كۇتىپ تۇرعان ەشكىم جوعىن ءوز كوزىمەن كورگەن. مىنە, عاجاپ. سودان اۋىلعا دەيىن ەرىپ كەلەدى. ال اۋىلعا جاقاەۆ جالعىز ءوزى كىرەدى. تاڭعالماي كورىڭىز. «وسى وقيعانى ءوز كوزىممەن كورمەسەم, سەنبەس ەدىم» دەپ وتىرادى ەكەن ءابىسالان حالىقوۆ. توبىقتاي ءتۇيىن: ايتا بەرسە, اڭىز سياقتى. دەسەك تە, اقيقاتى دا وسى. قوسپاسى جوق. ال ىبەكەڭنىڭ ءومى­رىندەگى وسىنداي ونەگەلى جاع­داي­لار مەن تىلسىم ساتتەردى اي­تىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز بۇگىن سولار­دىڭ ءبىر پاراسىن عانا بايان ەتتىك. * * * وسيەت پەن قاسيەت ىبىراي جاقاەۆتىڭ قاسيەتتى ادام بولعانى ايقىن. ولاي بولماسا, جاقاەۆ ەسىمى وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرت جادىنان وشەر ەدى. قاسيەتتى ادام كوزى تىرىسىندە ارتىنداعى مۇراگەرلەرىنە وسيەت تە ايتقان. سونى سانامىزدا تاعى ءبىر ماتە جاڭعىرتىپ قويالىق. – ءبارىنىڭ اناسى جەر. جەردى تاڭداي ءبىل. ونى باپتاي ءبىل. «ەگىنشى ءمارت, جەر جومارت» دەگەن سول. – ادام سياقتى ەگىن دە تازا سۋدى تىلەيدى. ەسكىرگەن سۋدان ەگىن دە اۋىرادى. وعان ۇنەمى تازا سۋ بەر. – جاس كۇرىشتىڭ ساباعى ەشكىنىڭ تۇبىتىندەي نازىك كەلەدى. ونى تەك تامىرىمەن سۋارىپ الاسىڭ. جەر دىمقىل بولسا تامىرى تەرەڭگە كەتەدى, كۇرىش ءومىرلى بولادى. – كۇرىشتىڭ جاۋى ءارامشوپ. قاۋلاعان ارامشوپتەن كۇرىشتى اراشالاي بىلسەڭ, كۇرىش سەنى بايلىققا بەلشەڭنەن باتىرادى. – ەگىندى وسىرە ءبىلۋ – العاشقى اسۋ عانا. ىسىراپسىز جيناپ الۋ – مارە. بۇل سىننان دا مۇدىرمەي ءوت. سوندا عانا ەرلەگەنىڭ. – كۇرىش وسىرۋگە ءادىس كەرەك. وعان ىزدەنسەڭ عانا جەتەسىڭ. ىزدەنۋدەن جالىقپا. – «كوپ تۇكىرسە – كول» دەگەن ءسوز بار. كوپشىل بول. قيىندىق كەزدەسسە جۇمىلا كوتەر. – ەگەر سەن جالعىز بولساڭ اسقار تاۋعا شىققانىڭنان نە پايدا؟ شاكىرتى جوق ۇستاز – بۇتاقسىز بايتەرەك. شاكىرتىڭ كوپ بولسىن. – جالىندى بول. جالىنىڭنان باسقا ادامدار جىلۋ تاپسىن. – وزىڭە-ءوزىڭ سەنىمدى بول. ديقاننىڭ سەنىمىنەن ايرىلعانى ونىمىنەن ايرىلعانى. * * * ناقىل مەن داقىل ديقان تەك داقىل عانا سەپپەگەن. سونىمەن قاتار ۇرپاعىنا اقىل قوسارلىق ناقىل دا ايتقان. سونىڭ ءبىر بولشەگى بىلاي بوپ جالعاسادى. – ەڭبەكتىڭ قۇيار ارناسى – جەر. – ادامنىڭ ەڭبەكتەن قالماعانى, قارتتىققا بارماعانى. – تىرشىلىك تارتىسى, تۇرمىس تالقىسى – قيىن نارسە. – نانسىز ءومىر – ءسانسىز ءومىر. – توپىراق ايالاعاندى سۇيەدى, جاپىراق سيپاعاندى سۇيەدى. – ديقاننىڭ ون كۇن باستىق بولعانىنان ءبىر كۇن ەگىن ەككەنى ارتىق. – ساتسىزدىككە ۇشىراساڭ, جاسىما, اشىن, باسىڭا باق دارىسا, تاسىما, قايتا اشىل. – قىتىعى بار بەتتەن عانا وت شىعادى. – ۇيات – ادامعا بىتكەن اسىل قاسيەت. – اتىز – كۇرىشتىڭ وتاۋ ءۇيى. – بۇركىت الىستان كورەدى, بىراق ادامنان از كورەدى. – ارماننىڭ ادا بولعانى, ءومىردىڭ تاۋسىلعانى. ەرجان بايتىلەس. قىزىلوردا وبلىسى.