ەكىنشى تىنىس

زىريان كەن بايىتۋ كەشەنىنىڭ عاسىرلىق تاريحى بار. الايدا ول ەل ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعاننان كەيىن عانا الەمدىك ەكونوميكالىق كەڭىستىككە شىعا الدى بۇگىنگى كۇنى زىريان قالاسىنىڭ كەنشىلەرى مەن بايىتۋشىلارى كەندى التايدىڭ مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىن قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. «كازتسينك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ اتى ەلىمىزگە جاقسى تانىس. سوناۋ وداقتىڭ كەزىندە ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ تۋ ۇستاۋشىسى اتانعان الىپ كاسىپورىن قازىر دە تۇعىردان تۇسكەن جوق. «كازتسينكتىڭ» وسكەمەن, ريددەر مەن زىريانداعى كەشەندەرىندە جيىرما مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ ىرگەلى دە بەرەكەلى كاسىپورنى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا تولايىم تابىستارمەن كەلىپ وتىر. تەك بيىلدىڭ وزىندە وسكەمەندەگى مەتاللۋرگيا كەشەنىندە ەكى بىردەي زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نارىقتىڭ سوناۋ الماعايىپ زامانىندا كاسىپورىننىڭ توقتاپ قالماۋىن نازاردا ۇستاپ, كومپانيا باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. شەتەلدىك ينۆەستورلار قارجى سالىپ, كاسىپورىننىڭ «ەكىنشى» تىنىسىن اشتى. «كازتسينك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە قاراستى زىريان كەن بايىتۋ كەشەنىندە كەن ءوندىرۋ جانە بايىتۋ تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلگەن, بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى ءتيىمدى ءارى قاۋىپسىز جۇرگىزىلىپ وتىر. قازىرگى كۇنگى جاڭا قوندىرعىلار مەن جابدىقتاردى وندىرىسكە باتىل ەنگىزۋ ناتيجەسىندە قولمەن جۇمىس ىستەۋ جوقتىڭ قاسى. ەڭ باستىسى, كاسىبي ماماندىعىن تولىق مەڭگەرگەن ينجەنەرلەر مەن جۇمىسشىلار وزدەرى ەڭبەك ەتەتىن كاسىپورىندى ماقتان تۇتادى, جاس ماماندار دا وسىندا ەڭبەك ەتۋگە قۇلشىنىس تانىتادى. * * * ەرتەڭىمىز بۇگىنگىدەن دە جارقىن تاريحتى ادامداردىڭ ءوزى جا­سايدى. زىريان قالاسىنىڭ 220 جىلدىق تاريحى بار. امانشى­لىق بولسا, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىندە قالاتىنداي اتاپ ءوتۋ ويدا بار. زىريان كەن بايىتۋ كەشەنى ەلىمىز­دىڭ ەكونوميكاسىنا قوماق­تى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. الىسقا بارماي-اق, ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. قازىر جاڭا جەلدەتكىش كەشەنى قۇرىلىسىندا پروحودكالاۋ جۇ­مىس­تارى بيىك قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول ىسكە قوسىل­عان سوڭ جوبالانعان كەن ورىن­دارىنا تازا اۋا جەتكىزىلىپ, جى­لى­نا 2 250 000 توننا كەن ءون­دىرۋگە قول جەتپەك. ال مالەەۆ كەنىشىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ءوزدى­گى­نەن جۇرەتىن تەحنيكا پاركى جاڭار­تىلدى. بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­­دىعى. وسىناۋ قىسقا تاريحي كەزەڭدە ەلىمىز ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ كەمەل باسشىلىعى ءناتي­جەسىندە ادام نانعىسىز جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەقىۇ-عا توراعالىق جاساۋىمىز, ءساميتتىڭ جوعارى دەڭ­­گەيدە ەتۋى, قىسقى ازيا ويىن­دارىن وتكىزىپ عانا قويماي, دامى­عان ازيا ەلدەرى اراسىندا توپ جارۋىمىز تاقياعا تار كەلمەسە كەرەك. وسىندايدا نارىقتىڭ ءوت­پە­لى كەزەڭى ەسكە تۇسەدى. توقسا­نىن­­شى جىلداردىڭ باسىندا زىريان­داعى بىردەن ءبىر كاسىپورىن قالت-قۇلت ءومىر ءسۇرىپ, جابىلۋدىڭ ءسال ال­دىن­دا تۇردى. قالاداعى مىڭ­داعان جۇمىسشىلاردى اسى­راپ تۇرعان ىرگەلى كاسىپورىننىڭ تىنىسى تا­رى­لىپ, جۇمىسشىلار جالاقىنىڭ نە ەكەنىن ۇمىتا باس­تادى. مىنە, سول كەزدە ەلباسىنىڭ اكەلىك قام­قورلىعىن كوردىك. «كاز­­تسينك­تىڭ» ەكىنشى تىنىسىن اشقان ن.نازار­باەۆقا زىرياندىقتار ءدان رازى. جيىر­ما جىلدىڭ ىشىندە كاسىپ­ورىن ءوز قۋاتىن بىرنەشە ەسە ءوسىردى. اتالمىش كاسىپورىندا قاي­تادان جاراقتاندىرۋ باتىل ءجۇر­گى­زىلىپ, جابدىقتاردى الماستىرۋ ناتيجەسىن بەرە باستادى. ەكولو­گيا تالاپتارىنا ساي بايىتۋ ءون­دىرىسىندەگى بيحرومات تەحنولوگيا­سىنا كوشۋ زامان كوشىنە ىلەسۋدىڭ دالەلى. وسى ۇدەرىستى جۇزەگە اسى­رۋ ناتيجەسىندە اسا قاۋىپتى – تسيانيد ءناتريدى قولدانۋدى مۇلدەم دوعاردىق. قاۋىپسىز تەحنولوگياعا كوشۋدىڭ تاعى ءبىر جاعىمدى جا­ڭالىعى – بۇقتىرما وزەنىنە زالالدى قالدىقتاردى توگۋ كۇرت ازايدى. ول ول ما, سۋ اينالىمى جۇيەسى قۇرىلىسىن سالۋ كومپا­نيانىڭ ون جىلداعى يگىلىكتى ىستەرىنىڭ ءبىرى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ تالاپتارىنا ساي بۇقتىر­ما وزەنىنە ءوندىرىس قالدىقتارىن اعىزۋ تيىلدى. كەندى بايىتىپ, وڭدەۋدە ەرەكشە ورىن الاتىن جۇقا كۇلگىن ءتۇستى ۇنتاقتاۋ تەحنولوگياس­ىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ناتيجەسىندە مالەەۆ كەن ورنىنان رۋدالاردى بايىتۋ كەزىندە پايدالى زاتتاردى الۋ جۇزەگە اسىرىلدى. كومپانيانىڭ نەگىزگى مىندەت­تە­رىنىڭ ءبىرى – وسكەمەندەگى جاڭا مىس زاۋىتىن پايدالانۋعا بەرۋ  ىسكە استى. بۇل ورايدا ءبىز اتقا­راتىن شارۋالار ماڭىزدى. سەبەبى مىستى بالقىتۋ كەزىندە كەننىڭ ساپالى بولۋى شارت. زىريان كەن بايىتۋ كەشەنىندە قازىر ساپالى قورعاسىن, مىرىش, مىس, قيىر­شىق تاس شيكىزاتى ءوندىرىلىپ كەلەدى. كەشەننىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەتىنىڭ ءبىرى – ءوندىرىستى جەتىلدىرىپ عانا قويماي, ادامنىڭ دەن­ساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىك شارالا­رىن, سونداي-اق, قورشاعان ورتانى ساقتاۋ. بيىل بۇل باعىتقا 400 ميلليون تەڭگە جۇمسالماق. ءوندى­رىس قالدىقتارىن ساقتايتىن قوي­ما, ناسوس ستانساسى جابدىقتارىن جەتىلدىرۋ, مالەەۆ كەنىشىندەگى قالدىقتاردى تازالاۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا. مالەەۆ كەنىشى – زىيارن كەن بايىتۋ كەشەنىنىڭ وزەگى. بۇدان بۇرىندارى دا بايىتۋ كەشەندەرى بولعان, كەيبىرى جۇمىس ىستەپ وتىر. الايدا, مالەەۆتىڭ ورنى ەرەكشە. سوڭعى كەزدەرى كەيبىر جاندار «مالەەۆ كەنىشىندەگى كەن قورى  تاۋ­سىلۋعا جاقىن, دەمەك, قالانىڭ جاع­دايى قيىندايدى» دەگەن ءسوز­دەردى ايتىپ قالۋدا. جەرلەستەرىمىزدى سەندىرگىم كەلەدى, قاۋەسەتكە سەنبەڭدەر, مالەەۆ كەنىشىن زەرتتەۋ 2030 جىلدارعا دەيىن جوسپار­لى تۇردە جالعاسا بەرەدى. وعان قو­سا ونىڭ كولبەۋ تۇستارىن باع­دار­لاۋ جۇمىسى جالعاسا بەرمەك, دەمەك, مالەەۆ كەنىشى قالالىق­تارعا ۇزاق ۋاقىت قىزمەت جاسا­ماق. جاڭا كەن ورىندارىن زەرتتەۋ, گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋگە دە كومپانيا مول قارجى ءبولىپ وتىر. زىريان اۋدانى اكىمدىگى مەن «كازتسينك» كومپا­نيا­سى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى دامىتۋ جونىندەگى مەموراندۋمدا ءناتي­جەسىن بەرەدى دەگەن ءۇمىت بار. بيىل وسى باعىتقا 800 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. ۆلاديمير فيلشين, «كازتسينك» جشس زىريان كەن بايىتۋ كەشەنىنىڭ ديرەكتورى. * * * اقسۇڭقار جەمىن شاشىپ جەيدى... بابالارىمىزدىڭ وسىناۋ قاناتتى ماتە­لىن قولدانۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. «كازتسينك» پەن اۋدان اكىمدىگى اراسىنداعى مەموراندۋم جەمىسىن  بەرىپ كەلەدى. مۇنىڭ الدىندا دا وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ  پەن «كازتسينك» جشس-ءنىڭ پرەزيدەنتى نيكولا پوپوۆيچ اراسىندا قۇنى ميللياردتاعان تەڭگەدەن اساتىن بىرنەشە كەلىسىم-شارت جاسالىنعان. ەندى, مىنە, كومپانيا باسشى­لىعى ريددەر جانە زىريان قالالارىنىڭ الەۋمەتتىك پروبلە­مالارىن شەشۋ ماقسا­تىندا ءتيىمدى كەلى­سىم-شارتتارعا وتىردى. ەڭ الدىمەن, كومپانيا باسشىلىعى بەرگەن مول قارجىعا جەكە مەنشىكتەن بالا باقشانى ساتىپ الىپ, وعان كۇردەلى جوندەۋ وتكىزدىك. قازىر بالا باقشا سابيلەردىڭ كۇمىس كۇلكىسىنە بولەنىپ تۇر. پروفيلاكتوريدى دە ساتىپ الىپ, ونى جوندەپ جاتىرمىز, ول جەردە قاريالار مەن مۇگەدەك جانداردى ەمدەيتىن شيپاجاي بوي كوتەرمەك. 36 تۇرعىن ۇيگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىپ بەردىك. فۋتبول, حوككەي الاڭدارى دا تاياۋ ارادا پايدا­لانۋ­عا بەرىلمەك. ايەلدەر بوساناتىن ءۇي, سۋ قۇبىر­لارى دا جاڭار­تىلدى. قازىرگى كەزدە «كاز­تسينك» بولگەن قار­جىعا قالانىڭ 220 جىل­دىق مەرەي­تويى­نا وراي جولداردى ءجون­دەۋ, اۋ­لالاردى كور­كەيتۋ جۇ­مىس­تارى قىزۋ جۇرگى­زىلۋدە. سونداي-اق, مادە­نيەت جانە سپورت سا­رايى­نا دا قارجى ءبولى­نىپ, جا­ڭار­تىلىپ وتىر. قالاداعى ءتۇرلى مادە­ني جانە سپورت شارا­لارىنا «كازتسينك» ۇنەمى دەمەۋشىلىك جاسايدى. جەتىم بالالار ۇيىنە دە جىل سايىن «كازتسينك» باسشى­لىعى قامقورلىق جاساپ كەلەدى. «كازتسينك» بەرگەن ءبىر جارىم ميلليارد تەڭگەگە وڭ وزگەرىستەر جاسالۋدا. كومپانيا مەن اۋدان اكىمدىگى اراسىنداعى باي­­لا­نىس نىعايا تۇسسە, ەكو­نوميكا العا باسۋمەن بىرگە الەۋمەتتىك ماسەلە­لەر شەشىمىن تابا بەرمەك. ەندەشە زامان تالا­بىنا ساي العا جىلجىپ كەلە جات­قان كومپانيا باس­شىلىعى مەن ونىڭ جيىرما مىڭ­نان استام جۇ­مىسشى­لارىنا ءسات­تى­لىك تىلەيمىز. ەرماك ءسالىموۆ, زىريان اۋدانىنىڭ اكىمى. * * * دەرەك  پەن  دايەك وسىدان ون ءبىر جىل بۇرىن مالەەۆ كەنىشى ءوزىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا ەنىپ, جىل سايىن 2 250 000 توننا پوليمەتالل رۋداسىن ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنە جەتتى. كەنىشتىڭ اشىلۋىنا سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ارنايى قاتىسىپ, كەنشىلەر مەن بايىتۋشىلاردى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنان قۇتتىقتاپ, الداعى كۇندەرىندە بيىك بەلەستەرگە جەتە بەرۋلەرىنە ساتتىلىك تىلەدى. مالەەۆ كەنىشىندە وندىرىلەتىن رۋدادا ءتۇستى جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتال­دىڭ جوعارى پايىزى بار. تاۋ-كەن جى­نىستارىن پروحودكالاۋ جانە كەندى الۋ كەزىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەگەن وزدىگىنەن جۇرەتىن تەحنيكا قولدانىلادى. *  *  * 2000 جىلى مالەەۆ كەنىشى ءوزىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا قول جەتكىزىپ, جىلىنا 2 250 000 توننا پوليمەتالل رۋداسىن وندىرە باستادى. مالەەۆ كەنىشىندەگى اعىن سۋلار  – ءوندىرىستىڭ وزەگى. 2000 جىلى مالەەۆ كەنىشىندەگى تازارتۋ قوندىرعىلارى مەن قالدىق سۋلاردى تازارتۋ جوبالىق قۋاتىنا ەندى. 2003 جىلى مالەەۆ كەنىشىندە كەن شيكىزاتىن تاۋارلى تۇردە انىقتاۋ جۇيەسى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل ەلىمىزدەگى اۆتوماتتاندىرىلعان ءبىرىنشى قوندىرعى. 2004 جىلدان بەرى ساپانىڭ جوعارى ستاندارتى ISO 9001 ساپا مەنەدجمەنتى سەرتيفيكاتتالدى. * * * بۇدان بىلاي مالەەۆ كەنىشىندەگى تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تومەندەمەك. بۇگىنگى كۇنى مالەەۆ كەنىشىندە 5پ جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, ول كەمشىلىكتەردى دەر كەزىندە انىقتاي الادى. كەنشىلەردىڭ بىرقالىپتى ىرعاقتى جۇمىسى بايىتۋشىلارعا دا جۇعىستى بولا باستادى. زىريان بايىتۋ فابريكا­سىندا دا زامان تالابىنا ساي مىقتى قوندىرعىلار مەن جابدىقتار ورنا­تىلعان. * * * زىريان كەن-بايىتۋ كەشەنىنىڭ بايى­تۋ فابريكاسىندا 2004-2005 جىلدارى فلوتاتسيا ءبولىمى مەن ۇنتاقتاۋ جانە رەاگەنت كورپۋسى جاڭارتىلىپ, مى­رىش كونتسەنتراتىن سۇزگىلەۋ جانە تيەيتىن ءبولىم ىسكە قوسىلدى. التىندى ايىراتىن جاڭا تەحنولوگيا وندىرىسكە ەنگىزىلدى. 2007 جىلى اتالمىش كاسىپورىن ەڭ­بەكتى قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا ۇزدىك اتاندى. بۇگىنگى كۇنى بايىتۋ فابريكاسىنىڭ قالدىقتار قويماسىن جاراقتاندىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءوندىرىس ورنىندا «گەولوگيا جانە تاۋ-كەن جوبالاۋ» باعدارلاماسى جۇ­مىس ىستەپ تۇر. * * * بيىل زىرياندىقتار قالانىڭ 220 جىل­دىعىن اتاپ وتپەك. ءوندىرىسى ءور­كەندەگەن قالادا 40 مىڭنان ءسال استام تۇرعىندار بار. 1791 جىلى گەراسيم زىريانوۆ دەگەن سلەساردىڭ شاكىرتى بۇل وڭىردە ءتۇستى مەتالداردىڭ عالامات مول قورى بار ەكەنىن زەرتتەپ بىلەدى. قالا سول كىسىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى. قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسامىز كومپانيا باسشىلىعى تەك ءوندىرىس, ەكونوميكاداعى تۇراقتىلىق پەن ءوز جۇمىسشىلارىنىڭ جاعدايىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, «كازتسينك» قۇ­رى­لىمدارى ورنالاسقان ءوڭىردىڭ باسقا دا تۇرعىندارى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. كومپانيانىڭ قىز­مەت­كەرلەرى مەن ولاردىڭ جانۇيالارى وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان جاقسى قورعالعانىن, سۇيىكتى قالاسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن, گۇلدەنۋىن كورگىسى كەلەدى. سوندىقتان بولار, ءبىز ەكى جاققا دا ءتيىمدى شارالاردى الداعى ۋاقىتتا دا جاساي بەرەمىز. ول ءبىزدىڭ بولا­شاعىمىزدى ايقىنداپ بەرەدى. الدا­عى ۋاقىتتا دا ءبىز وڭىردەگى عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن اتاعالى وتىرعان ەلىمىزدە ماڭىزدى جوبا­لاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا بەرمەكپىز. ماسەلەن, وسكەمەندەگى ەكى زاۋىت­تىڭ قۇنى وڭداعان ميلليون دوللاردان اسىپ تۇسسە, باسقا دا سەرپىندى جوبالار حالىق يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەمەك. زىريانداعى سەرپىندى جوبالار دا وندىرىسكە باتىل ەنگىزىلىپ جاتىر. بىرنەشە جىلدان بەرى كەشەندە «گەولوگيا جانە تاۋ-كەن جوبالاۋ» باعدار­لاماسى جۇزەگە اسۋدا. ماسەلەن, كەن جىنىسىن توقتاۋسىز جوعارىعا شىعا­رىپ تۇراتىن «سكيپوۆايا» شاحتاسىن­داعى كەن بەرەتىن كەشەندى جەتىلدىرۋ جۇمىسى اياقتالدى. كەنىشتەگى ديسپەتچەرلىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋ ماقسا­تىندا وندىرىستىك باسقارۋ جونىندەگى ينفورماتسيا ورتالىعى قاجەتتى قوندىرعىلارمەن جابدىقتالدى. بايىتۋ فابريكاسىندا ءوندىرىستى باسقاراتىن ورتالىق ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ەڭبەك ءونىمدى­لىگىنىڭ ارتۋىنا جاعداي جاسادى. تاريحتى جاسايتىن ادامدار. زى­ريان قالاسى ەكى ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپتى اي­ما­عىنا اينالدى. ۇرپاقتار اۋىس­قا­نىمەن, كەنشىلەر مەن مەتاللۋرگ­تەردىڭ ءوز ماماندىعىنا دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىگى نىعايا ءتۇستى. زىريان كەن بايىتۋ كومبيناتى كەنشىلەرى مەن بايىتۋشىلارى, سونىمەن بىرگە, ولار­دىڭ جانۇيالارى ەل تاۋەلسىزدى­گىنىڭ جيىرما جىلدىعى مەن قالانىڭ مەرەيتويىنا تولايىم تابىستارمەن كەلىپ وتىر. اندرەي لازارەۆ, «كازتسينك» جشس-ءىنىڭ اكىمشىلىك ماسەلەلەرى بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى. ___________________________ دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى وڭداسىن ەلۋباي.