جاڭا تۇرپاتتاعى ارىپتەستىك

ورنىقتى دامۋ – بۇل ەلىمىزدى العا قاراي ۇدەمەلى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس, سونداي-اق تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ تۇتاس ءبىر كەشەنى, ورگە باسۋدىڭ جاڭا كوزدەرىن قۇرۋ مەن قوعامدا تۇلعالاردى ءبىر بىرىمەن ۇيلەسىمدى ەتىپ ىلگەرىلەتۋ ەكەندىگى انىق. قازاقستاننىڭ باتىس ءوڭىرى الەۋەتىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, دامىتۋ جولىندا, اتاپ ايتقاندا, قاراشىعاناق مۇناي-گاز كوندەنساتتى كەن ورنىن يگەرۋشى «قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» (قپو) حالىقارالىق كونسورتسيۋمى وسى رەتتە ينۆەستيتسيالار سالۋداعى ىقپالى زور. 1997 جىلى الەمنىڭ الپاۋىت ينۆەستورلارىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ونىمدەردى ءبولىسۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى كەلىسىمگە قول قويۋى ەلىمىزدىڭ شىن مانىن­دەگى مۇناي-گاز مارجانى دەپ سانالاتىن قاراشى­عاناق كەن ورنىنىڭ تاريحىنداعى جاڭا بەتتەردى اشتى. بۇل كەن ورنى 1979 جىلى اشىلعان بولاتىن. ول الەمدەگى ەڭ ءىرى گاز كوندەنساتتى كەن ورىندا­رى­نىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. كەن ورنى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا ورنالاسقان جانە 280 شارشى شاقىرىمنان استام اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ باستاپقى كومىرسۋتەگىنىڭ ەسەپتىك بالانستىق قورى 9 ميلليارد باررەل كوندەنساتتى جانە 48 تريلليون تەكشە فۋت گازدى قۇرايدى, ال جالپى باعالاۋ قورى 2,4 ميلليارد باررەل كوندەنساتتان جانە 16 تريلليون تەكشە فۋت گازدان استام. وسى كول-كوسىر بايلىقتى يگەرۋ قازاقستانمەن بىرگە قويان-قولتىق ىنتىماق­تاستىقتاعى “بي دجي گرۋپ”, “ەني”, “شەۆرون” جانە “لۋكويل” ءتارىزدى بەدەلدى مۇناي-گاز كومپانيالا­رىنىڭ اليانسىنا سەنىپ تاپسىرىلدى. قاراشىعاناق بويىنشا ارىپتەستەر وزدەرىنىڭ بىلىمدەرى مەن بىلىكتەرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يگىلىگىنە لايىقتى تۇردە بەرۋدە. ويتكەنى ەڭ باستى مىندەت – ىشكى سونداي-اق سىرتقى مۇمكىندىكتەردى بارىنشا ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ ورنىقتى دامۋدىڭ داڭعىل جولىن سالۋ. قپو-نىڭ قازاقستانداعى ىسكەرلىك بەلسەندى­لىگىنىڭ قۇرامداس بولىگى ءاردايىم ورنىقتى دامىتۋ بولىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىمەن ارىپتەستىك كومپانياعا ەلدىڭ تابيعي رەسۋرستارىن ءتيىمدى ءارى ۇنەمدى دامىتۋ ارقىلى مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن تولايىم تابىستار الۋ ىسىندە بيزنەستى باعامداپ باعدارلاۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. كونسورتسيۋم ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى تىنىمسىز تىرشىلىگىن وندىرىستىك ۇدەرىستى جانە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ باع­دارلاماسىن جەتىلدىرۋگە كورپوراتيۆتىك باسقارۋ­دىڭ جەتىلدىرىلگەن قاعيداتتارىن, ونى شەبەرلىكپەن قول­دانۋدى, وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى, ەڭبەكتى قور­عاۋدىڭ, قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسىنىڭ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ ومىرشەڭ جۇيەلەرىن قولداۋعا جۇ­مىلدىرعان. سونداي-اق, قازاقستاندىق ۇلەس كولەمىن ۇلعايتىپ, ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا اتسالىسۋدى ماقسات تۇتقان. قپو جايىق وڭىرىندەگى ەڭ ءىرى جۇمىس بەرۋشى ەكەندىگى امبەگە ايان. مىنە, سوندىقتان دا كومپانيا جاۋاپتى مىندەتتى مۇلتكىسىز اتقارۋدى سانايدى. كا­سىبي قىزمەتكەرلەردى دايىنداۋ جانە جەرگىلىكتى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ جەتكىزۋشىلەرىمەن جۇمىس نىساندارىن ۇدايى جەتىلدىرۋدى ناقتىلاپ العان. قا­زاقستان تاراپىنان جوباعا قاتىسۋدىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋى – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قپو-نىڭ تارتار سۇبەلى ۇلەسى ەكەندىگى ءشۇباسىز. ونىمدەردى ءبولىسۋدىڭ تۇپكىلىكتى كەلىسىمى جاسالعان ساتتەن باستاپ قاراشىعاناق جوباسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ جالپى سوماسى 16 ميلليارد اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇستى. ونىڭ ەداۋىر بولىگى كومىر­سۋ­تەكتەرىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋگە جاڭا وزىق تەحنولو­گيالاردى ەنگىزۋگە تيەسىلى. سونىمەن بىرگە, قوماقتى ينۆەستيتسيا مامانداردى وقىتۋعا جانە بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە باعىتتالعان. جەرگىلىكتى كادرلاردى جۇمىس­قا بارىنشا تارتۋ باعدارلاماسى دايەكتى ءارى جوسپار­لى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونى قر وكىلەتتى ورگا­نى بەكىتىپ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ماقۇلدادى. مۇنى قاراشىعاناق جوبا­سى بويىنشا بارلىق ارىپتەستەر دە قۋاتتاپ وتىر. قا­زىرگى كەزدە جەرگىلىكتى مامانداردىڭ باسقارۋ قىز­مەت­تەرىندەگى ۇلەسى 65% قۇرايدى جانە تەحنيكالىق ماماندار مەن ورتا باسقارۋ بۋىن اراسىندا 90%-دان اس­ىپ جىعىلادى. بۇل جۇمىس ودان ءارى جالعاسا بەرمەك. بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جانە مانساپتىق ءوسۋدى ودان ءارى كوتەرۋ ءۇشىن ەڭ قابىلەتتى جانە ادال نيەتتى قىز­مەتكەرلەر تاڭداپ الىنادى. قىزمەتكەرلەردى وقىتۋ جانە دامىتۋ ءبولىمى ءىس جۇزىندە ماشىقتىققا باۋلاپ, تەوريالىق ازىرلىك جاعىنا دا ۇلكەن ءمان بەرەدى. ءوندىرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ تەحنيكتەرى بولىمىندە وپەراتورلاردى قوسىمشا كاسىبي دايىنداۋ باعدار­لا­ماسى بويىنشا بىرنەشە جىلدان بەرى وزىق ءتاسىلدى قولدانىپ وتىر. ول حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان بريتان مۇناي جانە گاز اكادەمياسىنىڭ وقىتۋ ادىس­تەمەسىنە نەگىزدەلگەن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە كومپانيانىڭ 43 قازاقستاندىق قىزمەتكەرى بريتان كوشباسشىلىق جانە مەنەدجمەنت ينستيتۋتىمەن (ILM) بىرلەسىپ ۇي­ىمداستىرىلعان مەنەدجمەنتتىڭ سەرتيفيكاتتالعان باعدارلاماسى بويىنشا وقۋدى اياقتادى. وعان قوسا 9 قازاقستاندىق قىزمەتكەر OPITO مۇناي جانە گاز اكادەمياسىنىڭ قۇزىرەتتى باعالاۋشىلارى سەرتي­في­كات­تاعان حالىقارالىق ۇلگىدەگى كۋالىكتەرگە يە بولدى. تالانتتى دا تالاپتى ستۋدەنتتەردى تاڭداۋ جو­عارى وقۋ ورىندارىنىڭ قابىرعاسىندا جۇرگەندە باس­تالادى. ارنايى كوميسسيا مۇناي-گاز سالاسى ءۇشىن ماماندار دايارلايتىن وقۋ ورىندارىمەن ىن­تىماقتاستىقتى ءسويتىپ جاقسى جولعا قويعان. وسى­لايشا قپو-دان 130-عا جۋىق قازاقستاندىق ستۋدەنت ستيپەنديا الدى. – جەرگىلىكتى پەرسونالدىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قازاقستاندىق مامانداردىڭ حالىقارالىق دەڭ­گ­ەيدەگى تاجىريبەنى مەڭگەرىپ يگەرۋى – كومپانيانىڭ ەڭ ماڭىزدى جانە تۇراقتى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى, – دەيدى قپو باس ديرەكتورى دجۋزەپپە پازي. – قارا­شىعاناق كەن ورنىن يگەرۋ جانە پايدالانۋ ءۇشىن مىڭداعان بىلىكتى ماماندار – ينجەنەرلەر, تەحنيكتەر, ەكونوميستەر جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قام­تاماسىز ەتۋ جونىندەگى ماماندار قاجەت. جاقسى دايىندالعان پەرسونال – ءبىزدىڭ تابىستى قىزمە­تىمىزدىڭ نەگىزى. قپو بۇل باعىتتا جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنەن كادرلار سانىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا. ول ءۇشىن شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ باي تاجىريبەسىن جانە مەنشىكتى رەسۋرستارىمىزدى پاي­دا­لانامىز. ىنتىماقتاستىق جاساۋعا الەمدەگى ەڭ بەل­گىلى وقۋ ورىندارىن تارتامىز. سونداي-اق, تۇراقتى نەگىزدە قاراشىعاناقتاعى ينۆەستورلارمەن جانە جەرگىلىكتى بيزنەس-قاۋىمداس­تىقپەن ارىپتەستىك ۇنەمى دامۋ ۇستىندە. بۇل ورايدا پىكىر الىسۋ الاڭدارىندا ءار تاراپتىڭ مۇددەلەرى ەكشەلەنىپ, ناتيجەسىندە بىرلەسكەن سەمينارلار وتكىزى­لىپ تۇرادى. وسىنداي پايداسى مول كەزدەسۋلەردە قپو الداعى جۇمىستاردىڭ كولەمدەرىن, تالاپتارىن, تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە قويىلاتىن ساپالىق ولشەمدەردى ۇسىنادى. سەمينارعا قاتىسۋشىلاردىڭ قىزمەتتەرى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ايقىندالادى. قورىتىندىسىندا سۇرانىس ۇسىنىستارعا سايكەس كەلتىرىلەدى. ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ, سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ينفراقۇرىلى­مىنىڭ, تەندەرلىك ءىس-جوسىقتاردىڭ ەرەجەلەرى تۋرالى اقپا­رات تا ماڭىزدى. ياعني, قپو-عا مەردىگەر بولۋدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى نۇسقاۋلىقتارى مەن ۇسىنىمدارى بىرلەسىپ اتقاراتىن جۇمىسقا جاردەمدەسىپ, كوكجيەگىن اشادى. قازاقستاندىق ارىپتەستەرگە ونىمدەرىنىڭ تۇساۋكەسەرىن جاساۋعا قولايلى جولى دا اشىلعان. سەمينارلاردا اتاپ وتىلگەنىندەي, شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ۇمىتكەرلەر اراسىندا تاپسىرىستار الۋ ماسەلەسىندە الاۋىزدىق جوق ەكەندىگى ءمالىم بولدى. نەگىزگى تالاپ – بىلىكتىلىك تالاپتارىنا سايكەس كەلۋ. «قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» شەتەلدىك مەردىگەرلەرگە ىشكى مەردىگەرلىك جاعدايىندا جەرگىلىكتى كومپانيالارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولۋىن تالماي تالاپ ەتەدى. جايىق وڭىرىندە ساپا كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋ جولىندا تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار سانى از ەمەس. ولار تاجىريبەلەرىن تۇڭعىش رەت قىز­مەت ۇسىنۋشى ينۆەستورلارعا ۇيرەتۋدەن جالىققان ەمەس. ماسەلەن, «نالكو» شەتەلدىك كومپانياسى كەن ورنىنا اسا قاجەتتى حيمرەاگەنتتەر جەتكىزىپ بەرەدى. ول ءوز كەزەگىندە جەرگىلىكتى «توپان» جشس-مەن تا­بىس­تىڭ تايقازانىن تاسىتۋعا قۇشتار. توپاندىقتار شەتەلدىكتەردەن كوپ ءتالىم الىپ ءجۇر. «توپان» كوم­پانياسى «بي دجي گرۋپپ» تاعايىنداعان حالىق­ارا­لىق كونكۋرستىڭ «حيمرەاگەنتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارت­تىرۋ ءۇشىن» اتالىمىندا جەڭىمپاز بولىپ تانىلدى. بارىنشا ساپالى جۇمىس ىستەۋگە ۇمتىلۋعا قولداۋ كورسەتۋشى ارىپتەستەردىڭ قاتارىنا «اۆەنكوم» كومپانياسىن دا جاتقىزۋعا بولادى. شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ كومەگىمەن كاسىپورىن باسقارۋ ۇدەرىستەرىن جەتىلدىردى. قازىر بايلانىس, اپاتتىق, كۇزەتتىك دابىل بەرۋ, بەينەباقىلاۋ, اۆتوماتيكا جۇيەلەرىن جانە كومپيۋتەرلىك جەلىلەردى ورناتۋمەن جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋمەن اينالىسىپ, ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىم-شارتتى ورىنداۋ جولىنداعى تىنىمسىز تىرلىك ۇستىندە. مۇنداي مىسالدار از ەمەس. تەك وتكەن جىلى قپو 300-گە جۋىق قازاقستاندىق كاسىپورىنمەن جال­پى مولشەرى 527 ميلليوننان استام دوللارعا كەلى­سىم-شارت جاسادى. ال 14 جىل ىشىندە, وبتك اياسىندا قازاقستاندىق كومپانيالارمەن قول قويىلعان ساتتەن باستاپ 3,5 ميلليارد دوللاردان استام تاۋارلاردى جانە قىزمەتتەردى جەتكىزدى. تاپسىرىسشى مەردىگەرلەردى دامىتۋعا, ولاردىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى جاڭاشىلدىقتى يگەرۋلەرىنە مۇددەلى. كەن ورنىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى سانالاتىن اقساي قالاسىندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي تەحنوپاركتىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا وتاندىق ۇلەستى, ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن ارتتىرۋ. قازاقستانداعى بۇل بىرەگەي جوبانىڭ باستاماشىسى قپو بولىپ وتىر. وكىلەتتى ورگانمەن (PSA) جانە جەرگىلىكتى بيلىكپەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەسى قاشاندا ءوز جەمىسىن بەرەتىندىگى ءسوزسىز. جۇمىس ءتاسىلى تەحنوپاركتىڭ, يننوۆاتسيالار يەلە­رىنىڭ جانە قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ءۇش جاقتى ءوزارا ءىس-ارەكەتىن بولجامدايدى. تەحنوپارك بۇل ءۇشىن بارلىق قاجەتتىلىكتەرگە يە بولادى, اتاپ ايتقاندا: كونسترۋكتورلىق جانە سىناق زەرتحانالارى, وندىرىس­تىك شەبەرحانالار, قويما تۇراقجايلارى مەن وفيستەر تاياۋ ۋاقىتتا ەسىگىن ايقارا اشپاق. ءبىرىنشى كەزەڭ­دە ۇسىنىلاتىن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ تىزبەسى قا­زىر­دىڭ وزىندە جاساقتالدى. بۇل بلوكتى-مودۋلدىك قۇرىلعىلاردىڭ جانە پانەلدەردىڭ زاماناۋي ءوندى­رىسى بولماق. وندا قۇرىلىس اعاشتارى, قۇراستىر­ما­لار مەن جابىندى جۇيەلەرى جاسالىنادى. سونداي-اق قورشاعان ورتانى قورعاۋ پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ جاڭا جولدارىن يگەرۋدە ۇيعارىلعان. ەڭ باستىسى لاستاۋدىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى ءبىرىنشى كەزەكتە جولعا قويىلماق. قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋدىڭ, مۇنايدىڭ جانە باسقا لاستاعىش قۇرامداستاردىڭ اعىپ كەتۋىن جويۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن يگەرۋ كوزدەلگەن. توپىراق قۇنارلىلىعىن قالىپقا كەلتىرۋ ماسەلەسى العاشقى كەزەكتە تۇر. قايتالاما ەنەرگيا ءوندىرىسى جانە ءوندىرىس قالدىقتارىن پايدالى ونىمدەرگە اينالدىرىپ وڭدەۋ سالاسىنا يننوۆاتسيالار ۇسىنۋ اركەزدە دە كوكەيكەستى ەكەندىگى داۋسىز. بۇل ورايدا بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا جەتۋدىڭ ناقتى مەرزىمدەرى ەگجەي-تەگجەيلى ەسەپتەلگەن كەستە-جوسپار جاسالدى. وندا شىعىندار كولەمىنىڭ ءبارى نەگىزدەلگەن. ول ەلىمىزدەگى العاشقى سەرپىندى جوبا بولارىنا كۇمان جوق. ونى قولدانۋ اياسى باتىس قازاقستان وبلىسىنان تىسقارى جەرلەردە ءورىس الماق. «قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.» كومپانياسى ورنىقتى دامۋ بويىنشا ەسەپتى وڭىردە العاش رەت ەسەپ-قيساپتارىن ءىس جۇزىنە اسىرا باستادى. قازاقستان ەكونوميكالىق ستراتەگيالار ينستيتۋتى جانە وكسفورد ەكونوميكا ينستيتۋتى ەسەپتەگەندەي, 1997 جىلدان بەرى قپو-نىڭ قازاقستاندىق ەكونو­مي­كاعا جالپى تىكەلەي جانە جاناما تيىمدىلىگى اقشامەن شاققاندا 4,2 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. 137 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. بيىلعى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قپو ەڭبەكتى قورعاۋ جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك مەنەدجمەنتى جۇيەسى بويىنشا قايتالاما سەرتيفيكاتتالۋ اۋديتىنەن, سونداي-اق OHSAS 18001 جانە ISO 14001 حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەس ەكولوگيالىق مەنەدجمەنت جۇيەسىنەن ويداعىداي ءوتتى. باسقارۋ جۇيەسىنە اتالعان ستاندارتتى ەنگىزۋ قپو-عا كومپانيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي قىزمەتتەرىنە, سونداي-اق ونىڭ مەردىگەرلەرىنە بايلانىستى ىقتيمال تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن بىرگە, بۇل جەتىستىك قپو-نىڭ ەڭبەكتى قورعاۋ جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس كەلەتىندىگىن راستادى. ISO 14001:2004 ستاندارتىنا سايكەس قپو-نىڭ ەكولوگيالىق مەنەدجمەنت جۇيەسىنە سەرتيفيكات­تا­لۋى قورشاعان ورتاعا اسەر ەتۋىن ەداۋىر ازايتۋعا مۇم­كىندىك بەرىپ, نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا جانە قول­دانىستاعى زاڭنامانىڭ بارلىق تالاپتارىنا سايكەس قامتاماسىز ەتتى. وتكەن ونجىلدىق ىشىندە قپو قاراشىعاناق كەن ورنىندا وندىرىستىك قاۋىپسىزدىكتى جاقسارتۋ ماقساتىندا تەڭدەسىز شارالار قولداندى. قپو-نىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى مەن مەردىگەر ۇي­ىم­دارى وزدەرىنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىستارىندا قاۋىپ­سىزدىك تەحنيكاسى ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى مىندەتتەنىپ, بۇل ورايدا ايتارلىقتاي ىستەر اتقارۋ ۇستىندە. اپاتسىز تولىق ءوندىرىس قۇرۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان كونسورتسيۋمنىڭ كوپۇلتتى ۇجىمى ۋادە ۇدەسىنەن شىعۋعا بەك سەنىمدى. شەتەلدىك وزىق ستاندارتتاردى جانە تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن قپو الداعى ۋاقىتتا دا قورشاعان ورتاعا ءوندىرىستىڭ اسەر ەتۋىن بارىنشا تومەن دەڭگەيدە ۇستاۋدى ماقسات تۇتادى. كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى جانە سۋ رەسۋرستارىن ىسى­راپسىز پايدالانۋ, پارنيكتى گازدار شىعارىلىمىن جانە قاۋىپتى قالدىقتار كولەمىن قىسقارتۋ, سونداي-اق ونىمدەردىڭ اعىپ كەتۋى مەن قۇيىلىپ كەتۋىن بول­دىر­ماۋ قپو-نىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدار­لا­ماسىنداعى وزەكتى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. وزەكتى دە ورەلى ىستەر جولىندا ەڭبەك ەتىپ جاتقان كونسورتسيۋم ۇجىمىنىڭ الدىنا قويعان بەلەستەرى بيىك. ال ونى ورىنداۋ باستى پارىز. مارات اققۇل.