قازاق قاشاندا رۋحاني بايلىقتى ءپىر تۇتىپ, وعان جۇگىنگەن حالىق. سوندىقتان بۇگىندە رۋحاني بايلىعى تەرەڭ, ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيلەۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىنە ەلباسىمىز, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرەكشە كوڭىل اۋدارىپ, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىن جاريالادى. ماقالا بولاشاق ۇرپاقتىڭ وي-ءورىسىن, ۇلتتىق مادەنيەتىن, ۇلتتىق رۋح پەن سانالى سەزىمىن قالىپتاستىرۋدا, «ماڭگىلىك ەل» قۇرۋدىڭ العىشارتى رەتىندە قاراستىرۋعا شاقىراتىن ىرگەلى باعدارلاما.
بۇل باعدارلامانى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ ءدىنتانۋ جانە مادەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورلىق-پەداگوگيكالىق ۇجىمى مەملەكەتتىك قۇجات ءارى تاپسىرما رەتىندە قاراستىرىپ, ستۋدەنتتەردىڭ وي-ءورىسىن, ۇلتتىق مادەنيەتىن, ۇلتتىق رۋح پەن سانالى سەزىمىن دامىتىپ, ەل, مەملەكەت مۇددەسىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدى وقۋ جانە تاربيە جۇمىسىنىڭ باستى ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرۋدا.
عىلىمي-پەداگوگيكالىق تۇرعىدان العاندا رۋحاني بايلىقتى قالىپتاستىرۋ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇدان مىڭجىلدار بۇرىن تاربيەلىك جۇمىستى كوزدىڭ قاراشىعىنداي جيناقتاپ, تابيعي قابىلەتتىك پەن تابيعي دارىندىلىقتىڭ ارقاسىندا ۇلكەن ونەگەلىكپەن يگەرىپ ۇلتىمىزدىڭ بىرەگەي مادەنيەتىن, داستۇرلەرى مەن سالتىن قۇرعانى ەشبىر داۋ, تالاس تۋدىرمايتىنى انىق. تاريحي-عىلىمي تۇرعىدان وسى رۋحاني جانە مادەني قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋدە العاشقى جول سالۋشىلار بولادى. سولاردىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن رۋحاني بايلىعىن عىلىمي-فيلوسوفيالىق تۇرعىدان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ زەرتتەگەن سادۋاحاس تەمىربەكوۆتىڭ «زاكونومەرنوستي كۋلتۋرنوگو رازۆيتيا دەرەۆني ۆ پروتسەسسە سترويتەلستۆا سوتسياليزما» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسى 1965 جىلى ماسكەۋدەگى م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى مگۋ-دا قورعالعانىن اتاپ ايتۋ كەرەك.
قازاقستان ەگەمەن مەملەكەت بولىپ جاريالانعاننان كەيىنگى كەزدە سادۋاحاس تەمىربەكوۆ ءوز عىلىمي زەرتتەۋلەرىن زامان تالابىنا ساي قازاقستاننىڭ نارىقتىق قاتىناستارعا ءوتۋى مەن دامۋ ماسەلەلەرىنە باعىتتاعان بولاتىن. وسى تۇرعىدا ونىڭ ويلارى مەن ىزدەنىستەرى «ۇلتتىق مادەنيەت دامۋىنىڭ زاماناۋي ماسەلەلەرى», «وتپەلى كەزەڭدەگى قوعام مادەنيەتىنىڭ قۇرىلىمى تۋرالى», «نارىق قۇشاعىندا», «ۇلتتىق مادەنيەت دامۋىنىڭ جالپى وركەنيەتتىك اسپەكتىلەرى», ء«بىر ىرگەلى قۇندىلىق تۋرالى», «قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مىنەزىندەگى مادەني اسپەكتلەر», «مادەنيەت جانە وركەنيەت», «قازىرگى زامانعى رۋحاني-وركەنيەتتىك قۇندىلىقتار ماسەلەسى» جانە ت.ب. ەڭبەكتەرىندە ايقىن ءارى جان-جاقتى كورسەتىلگەن.
وسى ەڭبەكتەرىندە ول زامان تۋدىرعان قازاقستاندىق قوعام ءۇشىن وزەكتى بولىپ تابىلاتىن ماسەلەلەردى قاراستىرعان. ولاردىڭ ىشىندە ۇلتتىق مادەنيەتى باز قالپىندا, «... تازا كۇيىندە ساقتاۋ كەرەك» نەمەسە «... سوۆەتتىك ءداستۇر مەن ۇلگىلەردى تولىعىمەن ساقتاۋىمىز كەرەك» دەگەن تارتىس تۋعاندا, ول «قازاق مادەنيەتىن جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا ۇلتتىق-وركەنيتەتىك جولىن جانداندىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى اناعۇرلىم باسىم ەكەنىدىگىن» دالەلدەپ باقتى. ءوز ويىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تۇجىرىمداۋعا ول قازاق حالقىنىڭ ءتول قۇندىلىقتارىنا سۇيەنە وتىرىپ اقيقاتتى ادىپتەۋمەن بولدى. نامىسىن قىمبات, ارىن سىمبات تۇتقان حالقىمىز ەشۋاقىتتا ادالدىقتان جازباعان دەپ, «... ءار ىسكە ءادىل قاراۋشىنىڭ باسىنا بالە كەلمەيدى» دەگەن حالىق ءسوزىن ءوزىنىڭ ومىرلىك كرەدوسى رەتىندە ۇستاندى. سوندىقان دا ءوز ومىرىندە ابىرويلى ادام بولۋ- ادامگەرشىل ادام بولۋ دەپ تۇسىنەتىن.
ول ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىعاندا, ساباقتان تىس ۋاقىتتا, قازاق حالقىنىڭ تاربيەلىك ماڭىزى تەرەڭ, «الدىمەن تۋعان جەردىڭ جاقسىلارىن تانى» دەگەن ماقالىن قايتالاپ ايتىپ وتىراتىن. ويتكەنى تۋعان جەرىمەن جاراسقاندار بۇرىن-سوڭدى تاڭعالارلىق تاربيەلىك ءىستىڭ باستاۋشىسى بولعان, ەلدىڭ بىرلىگىن, تاتۋلىعىن ۇيلەستىرەتىن ارەكەتتەر جاساعان, يگىلىكتى ىستەر جاساۋعا ۇندەگەنىن باسا ەسكەرتىپ ايتىپ وتىراتىن. ءومىر شىندىعى تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا ءاربىر ازامات تۋعان ەلىندەگى جاكسىلاردان العان تاربيە ومىرلىك سانانى قالىپتاستىراتىنى دا انىق.
قانداي دا ءبىر تۇلعانى وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە, ونى ءوز زامانى كونتەكستىسىندە قاراستىرۋ مەتودولوگيالىق تالاپ. سادۋاحاس تەمىربەكوۆتىڭ فيلوسوفيا عىلىمدارى بويىنشا عالىم بولۋى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا العاشقى ۇستازدىق قىزمەتتەردى اتقارۋ كەزى كەڭەستىك جۇيەدەگى توتاليتارلىق زامانمەن تۇسپا-تۇس ءوتتى. كەڭەستىك جۇيەدەگى فيلوسوفيالىق وي-تولعاۋلار كاتاڭ باقىلاۋدا بولاتىن. سوندىقتان قازاق حالقىنىڭ تۇبەگەيلى مۇددەلەرىن وزىنە تۋ ەتىپ تۇتقان ازامات ءوزىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە لايىقتى دەپ ىزدەگەن باعىتى يدەولوگيالىق قۇرساۋ شەڭبەرىنە سيا بەرمەيتىن فيلوسوفيانىڭ تابيعي سۇراقتارى بولىپ تانىلاتىن مادەنيەتتانۋ ماسەلەرىمەن اينالىسۋ قاجەت دەپ تاۋىپتى. بۇل باعىتتاعى ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني ىرگەلى نەگىزدەرىن; ونىڭ ىشىندە ار, نامىس, جەكە تۇلعانىڭ رۋحاني بايلىعى مەن ۇلتتىق ماتەريالدىق وركەنيەتكە بايلانىستى ماسەلەلەردى زەرتتەۋى زاماننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بولاتىن. سەبەبى, ءتوتاليتاريزمنىڭ انتيگۋمانيستىك سيپاتى وزگە ماسەلەلەرگە قاراعاندا قازاق ۇلتىنىڭ مادەنيەتىنە, ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعىنا وتە زارداپتى ەدى.
وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ سادۋاحاس تەمىربەكوۆ قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق كەڭىستىگىنىڭ فيلوسوفيالىق رۋحاني دۇنيەسىن الەمدىك مادەني رۋحاني دۇنيەنىڭ قۇرامدىق بولىگى رەتىندە قاراستىردى. سەبەبى, مىڭجىلدىقتار بارىسىندا ورتالىق ازيادا ءومىر سۇرگەن حالىقتار, ءبىر-بىرىمەن ورتاق مادەني, ۇزدىكسىز رۋحاني قاتىناستا بولعانى بەلگىلى. بۇل اقيقات عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقاندىقتان قازاقتىڭ مادەني داستۇرلەرىمەن قايشىلىقتا بولماعان. قازاق مادەنيەتىنىڭ جانە رۋحاني بايلىعىنىڭ كۇشتىلىگى مەن تۇتاستىعى دا وسىندا.
سادۋحاس تەمىربەكوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ بارىسىندا ترانسفورماتسياعا ۇشىراۋ ءۇردىسى بولۋىنا بايلانىستى وي تولعاپ, مۇنداي جاعدايدا دا تۇلعالاردىڭ (كوسەمدەر, دانالار, دانىشپاندار) ءرولىنىڭ كۇرت وسەتىنىن دە بولجامداعان ەدى. مۇنداي دانالىقتىڭ كوزىن ول كوشپەندى حالىقتاردىڭ وزگە وتىرىقشى ۇلتتار اراسىنا ءسىڭىپ كەتۋىنەن ساقتاپ قالعان مىنەز-قۇلقىن قازاق حالقىنىڭ تابيعي يممۋنيتەتى دەپ تانيتىن.
ەلباسى ن. ءا. نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر قازاقستاننىڭ ەرتەڭگىسى مەن كەلەشەگى رۋحاني, مادەني ءوسۋىنىڭ كوسەمدىك, دانىشپاندىق باعدارلاماسى دەپ, وسى ورايدا اتاپ كورسەتەتىن پرەزيدەنتتىڭ ءبىر سوزىنە توقتالايىق. ماقالانىڭ باسىندا ول «رۋحاني جاڭعىرۋ تەك بۇگىن باستالاتىن جۇمىس ەمەس» دەپ كورسەتكەن. باعدارلامانىڭ «تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر» دەگەن بولىمىندە ء«بىز زاماناۋي مادەنيەتىمىزدىڭ قانداي وكىلدەرى الەمدىك ارەناعا جول تارتۋى كەرەكتىگىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك» دەپ, «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم جوباسىن» ۇسىنىپ, «جوبادا ناقتا ادامداردىڭ ناقتى تاعدىرلارى مەن ءومىرباياندارى ارقىلى بۇگىنگى, زاماناۋي قازاقستاننىڭ كەلبەتى كورىس تابۋى» كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ, وسىلايشا, مىڭ جىلدىڭ تاريحىمىزدا ءتول مادەنيەتىمىز تۇڭعىش رەت الەمنىڭ بارلىق قۇرلىقتارىنا جول تارتىپ, باستى تىلدەرىندە سويلەيتىن بولادى» دەپ جازعان.
وسى تۇرعىدان العاندا سادۋحاس تەمىربەكوۆتىڭ «مادەنيەتتانۋعا كىرىسپە» (ۆۆەدەنيە ۆ كۋلتۋرولوگيۋ: ۋچەبنوە پوسوبيە.- الماتى, 1996 گ.) ەڭبەگىندە مادەنيەت تۋرالى ءتۇيىندى وي ايتىپ, بىلاي دەيدى. «مادەنيەت – ادام الەمى, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ كاۋسار بۇلاعىنان ءدام تاتقان ادام انا ءسۇتىن ەمىپ وسكەن بالاداي باقىتتى. ال ادامزات مادەنيەتىنەن تولىققاندى ءنار العان ادام, مىنە, ناعىز رۋحاني تولىققاندى ادام بولعانى» دەپ جازادى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ مادەنيەتتانۋ مايدانىنىڭ وكىلدەرىن, ءوز تۇلعالارىمىزدى ۇلىقتاۋدى اسە ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال.
ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنىپ, بۇل باعدارلامادا تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنە ايرىقشا يگىلىكپەن اتسالىسۋ-شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى دەگەن. ەلباسىنىڭ وسى جازعاندارىن كەلتىرىپ وتىرعانىمىز مادەنيەتتانۋشى عالىم, پروفەسسور سادۋحاس تەمىربەكوۆ ول دۇنيەلىك بولىپ كەتپەگەندە بيىل, 2017 جىلى 85 جاسقا تولاتىن ەدى. ەگەر بۇل ومىردەگى ءتىرى بولعاندا بۇل جىل مەرەيتوي جىلى بولار ەدى. دەگەنمەن وسى 2017 جىلى ەلباسىمىز, پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنىڭ جاريالانۋى مادەنيەتتانۋشىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, ءتىرى ومىرىندە جاساعان سۇبەلى ەڭبەگىن ءبىز ءۇشىن پاش ەتكەندەي بولىپ تۇر.
قازاقتىڭ «قاناعاتى بار ادام قالپىن بۇزبايدى» دەگەن ءسوزى بار سادۋحاس تەمىربەكوۆ ومىردەن قاراپايىمدىلىقپەن ءوتتى. ءوزىن تۇسىنگەن ۇجىممەن ۇيلەستىكتە بولدى, قۇرمەتتەگەن توپتارمەن تاتۋلىقتا قىزمەتىن وتكىزدى. مۇرالى ورتادان وي تاپتى, ساۋاتتىلار اراسىندا ءسوزىن ىسكە تۇتتى. ارتىنا تۋرا, باتىل, قاراي الادى. ولاي دەيتىنىمىز 1996 جىلى قازاقستاندا مادەنيەتتانۋ بويىنشا تۇڭعىش عىلىمي-ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالى «ۆۆەدەنيە ۆ كۋلتۋرولوگيۋ» دەگەن ەڭبەگى جارىق كوردى. كىتاپتى قولدان-قولعا تيگىزبەي وقىعانداردىڭ قاتارىندا ستۋدەنتتەر, اسپيرانتتار جانە دوكتورانتتار, وقىتۋشىلار بولدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىنڭ عىلىمي كەڭەسى بۇل وقۋ قۇرالىن جوعارى باعالاپ, وعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى اتاعىن بەردى, ءال-فارابي اتىنداعى «ۇلكەن التىن مەدالمەن» ماراپاتتادى. وسىلارمەن قاتار ونىڭ ءبىلىم-بولمىسى ەسكەرىلىپ, رەسپۋبليكالىق «ونەگەلى ءومىر» اتتى سەريالىق كىتاپتىڭ 35-ءشى شىعارىلىمى دارىندى عالىمعا ارنالاىپ 2014 جىلى «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسىنان جارىق كوردى. قوعامدىق قىزمەتتەردە دە اسا ىسكەرلىك-ىزدەنىمپازدىق ءارى جاڭاشىلدىلىعىمەن كوزگە تۇسكەن ازامات, وقۋ اعارتۋ جانە مادەنيەت سالالارىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن حالىقتىڭ زور سەنىمى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاپ, قاتارىنان ەكى رەت, 1980 جانە 1985 جىلدارى قازاقستان كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. مەملەكەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
عاسىرلار بويى ۇلتتىڭ مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس ەتىپ, مايەگىن بۇزباي كەلەشەككە تابىستاپ, سول حالىقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان سادۋاحاس تەمىربەكوۆتىڭ ونەگەلى ءومىر جولىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ ابدەن ورىندى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەگەن حالقىمىزدىڭ ماقالى بەكەر ايتىلماعان دەپتى. سوعان بايلانىستى سادۋاحاس تەمىربەكوۆتىڭ تۋعان ەلى وڭتۇستىك قازاقستان وبىلىسى, تولە بي اۋدانىنداعى ءبىر وقۋ ورنىنا, نەمەسە مادەنيەت ۇيىمىنا ونىڭ ەسىمى بەرىلسە, وسى ەلدەگى بولاشاق ۇرپاقتىڭ بىلىمدىلىككە, مادەنيەتتىلىككە, رۋحاني بايلىققا ىنتالى بولىپ وسۋىنە سەبەبىن تيگىزەر ەدى دەپ تۇجىرىمدايمىز.
ءا. ر. ماساليموۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
ج.ج. مولدابەكوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ جانە مادەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
ت.ح. عابيتوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ جانە مادەنيەتتانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى