ادامزات تاريحىنداعى ايتۋلى كۇن
1949 جىلى 29 تامىزدا كەڭەس وكىمەتى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا اتوم بومباسىن العاش رەت سىناقتان وتكىزدى. سودان باستاپ كسرو يادرولىق قارۋدى تاجىريبەدەن وتكىزۋگە بەل شەشىپ كىرىسكەن-تۇعىن. ول ءۇشىن سىناق الاڭىنا 18 ميلليون گەكتار جەر ءبولىندى. سەمەي پوليگونىندا جارىلعان اتوم بومبالارىنىڭ جالپى سانى 456-عا جەتىپ جىعىلادى. سونىڭ 116-سى جەر بەتىندە نە اۋەدە سىنالىپتى. وسى ارالىقتا تاجىريبە جاسالعان يادرولىق قارۋلاردىڭ قۋاتى 1945 جىلى جاپونيانى قان قاقساتقان حيروسيماعا تاستالعان «بالاقاي» اتوم بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە قۋاتتى. مۇنشالىقتى الاپات كولەمدە زۇلمات قارۋدى سىناقتان وتكىزۋدىڭ زيانىن جەرگىلىكتى حالىق كوردى. قازاقستان يادرولىق قارۋدىڭ زاردابىن باسقالاردان ارتىق تارتقانى جانە ايان.
كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, يادرولىق قارۋ ارسەنالىنىڭ ءبىراز بولىگى قازاقستانعا مۇراعا قالعانى ءمالىم. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1991 جىلى 28 تامىزدا قازاق ەلى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قۇجات, سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. عاسىردىڭ زۇلمات قارۋىنا قارسى كۇرەس مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق. قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا يادرولىق قارۋعا بايلانىستى ءوز ۇستانىمىن ناقتى ءبىلدىرىپ, شارتاراپتى ودان باس تارتۋعا شاقىرىپ كەلەدى. سوندىقتان شىعار, بۇگىندە دوڭگەلەنگەن دۇنيە قازاق ەلىن يادرولىق قارۋمەن كۇرەستىڭ كوشباسشىسى سانايدى.
سەمەي توپىراعىندا اتوم بومباسى جارىلعاننان 60 جىل وتكەن سوڭ ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى قارارعا قول قويىلدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالادى. اتالعان قارار قازاقستان تاراپىنىڭ باستاماسىمەن ۇسىنىلعان بولاتىن. بۇۇ باس اسسامبلەياسى ونى ءبىراۋىزدان قابىلدادى.
قازاقستان تاراپىنىڭ بۇدان باسقا جەتىستىكتەرى ۇشان-تەڭىز. ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن «اتوم» (Abolish testing. Our mission) جوباسى ىسكە قوسىلدى. ەكى جىل بۇرىن, حيروسيما جانە ناگاساكيدە اتوم بومباسىن سىناقتان وتكىزۋدىڭ 70 جىلدىعىنا وراي, بۇۇ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. ماڭىزدى قۇجات ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇسىنىلعان بولاتىن.
وسى ورايدا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى. وندا الەم ەلدەرى نەلىكتەن اتوم بومباسىنان باس تارتۋ كەرەك ەكەندىگى ناقتى ايتىلعان. بۇدان 60 جىلداي بۇرىن دانىشپان عالىم البەرت ەينشتەين مەن بەرتران راسسەل باستاعان ءبىر توپ عالىم مانيفەست جاريالاپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوشباسشىلارى مەن مەملەكەتتەرىن يادرولىق قارۋسىزدانۋعا شاقىرعان-دى. ەلباسىنىڭ مانيفەسى تاريحي قۇندىلىعى جاعىنان ەينشتەين-راسسەل ۇسىنىسىنان ەش كەم ەمەس.
يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى قارساڭىندا استانادا پاگۋوش قوزعالىسىنىڭ كەزەكتى كونفەرەنتسياسى ءوتىپ جاتىر. وعان الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمدار, قوزعالىس بەلسەندىلەرى, بۇۇ وكىلدەرى كەلدى. كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارى يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستە قازاقستاننىڭ باستاماسى مەن اتقارىپ جاتقان شارۋالاردى وڭ باعالادى. ولار ەلىمىزدى الەمگە ۇلگى بولاتىن مەملەكەت دەپ مالىمدەدى.
اباي اسانكەلدى ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»