– ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى
قازاقستان سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراعاندا, ايتارلىقتاي دامىدى جانە وسى قوماقتى الەۋەتىمەن جاڭا ونجىلدىققا نىق قادام باستى. وسى جەتىستىكتەر دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وتكەن جىلعى ەسەبىندە اتاپ كورسەتىلگەن. ول قازاقستاننىڭ بيزنەس مۇددەلەرىن قولداۋ تۇرعىسىنداعى رەفورمالاردىڭ كوشباسشىسى بولعانىن مويىنداعان بولاتىن. سونداي-اق 2010 جىلدى ەلدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ باستاپقى كەزەڭى جانە ونەركاسىپتىك سالالاردىڭ دامۋى كۇشەيتىلگەن جىل دەپ ناقتى ايتا الامىز. «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ءحىى سەزىندە ەلباسى وسى كۇنگە دەيىن جينالعان بارلىق سالالىق باعدارلامالاردى ساراپتاپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى بويىنشا باسىمدىقتارىن قازىرگى زامانعا ساي جاڭالاندىرۋ, ۇدەمەلى ءارتاراپتاندىرۋ جانە يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ باعىتىندا جۇمىلدىرۋعا تاپسىرما بەردى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتىمىز «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا ەل دامۋىنىڭ الداعى ون جىلدىعىنداعى ستراتەگيالىق باعىتتارى مەن ماقساتتارىن انىق كورسەتكەن بولاتىن. تەك ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋ, يننوۆاتسيالار مەن ەڭبەك ءوندىرىسىنىڭ قارقىنداپ ءوسۋى قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق جولىنداعى بەرىك نەگىزى بولا الادى.
ەلباسىنىڭ قويعان ماقساتتارى شىن ءمانىندە اۋقىمدى, ويتكەنى, جاھاندىق ماقساتقا جەتۋگە باعىتتالعان, ول – ۇدەمەلى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ. قويىلعان ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگيالىق جوسپارى, «قازاقستان-2030» ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىعى مەن كوپتەگەن جۇيەلى قۇجاتتاردى قامتيتىن ءبىرتۇتاس ستارتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن بولجامداۋ جۇيەسى قۇرىلعاندىعىن اتاپ ايتقان ءجون.
جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ سياقتى تەڭدەسى جوق ساياساتتىڭ كەلەسى قادامى – ەلباسى ۇسىنعان 2010-2014 جىلدارعا باعىتتالعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. بۇل باعدارلاما – ەلدىڭ 10 جىلدىق دامۋ باسىمدىعىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان العاشقى 5 جىلدىقتىڭ يندۋستريالىق جوسپارى. تاريح كوپتەگەن ەلدەردىڭ يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىن بىرنەشە مەجەدە وتكەنىن كورسەتەدى. الايدا, ءبىز وسى جولدى تاياۋداعى بەس جىلدىڭ ىشىندە ءوتۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن قولداعى بارلىق رەسۋرستاردى جيناپ, ورتالىق پەن وڭىرلەردىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ ناقتى ۇيلەستىگىن مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ ءوزارا قاتىناسىن دا جاڭا دەڭگەيگە شىعۋدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. ەل الدىنا قويىلعان ماقسات – قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قالىبىن وزگەرتىپ, ەكستەنسيۆتى شيكىزاتتىق باعىتتان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا كوشۋ. سونىمەن قاتار, ەلباسىمەن ۇسىنىلعان ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسيا بويىنشا بارلىق وزگەرىستەردى ءبىر ورتاق ماقسات بىرىكتىرەدى, ول – ءار ازاماتتىڭ, سونداي-اق بارلىق قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ جانە ماتەريالدىق تۇرمىسىن كوتەرۋ.
وسىعان وراي, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باعدارلامامەن ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ نەگىزىندە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن باسىم باعىتتارى بەلگىلەنگەن. ولار: ءوندىرىس فاكتورلارىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن جوعارىلاتۋ, ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جانە جاڭا ەكسپورتقا باعىتتالعان جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىستى قۇرۋ, ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنى دامىتۋ مەن نىعايتۋ, يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ارالاسۋىن ارتتىرۋ, ەكونوميكالىق الەۋەتتى كەڭىستىكتى راتسيونالدى ۇيىمداستىرۋ.
مەملەكەت باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ەكسپورتەر-2020», «ءوندىرۋشىلىك-2020», «ينۆەستور-2020» سياقتى ينستيتۋتتار جۇيەسىن, وڭىرلەردەگى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قۇرالدارى مەن تەتىكتەرىن, ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلارىنىڭ جۇيەسىن قالىپتاستىردى جانە جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەر سالاسىندا قولايلى شارتتار جاساۋدا.
ەلباسى «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە سويلەگەن سوزىندە, تەك بىلتىرعى جىلعى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا سۋبسيديالاۋعا جالپى نەسيە سوماسى 101,2 ميلليارد تەڭگە قۇرايتىن 225 ۇسىنىس ماقۇلدانعانىن, 30 جوباعا كەپىلدىك بەرىلىپ, 129 بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلگەندىگىن اتاپ ءوتتى. يندۋستريالىق ايماقتاردى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا جۇمىستارى باستالىپ, 1175 كاسىپورىنعا سەرۆيستىك قولداۋلار كورسەتىلگەن. باعدارلاماعا ەنگەن كاسىپورىندارداعى ادامداردىڭ جالپى سانى 20 مىڭنان استام. قوسىمشا 8 مىڭ جاڭا تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلاتىنى جوسپارلانىپ وتىر. ال بۇل العاشقى جىل ءۇشىن جاقسى ناتيجە بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ ءوتتى.
جالپى, باعدارلامانىڭ نەگiزگi وزەگى – ەلدiڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى. ول بەلگىلى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى, كەستەلەرى مەن ىسكە اسىرۋ شارالارىنىڭ جوسپارلارى بار رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق يندۋستريالاندىرۋ كارتالارىنان تۇرادى. بۇگىنگى كۇنى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جيىنتىق پورتفەلi 8 ترلن. تەڭگەنى قۇرايتىن 294 جوبادان تۇرادى, ول 160 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكiندiك بەرەدi. سونىمەن قاتار, 2010 جىلى جوسپارلانعان 144 جوبا ورنىنا 800 ملرد. تەڭگەدەن استام قاراجاتتى قۇرايتىن 152 كاسىپورىن اشىلدى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تولىق جۇزەگە اسىرىلعاندا قانداي ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز؟ اتالعان باعدارلامانىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2014 جىلى قازاقستاننىڭ ءىجو-ءسى 2008 جىلعا قاراعاندا 50 پايىزعا ءوسۋى, قايتا وڭدەۋ سەكتورىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ 50 پايىزعا كوتەرىلۋى, ال ەكونوميكانىڭ كەيبىر سالالارىندا 100 پايىزعا, وسى مەرزىم ىشىندە شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ ۇلەسىن جالپى ەكسپورتتان 40 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ, ءىجو قۇرامىندا ەنەرگيا تۇتىنىسىن 10 پايىزعا تومەندەتۋ جانە قولدانىستاعى كاسىپورىنداردىڭ ءىشىندە يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى كاسىپورىنداردى 10 پايىزعا ۇلعايتۋ كۇتىلۋدە.
بۇگىنگى كۇنى, ەلىمىزدىڭ دامۋ ستراتەگياسىنىڭ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان شارالاردى ۇيلەسىمدى تولىقتىراتىن جانە قۇنارلاندىراتىن جاڭا كرەاتيۆتىك يدەيالار مەن يننوۆاتسيالىق جولدار قاجەت. ءار ايماق, ءار سالا وزدەرىنە بەرىلگەن ءمۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ەڭ كەلەشەگى زور جانە وزىق يننوۆاتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋى قاجەت.
العا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن مەملەكەت كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا بارلىق شارالار جاساۋدا. بىرىنشىدەن, ول – بيزنەس ءۇشىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى تومەندەتۋ جانە ناقتى اشىق راسىمدەردى قۇرۋ. ەكىنشىدەن, ادال كاسىپكەرلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن كەپىلدەندىرۋ. ۇشىنشىدەن, باسەكەگە قابىلەتتى وندىرىستەردىڭ وسۋىنە جانە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا يكەمى بار جاڭا بيزنەس باستامالارىن ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى قولداۋ.
جالپىعا ءمالىم بولعانداي, ءتيىمدى يندۋستريالىق ساياسات, يننوۆاتسيانىڭ ەڭ زاماناۋي ءبىلىم جانە ەڭ وزىق تەحنولوگيالارى نەگىزىندە قۇراستىرىلۋى قاجەت. ەلباسىمىز ايتقانداي, يننوۆاتسيا دەگەنىمىز – ول تيىمدىلىك پەن ەڭبەك وندىرىستىلىگىن ارتتىرۋ. سونداي-اق, ونەركاسىپتەردىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگى جاڭا عىلىمي زەرتتەمەلەردىڭ قارجىلاندىرىلۋى ءتيىمدى بولعاندا عانا وسەدى. سول سەبەپتى مەملەكەت, ءبىرىنشى كەزەكتە, بيزنەستىڭ قاجەتتىلىگىنە, زەرتتەمەلەردى ەنگىزۋگە, ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن يگەرۋگە جانە كاسىپورىنداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ مەن تاجىريبەلىك كونسترۋكتورلىق زەرتتەمەلەرگە جۇمسايتىن جىل سايىنعى قاراجاتتاردىڭ وسۋىنە نازار اۋدارادى. جاقىن ارادا استانا قالاسىندا اشىلعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى يننوۆاتسيالىق مودەرنيزاتسيانىڭ ءبىرىنشى ناتيجەسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ەڭ زاماناۋي عيماراتىندا كەلەشەكتىڭ جاڭا زياتكەرلىك ماماندارى ءبىلىم الۋدا.
ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان بارلىق شارالار ءتيىمدى قۇقىقتىق بازامەن قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. كۇنى بۇگىن مۇنداي قۇقىقتىق بازامىز بار دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. ونى كامىلدەندىرۋ جانە ەكونوميكالىق دامۋدى دەر كەزىندە قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ءاردايىم قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. قازاقستان پارلامەنتى جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ مۇددەلەرىن قولدايتىن جانە مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناسىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرقاتار زاڭدار قابىلدادى. اتاپ ايتساق, قازاقستاندىق قامتۋ مەن باسەكەلىك بويىنشا, يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ بويىنشا, سايكەستىكتى باعالاۋ سالاسىندا اككرەديتاتسيالاۋ بويىنشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا, ليتسەنزيالاۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە تاعى دا باسقا زاڭ اكتىلەرى قولدانىسقا ەندى.
مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ ءوزارا قاتىناسىنىڭ ايرىقشا ءرولىن تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا العاشقى بولىپ قابىلدانعان جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى زاڭ ايقىندايدى.
تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە ىشكى سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ مەن قانىقتىرۋ ماقساتىندا «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭدا وتاندىق تاۋار ءوندiرۋشiلەردى قورعاۋ شارالارى قابىلداندى. سونىمەن قاتار, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قازاقستاندىق مازمۇندى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ نورمالارى ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا ساتىپ الۋ مونيتورينگىنىڭ بىرەگەي ءتيىمدى جۇيەسى, قازاقستاندىق مازمۇندى ەسەپتەۋ ءۇشىن بىرەگەي ءادىسى, سونداي-اق وتاندىق ونەركاسىپتى دامىتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن شارتتارى قۇرىلعان.
جەكە سەكتوردىڭ سالالارعا قاتىسۋىن كەڭەيتۋدەگى جۇرگىزىلىپ جاتقان مەملەكەت ساياساتى ەلدىڭ وڭىرلەرىندەگى تۇرعىنداردىڭ مۇددەسىنە ىسكەرلىك پەن ينۆەستيتسيالىق سەرپىننىڭ ءوسۋى ماقساتىندا قولداۋ كورسەتەتىن ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستان, رەسەي مەن بەلورۋسسيانىڭ كەدەن وداعى سەكىلدى كوپتەگەن اۋقىمدى ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشەتىن پراگماتيكالىق جانە بولاشاعى زور جوبا سايكەسىنشە زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتىلدى. تەك 2010 جىلدىڭ 12 ايىندا كەدەن وداعى ەلدەرى اراسىندا رەسەي جانە بەلورۋسسيامەن ساۋدا-ساتتىق مولشەرى 25,6 پايىز قۇراعان, ءسايكەسىنشە كەدەن وداعىنا قاتىسۋشىلار ەلدەرىنە قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ەكسپورتى 14,3 پايىزدى قۇراسا, ال 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ساۋدا-ساتتىق مولشەرى 24,8 پايىز جانە ءونىم ەكسپورتى 14,4 پايىز كولەمىندە بولدى.
جىل باسىنان بەرى ونەركاسىپ ءوندىرىسى 6 پايىزعا ءوستى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 70 جاڭا ءوندىرىس ورنى اشىلدى. 160 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاستى. ەلىمىز بويىنشا جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تاعى 600 ميلليارد تەڭگەنىڭ 129 جوباسى اياقتالاتىن بولادى.
پرەزيدەنتتiڭ دانا ساياساتى ارقىلى قازاقستان بۇگiن تاريحي جەڭىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ, ءوز دامۋىنىڭ تيiمدi جولدارىن تاپتى. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ۇسىنىلعان بارلىق مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق باعدارلامالار, ءبىرىنشى كەزەكتە ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ كوتەرىلۋىنە, زەينەتاقىلاردىڭ, جاردەماقىلاردىڭ جانە ەڭبەكاقىلاردىڭ وسۋىنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ دامۋىنا باعىتتالعان. تەك ەكونوميكالىق جاعدايى كۇشتى مەملەكەت الەۋمەتتىك سالادا باعدارلامالار قۇرىپ, ماسەلەلەردى شەشۋدى ماقسات تۇتا الادى.
ەلباسى پارلامەنتتىڭ بەسىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىنىڭ ارقاسىندا قازىردىڭ وزىندە بيىلعى جىلى ىشكى جالپى ءونىم ءوسۋىنىڭ ۇشتەن ءبىرى قامتاماسىز ەتىلىپ, يننوۆاتسيالىق ۇلگىدەگى 204 كاسىپورىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىن جانە اگرارلىق سەكتور جوعارى قارقىنمەن دامۋدا ەكەندىگىن ايتقان بولاتىن. سونىمەن قاتار, «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جاقىن ارادا قابىلدانۋىنىڭ اسا قاجەت ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى تاڭدا وسى زاڭ جوباسى پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالۋدا.
تاريحتىڭ ءوزى كورسەتكەندەي, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان كەيىنگى ون جىلدان سوڭ, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە, قازىرگى تمد اۋماعىندا قازاقستان كوپتەگەن سالالاردا كوشباسشى بولدى. ەلىمىزدە تۇراقتى الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايدىڭ ساقتالۋى, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تابىستى ەنگىزىلۋى, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنا كىرۋى جانە ەكونوميكانىڭ اكىمشىل-ءامىرشىل قاعيدالارىنان تۇبەگەيلى باس تارتۋى, وسىنىڭ ءناتيجەسىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قازاقستاندى مويىنداۋى ەلباسىنىڭ ساياساتى ارقاسىندا بولعان جەتىستىك.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نارىقتىق مودەلىن قۇرۋ كەزىندە ەكونوميكالىق شارالاردىڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان پاكەتىن جاساپ قانا قويماي, ولاردى ساياسي ەرىك-جىگەر جانە دەربەستىگىمىزدى نىعايتۋ ارقىلى دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى تۇردى. ءجۇرگىزىلىپ جاتقان ءتۇبىرلى وزگەرىستەردىڭ ءمانىن وي ەلەگىنەن ءوتكىزىپ, ودان كەيىنگى دامۋ ءۇردىستەرىن الدىن الا كورە ءبىلۋ, ونداعان ميلليون ادامنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن نەعۇرلىم ءتيىمدى قايتا قۇرۋ ستراتەگياسىن تاڭداپ الۋ جانە ونى قىسقا مەرزىمدە جاساۋ كەرەك بولدى. سەبەبى, تاريح ۇزاقسونار زەرتتەۋلەر مەن وي قورىتۋلارعا ۋاقىت قالدىرماي, الەم ەكپىندەگەن كۇشتى قارقىنمەن وزگەرىپ جاتتى.
بىرلىگى مىقتى ءبىرتۇتاس حالىقتىڭ المايتىن اسۋى جوق. ەندى ءبىز جەدەل جۇزەگە اسىرىلعان وسى كۇش-جىگەرىمىزدىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرمىز. 1997 جىلى ەلباسى جاريا ەتكەن «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ 2015-2016 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلۋى كوزدەلگەن كەيبىر مەجەلەر بيىل جۇزەگە اسىپ وتىر. ايتالىق, 20 جىلدىڭ ىشىندە جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 14 ەسەگە ءوسىپ, بۇگىنگى تاڭدا 10 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. حالقىمىز «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەيدى. 50 جىلدا جاسالاتىن كوپتەگەن ماقساتتى ىستەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسى 20 جىلدىڭ ىشىندە جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىز قازىر مەملەكەتتىگىمىزدى جان-جاقتى قالىپتاستىرىپ بولدىق. ەندى تۇراقتى دامۋ جولىن ساقتاپ, كەشەندى باعدارلامالاردى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرا بىلسەك, الداعى 20 جىلدا تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزەتىنىمىز ءسوزسىز.
سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى.