«نامىستا» قايرالعاندار
جاستار بولسىن, ۇلتتىق قۇراما بولسىن سوڭعى جىلدارى كوڭىلدەن شىعاتىن ويىن كورسەتىپ جۇرگەن جوق. ناتيجە دە اسا ءماز ەمەس. ءتىپتى, ارنو پايپەرس جاتتىقتىرعان وسىدان 10 جىل بۇرىنعى دەڭگەيىمىزگە دە جەتە الماي ءجۇرمىز.
وتكەن-كەتكەن تاريحىمىزدى, بۇگىنگى الەۋەتىمىزدى سالىستىرا وتىرىپ قاراساق, ءبىزدىڭ ەلدە فۋبولشىلاردىڭ ەڭ تالانتتى بۋىنى 1978-1980 جىلعى تۋعان ورەندەر سەكىلدى كورىنەدى.
بۇل بۋىننىڭ دوپ قۋا باستاعان كەزى ناعىز الاساپىران 90-جىلداردىڭ ورتا تۇسى بولاتىن. قازاق بالالارىنىڭ كوبىسى سول كەزدە نەسىپ جۇنىسباەۆ باس بولىپ قۇرعان «نامىس» كلۋبىندا جانە رەسپۋبليكالىق سپورت كوللەدجىندە ءتالىم الدى. «نامىستا» مارقۇم باۋىرجان سارسەكەنوۆ, ال سپورت كوللەدجىندە ەۆگەني كۋزنەتسوۆ باستاعان تالانتتى جاتتىقتىرۋشىلار قىزمەت اتقاردى.
تولاعاي تابىس
«نامىس» جابىلعان سوڭ, تالانتتى جاس فۋتبولشىلاردىڭ ءبىرازى «قايراتقا» اۋىستى. بۇل كەزدە قازاقستان جاستار قۇراماسىن ۆلاديمير فوميچەۆ باپتايتىن. ول ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان 1978-80 جىلدارى تۋعان جاستاردان جاقسى كوماندا جاساقتاپ شىقتى. 1998 جىلى ۆلاديمير فوميچەۆتىڭ كومانداسى الدىمەن جاستار اراسىنداعى ازيانىڭ ىرىكتەۋ ويىندارىنا قاتىستى. مامىردىڭ 24-29 ارالىعىندا شري-لانكانىڭ كاندي قالاسىندا وتكەن العاشقى سىندا جەرلەستەرىمىز مۇدiرمەي, كەلەسi كەزەڭگە شىقتى. قازاقستان جەتكىنشىكتەرىمەن قاتار سول توپتا شري-لانكا, بانگلادەش جانە تاجiكستان كوماندالارى بولدى. سوڭعىسىن 5:0 ەسەبiمەن تاس-تالقان ەتiپ جەڭسە, ودان كەيiن الاڭ يەسi – شري-لانكانى 1:0 ەسەبiمەن تiزەرلەتتى. ءۇشiنشi ويىندا 2:3 ەسەبiمەن بانگلادەشكە جەڭiلسە دە, توپتاعى بiرiنشi ورنىن ساقتاپ قالدى.
جاستارىمىز بانگلادەشتى ارتقا تاستاپ, الەم بىرىنشىلىگىنە جولداما بەرەتىن ەكىنشى كەزەڭنىڭ ىرىكتەۋ سىندارىنا قاتىستى. بۇل كەزەڭ بiز ءۇشiن ەڭ قيىن دا ەڭ اۋىر ويىندارعا تولى بولدى. قازاقستان فۋتبولىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جەتiستiككە جەتكەن ەشكiم جوق ەكەنiن باس باپكەر ۆلاديمير فوميچەۆ شاكىرتتەرىنە ۇقتىرۋمەن بولدى. تايلاندتىڭ چيانگماي قالاسىندا بولعان ماتچتاردا بiزدiڭ قارسىلاستارىمىز ءۇندiستان, كۋۆەيت, تايلاند جانە ساۋد ارابياسى جاستارى ەدى. ءۇندiستان مەن كۋۆەيتتi ۇتىپ, تايلاندپەن تەڭ تۇستiك. ساۋد ارابياسىنا قارسى ويىندا ەرلان ورازاەۆ 12-مينۋتتا گول سوعىپ, كوماندانى العا شىعاردى. بiراق, ولار 90-مينۋتتا ەكiنشi گولدارىن سالىپ, جەڭiسكە جەتتi. ايتپەگەندە, كەم دەگەندە 1 ۇپاي قورجىندا تۇرعان. جاستارىمىز ەڭ باستىسى, ەكiنشi ورىنعا قول جەتكiزiپ, الەم بiرiنشiلiگiنە بەرiلەتiن جولدامانى ۇتىپ الدى. وسىدان سوڭ, ازيا قۇرلىعىنداعى ءتورت ۇزدiك قۇراما كوماندا مەدالداردى ساراپقا سالۋعا كوشتi. قازاقستان قۇراماسى مەن كورەيا كەزدەستى. ويىن بارىسىندا 2:0 ەسەبiمەن ۇتىپ جاتقان فوميچەۆ شاكىرتتەرى 83-ءشى جانە 90-مينۋتتاردا گول جىبەرىپ الدى. «سوڭعى مينۋتتار سيندرومى» وسى كەزدە باستالعان بولاتىن. نەگىزگى ۋاقىتتا تەڭ تۇسكەن قوس قارسىلاس پەنالتي سەرياسىنا جۇگىندى. فۋتبول «لوتورەياسىندا» 3:4 ەسەبiمەن كارiستەرگە ەسە جىبەردىك. ايتپەگەندە, بiز كەم دەگەندە ازيا قۇرلىعىندا جاستار اراسىندا كۇمىسكە قول جەتكىزەر ەدىك. سول 1998 جىل ءبىز ءۇشىن تابىستى ءوتتى دەسەك, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس.
الەم چەمپيوناتىنداعى جالعىز گول
ازياداعى تورتتىك قۇرامىنا كىرگەن جاستارىمىز 1999 جىلعى نيگەريادا وتكەن الەم بىرىنشىلىگىنىڭ فينالدىق كەزەڭىنە قاتىستى. بۇل جىلدار قازاق فۋتبولىنىڭ وتپەلى كەزەڭى ەدى. ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعداي ءالى جاقسارا قويماعان. فۋتبولشىلاردىڭ وسىنداي بىرىنشىلىككە تىڭعىلىقتى دايىندالۋلارىنا قولايلى جاعداي جاسالمادى. چەمپيونات الدىندا قارىمدى قارسىلاستارمەن ەشقانداي جولداستىق كەزدەسۋدەر ۇيىمداستىرىلمادى. دەگەنمەن, جاستارىمىز جىگەرلەرىن تۇسىرمەي, قارا قۇرلىقتاعى بىرىنشىلىككە اتتاندى. قازاقستان قۇراماسى جەرەبە بويىنشا «ۆ» توبىنا ءتۇسىپ, ارگەنتينا, گانا, حورۆاتيا سياقتى ءۇش قۇرلىقتىڭ وكىلدەرىنە قارسىلاس اتاندى.
الدىمەن جەرلەستەرىمىز ارگەنتينا قۇراماسىمەن كەزدەستى. بۇل ويىندا كەيىننەن يتاليانىڭ «ينتەر» كومانداسىنىڭ جۇلدىزدىنا اينالعان ەستەبان كامبياسسونىڭ سوققان جالعىز دوبى مارادونانىڭ وتانداستارىنا جەڭىس سىيلادى. كەلەسى ويىن حورۆاتيا جاستارىمەن ءوتتى. حورۆاتتار داۆيد لوريانىڭ قاقپاسىنا بەس دوپ سوقسا دا, بۇل كەزدەسۋ ءبىز ءۇشىن شىنىمەن تاريحي ماتچ بولدى. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, قۇراماداعى جاس تالانت ەرلان ورازاەۆ ستيپ پلەتيكوسا قورعاعان قاقپانى 67-مينۋتتا 30 مەتردەي جەردەن ءدال كوزدەدى. بۇل گول ءبىزدىڭ الەم بىرىنشىلىگىنىڭ فينالدىق كەزەڭىندە سوققان ازىرگە جالعىز دوبىمىز. سوڭعى ءۇشىنشى تۋردا گانا فۋتبولشىلارىنا 0:3 ەسەبىمەن ۇتىلىپ, توپتا سوڭعى ورىندا قالىپ قويدىق. دەسەك تە, وسى جەتىستىككە دە كەيىنگى تولقىن فۋتبولشىلارى جەتە الار ەمەس…
نيگەريادا كىمدەر دوپ تەپتى؟
ەندى بۇل كوماندا ساپىندا كىمدەر بولدى؟ ونى سول كەزدە باس باپكەر ۆلاديمير فوميچەۆ ءوز اۋزىمەن ايتىپ كورسىن:
– قاقپادا داۆيد لوريا تۇردى. ول وزگە جىگىتتەردەن ەكى جاسقا كىشى بولاتىن. مۇنداي كەزدە جاس ايىرماشىلىعى قاتتى بايقالادى. بىراق سوعان قاراماستان, داۆيد تالاي قاۋىپتى سوققىلاردىڭ بەتىن قايتارىپ, ءوزىنىڭ دارىندى قاقپاشى ەكەنىن بايقاتتى. سول ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا بىرنەشە جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتىپ كەلەدى.
قورعانىستا بارلىق ويىندا يگور سولوشەنكو, ايدار كۇمىسبەكوۆ, دەنيس پروسكۋرسين, سەرگەي كوربانەۆقا سەنىم ارتتىق. سولوشەنكونى كوماندا مۇشەلەرى كاپيتان رەتىندە تاڭدادى. ول سول كەزدىڭ وزىندە سالقىنقاندىلىعىمەن, كوشباسشى قاسيەتىمەن وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇراتىن. كۇمىسبەكوۆ قورعانىستىڭ ورتا تۇسىندا وتە سەنىمدى وينادى. وكىنىشكە قاراي, گورباەۆ كەيىن ءوزىن كورسەتە المادى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بولدى.
ورتالىق الاڭدا ءالي اليەۆ پەن اندرەي تراۆين بارلىق «قارا جۇمىستى» اتقاردى. قوس قاپتالدا مۇرات ديناەۆ پەن ماكسيم سامچەنكو وزدەرىنە ارتىلعان سەنىمدى اقتاي ءبىلدى.
شابۋىلدا ەرلان ورازاەۆ, ءاليحان اققازىنوۆ, ەۆگەني تاراسوۆ ۇشتىگىن تاڭداپ الدىق. وكىنىشكە قاراي, ۇشەۋى دە كەيىننەن جاراقاتتان كوز اشپاي, ءوز مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرا العان جوق. تاراسوۆ سول كەزدىڭ وزىندە ءوزىن جۇلدىز ساناپ, قۇراماعا ەرەكشە تالاپتار قوياتىن. ورازاەۆ جالعىز ءوزى-اق ماتچ تاعدىرىن شەشەتىن ويىنشى بولدى. وعان ءبىر-ەكى ويىنشىنى الداپ ءوتۋ تۇككە تۇرمايتىن. جاراقاتتىڭ كەسىرىنەن قازاق فۋتبولى تالانتى ويىنشىدان ايىرىلىپ قالدى. ءاليحان اققازىنوۆ ەۋروپادا ويناۋدى ارمانداۋشى ەدى, بىراق اياعىن سىندىرعان سوڭ, بارلىعى جايىنا قالدى. ايتپەسە, اققازىنوۆ قازاق فۋتبولىنىڭ جۇلدىزى بولۋعا لايىق ويىنشى بولاتىن.
ال وزگە ويىنشىلاردان كونستانتين زەمتسوۆتى كوماندا مۇشەلەرى قاتتى قۇرمەتتەدى. دميتري كيششەنكو مەن ۆيتالي ارتەموۆ الەم چەمپيوناتىنان كەيىن ۋكراينا «شاحتەرىنىڭ» سكاۋتتارىنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, بىرنەشە جىل سول ەلدە وينادى. الەكساندر كۋچما بولسا, بىرنەشە جىل قاتارىنان ۇلتتىق قۇراماعا شاقىرىلىپ ءجۇردى, – دەيدى ۆلاديمير فوميچەۆ.
ءبىز جوعالقان جۇلدىزدار
قاراپ وتىرساق, جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ كوبىسى كەيىننەن ۇلتتىق قۇرامانىڭ نەگىزگى ويىنشىلارى بولدى. سونداي-اق, تالانتتى بولا تۇرا, مۇمكىندىكتەرىن تولىعىمەن كورسەتە الماعاندار بار. ءبىرىنشى كەزەكتە ءاليحان اققازىنوۆ پەن ەرلان ورازاەۆ ەسكە تۇسەدى.
ء اليحان «نامىستا» تاريبەلەندى. سونان سوڭ, «قايرات» «تسسكا-قايرات», «ماڭعىستاۋ» كوماندالارىندا وينادى. «قايرات» ساپىنداعى العاشقى ماتچىن وتكىزگەندە, جاسى ءنابارى 16 جاستا بولىپتى. ءبىرىنشى ماتچتىندا-اق تالانتتى بوزبالا گول سوعىپ ۇلگەرەدى.
– بۇل كۇن ءبىزدىڭ وتباسى ءۇشىن ناعىز مەرەكەگە ۇلاستى. اسىرەسە, اكەم مەنىڭ فۋتبولشى بولعانىمدى قاتتى قالاپ ەدى. «قايراتتاعى» العاشقى ويىنىمدى وتكىزگەندە, اكەم ءاربىر مينۋت سايىن قاتتى تولقىپ, تەمەكى تارتۋمەن بولىپتى. «بالام مەن ساعان سەنەمىن!», دەيتىن اكەم, – دەپ ەسكە الادى سول كەزدى ءاليحان.
اققازىنوۆ فوميچەۆتىڭ كەزىندە قازاقستاننىڭ جاستار جانە وليمپيالىق قۇراماسىندا ونەر كورسەتتى. سول تۇستا قازاق فۋتبولىنىڭ بولاشاق جۇلدىزى سانالعان ويىنشى كوپ ۋاقىتىن الاڭدا ەمەس, اۋرۋحانا توسەگىندە وتكىزدى. اياعىن سىندىرىپ, بەس بىردەي وتا جاساتتى.
– اياعى سىنعان فۋتبولشى ەشكىمگە كەرەك ەمەس. مۇنداي ساتتە ءبارىنىڭ قارىم-قاتىناسى وزەگەرەدى. ال گول سوعىپ, كومانداعا جەڭىس اكەلسەڭ ءبارى جاقسى كورەدى. اۋرۋحانادا جاتقاندا, رەانيماتسيا بولمەسىندە, وتا جاساعاننانان كەيىنگى ساتتە قاسىڭدا ەشكىم بولمايدى. ءوزىڭدى جالعىز سەزىنەسىڭ, – دەيدى ول.
ءاليحاننىڭ فۋتبولداعى كارەراسى 23 جاسىندا اياقتالدى. ءسويتىپ, ول بيزنەسكە كەتتى. ال الەم چەمپيوناتىندا گول سوققان جالعىز قازاق فۋتبولشىسى ەرلان ورازاەۆ تا ءدال سونداي كۇي كەشتى. بۇگىنگى تاڭدا ەرلان «قازترانسگاز» كومپانياسىندا قىزمەت اتقارادى.
نيگەرياداعى جاستار قۇراماسىنىڭ شابۋىل شەبىندە ويناعان تاعى ءبىر ويىنشى ەۆگەني تاراسوۆ كارەراسىن ءبىرىنشى ليگادا اياقتادى. تاراسوۆ جاستار قۇراماسىندا جانە «قايرات» ساپىندا وتە جىلدام فورۆارد بولعان ەدى. وعان دا ەركىن كوسىلىپ ويناۋعا جاراقاتى مۇمكىندىك بەرمەدى. ايتپەسە, ەكسترا-كلاسستاعى شابۋىلشى اتانۋىنا شاماسى جەتەتىن. ەۆگەني 21 جاسىندا رەسەيدىڭ «زەنيت» كومانداسىنان شاقىرتۋ الدى. سانكت-پەتەربۋرگ كومانداسى 2000 جىلى الەكساندرا پانوۆتى «سەنت-ەتەنگە» ساتقان سوڭ, ورنىنا شابۋىلشى ىزدەدى. سول ىزدەگەن ويىنشىنى قازاقستاننان تاپقان. تاراسوۆ «قايراتتاعى» سوڭعى ويىنىن 2000 جىلى قازاقستان كۋبوگىنىڭ فينالىندا «اكسەسس-گولدەن گرەينگە» قارسى وتكىزدى. وسى ماتچتا ءبىزدىڭ كەيىپكەر بەسىنشى گولدى سوقتى.
پيتەردەگى دەبيۋتى كەرەمەت باستالادى. ينتەرتوتو كۋبوگىندا «زەنيت» انگليانىڭ «برەدفورد» كومانداسىمەن جولىعادى. تاراسوۆ ەكى ويىندا قارسىلاس قاقپاسىنان ءۇش مارتە ساڭىلاۋ تاپتى. بىراق, كەيىننەن جاراقات الىپ, قاتاردان شىعىپ قالدى. ماۋسىم تولىعىمەن اياقتالماعان ەدى. قازاقستاندىق فۋتبولشىنى الاڭنان ەمەس, دارىگەردىڭ بولمەسىنەن ءجيى كورەتىن ەدىك.
ال 2001 جىلعى چەمپيوناتتى تاراسوۆ تاعى دا جوعارى دەڭگەيدە باستايدى. العاشقى تۋردا 3 گول سوعىپ, «جاڭا پانوۆ» ءوسىپ كەلەدى دەپ ءۇمىت كۇتكەندەر بولدى. الايدا, تاعى دا جاراقات, تاعى دا وتا جاسالدى. سونان سوڭ, ءبىرىنشى ليگاداعى ساراتوۆتىڭ «سوكولىنا» اۋىستى. «سوكولدان» كەيىن قازاقستاندا وينادى. بىراق, بۇرىنعىداي ونەر كورسەتە المادى... قازىر ول «زەنيتتىڭ» 15 جاسقا دەيىنگى جاسوسپىرىمدەر قۇراماسىن جاتتىقتىرادى.
جالپى العاندا, سول الەم چەمپيوناتىنا قاتىسقانى جانە قاتىسپاعانى بار 1978-1980 جىلدارى تۋعان فۋتبولشىلاردىڭ كوبىسى تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ ۇزدىك بۋىن دەپ اتاۋعا بولادى. مىسالى, تومەندەگى مىنا ءۇش فۋتبولشى سوزىمىزگە ناقتى مىسال بولا الادى دەپ ويلايمىز: سامات سماقوۆ (08.12.1978) – ۇلتتىق قۇراما ساپىندا ەڭ كوپ ويىن وتكىزگەن فۋتبولشى, دميتري بياكوۆ (09.04.1978) – ەۋرو-2008 چەمپيوناتى ىرىكتەۋ تۋرنيرىندەگى قازاقستان قۇراماسىنىڭ ۇزدىك سۇرمەرگەنى (5 گول), رۋسلان بالتيەۆ (16.09.1978) – ۇلتتىق قۇراما تاريحىنداعى ەڭ كوپ گول سوققان ويىنشى.
بەك تولەۋوۆ, جۋرناليست