كىمنىڭ بولسىن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى قالايتىنى ايدان انىق. بىراق جاسىرىپ قايتەمىز, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن ءجۇرىپ كوبىمىز كوپ جاساۋدىڭ قاراپايىم عانا قىر-سىرىنا جەتكىلىكتى ءمان بەرمەيتىنىمىز جاسىرىن ەمەس.
تازا اۋا مەن سۋدىڭ, جالپى, قورشاعان ورتانىڭ ادام ءومىرىنىڭ ۇزاق بولۋىنا اسەرى بار ەكەندىگى داۋسىز. بىراق, مۇنىمەن قوسا كوپ جاساۋ وزىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىنە كوڭىل بۇرا قويمايتىنىمىز تاعى بار. وسىنى استانادا وتكەن گەرونتولوگتاردىڭ ءىى ەۋرازيالىق سەزىنە قاتىسقان عالىمدار باسا ايتقان ەدى.
ۇزاق جاساۋ – قازىرگى كەزدە جەر شارىنداعى بارلىق دەرلىك مەملەكەتتەردىڭ باس قاتىرىپ وتىرعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. مۇنىمەن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اينالىسىپ وتىر. قازىر وسى سالانىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى بىلەتىن عالىمدار مەن مامانداردىڭ شوعىرى قالىپتاستى. قازاقستاندا دا سولاي.
ۇزاق ءومىر سۇرەتىندەردىڭ الدىڭعى لەگىندە – جاپوندار. بۇل ەلدىڭ 50 مىڭنان استام تۇرعىنى ءجۇز جاستان اسقان. مۇنداي دەرەك باسقا ەشقانداي مەملەكەتتە تىركەلىپ وتىرعان جوق. راس, عاسىر جاساعاندار قاي مەملەكەتتە بولسا دا بار. بىراق, سونشالىقتى كوپ ەمەس. ماسەلەن, قازاقستاندا ولاردىڭ قاتارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاندا, ءبىزدىڭ ەلدەگى ورتاشا ءومىر ۇزاقتىعى ەڭ سوڭعى ورىندا. بۇل كورسەتكىش بويىنشا دا جاپوندار ءبىرىنشى ورىندا – ونداعى ورتاشا جاس – 83. مامانداردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, قازاقستانداعى قازىرگى ورتاشا جاس – 72. ال, شۆەيتساريا تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان قارت ادامدار. بىراق, ولار كارىلىككە مويىنسۇنىپ وتىرعان جوق, ۇزاق ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىس-جىگەرلەرى جوعارى ەكەنىن بايقاتىپ وتىر. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان بەلسەندى ءىس-قيمىل ادامدارى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ەتەنە ارالاسادى. ولاردىڭ ۇزاق جاساۋىنىڭ سەبەپ-سالدارى نەدە؟ قازاقستاندىقتاردىڭ دا وسىنداي دەڭگەيگە جەتۋىنە مۇمكىندىك بار ما؟ بار. ول ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, وسى سالانىڭ جاي-جاپسارىن جان-جاقتى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, تاعامنىڭ ءنارلى, دەنساۋلىققا پايدالى, بويعا ءسىڭىمدى بولعانى ءجون. وسىعان جەتە ءمان بەرىلسە, ءتىپتى ءجۇز جاستىڭ ءوزى شەك بولماۋى مۇمكىن. ماسەلەن, قازاقستان مەن رەسەي عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى تورەگەلدى شارمانوۆتى بىلمەيتىن جان كەمدە-كەم شىعار. ول كىسى 87 جاسقا قادام باسىپ وتىر. وتە شيراق, سەرگەك. ءجۇرىس-تۇرىسىنا قاراساڭىز ەلۋدىڭ اينالاسىنداعى جىگىت اعاسى ما دەرسىز. اكادەميك اعامىز ءۇشىن دە 100 جاسىڭىز شەك ەمەس. «مەن دە ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى قالايتىن ادامنىڭ ءبىرىمىن. ونى ءسوز جۇزىندە عانا ەمەس, كۇندەلىكتى ىسىممەن دالەلدەپ ءجۇرمىن», دەيدى ت.شارمانوۆ.
ول ادامنىڭ ۇزاق جاساۋ مۇمكىندىگى شەكسىز ەكەندىگىن دالەلدەپ كەلە جاتقان عالىم. گەرونتولوگتار ادام ءومىرىن مەيلىنشە ۇزارتۋعا بولاتىنىن عىلىمي تۇرعىدا تۇجىرىمداۋمەن بىرگە, بۇل ماسەلەدە وزدەرى ۇلگى كورسەتىپ وتىر. تمد ەلدەرىندە دە وسىنداي مىسال كوپ. ايتالىق, ۋكراينانىڭ مەديتسينا عىلىمدارى ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ قۇرامىندا چەبوتارەۆ اتىنداعى گەرونتولوگيا ينستيتۋتى بار. وسى سالانىڭ بىلىكتى مامانى س.م.كۋزنەتسوۆانىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ينستيتۋتتىڭ باسشىلىعىندا بولعان گەرونتولوگتاردىڭ بارلىعى دا 90 مەن 100 جاس ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. ولار ادامداردىڭ ۇزاق ءومىر سۇرۋىنە بولاتىندىعىن دالەلدەدى. وزدەرى ۇلگى كورسەتىپ, وسى ماقساتتا ايانباي تەر توگە ەڭبەك ەتتى. سوزدەرى مەن ىسىندە الشاقتىق بولعان جوق.
اكادەميك شارمانوۆ تا وسى ساپتا. ادامداردىڭ ءومىرىن ۇزارتۋ مەن جاقسارتۋ جولىندا تەرەڭ ءبىلىمى مەن مول تاجىريبەسىن سارقا جۇمساپ, ەسەلى دە ونەگەلى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان گەرونتولوگ شارمانوۆ ۇزاق جاساۋدىڭ سىرى دۇرىس تاماقتانۋ ەكەنىن ايتۋدان شارشاعان ەمەس. ول بيە سۇتىنەن دايىندالاتىن تاعامدار بالالاردىڭ دا, ەرەسەكتەردىڭ دە اعزاسىنا وتە پايدالى ەكەنىن تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەي ءبىلدى. قارتتار ۇيىندەگى 200 ادام بيە سۇتىنەن دايىندالعان تاعامداردى تۇراقتى پايدالانعاننان كەيىن دەنساۋلىقتارى ايتارلىقتاي جاقسارعان. قىمىزدان دايىندالعان بالمۇزداقتىڭ دا وتە پايدالى ەكەنىن تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ماماندارى دالەلدەپ بەردى. ويتكەنى, ونىڭ قۇرامىندا قانت جوق. «سيىر سۇتىنەن دايىندالعان بالمۇزداق ادام اعزاسىندا حولەستەريننىڭ كوبەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا قانشالىقتى زياندى ەكەنىن وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر», دەيدى اكادەميك ت.شارمانوۆ.
قىمىز اقۋىزعا جانە دارۋمەندەرگە باي ءونىم ەكەنى الدەقاشان دالەلدەنگەن. امينقىشقىلى جەتكىلىكتى, وتە ءسىڭىمدى تاعام ءتۇرى. ونىڭ قۇرامىندا ءتۇرلى دارۋمەندەر مەن فولي قىشقىلى بار. ياعني, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىمىز تابيعي بايىتىلعان تازا ءونىم. سوندىقتان ونىڭ ەمدىك قاسيەتى وتە جوعارى. قىمىز ءتۇرلى سوزىلمالى دەرتتەرگە قارسى كۇرەسۋگە ءتيىمدى, شيپالى ءارى قىشقىلتىم سۋسىن. سول سەبەپتى دە ونى ۇزبەي, ۇدايى پايدالانۋ ادام دەنساۋلىعىنىڭ جاقسى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. شۇباتتىڭ دا پايداسى وسىنداي. ارابتار شۇباتتى ماڭگىلىك جاستىق ەليكسيرى, قۋات كوزى سانايدى. بۇل تەگىننەن تەگىن ەمەس. شۇباتتىڭ اسىرەسە, باۋىر مەن ۇيقى بەزى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە پايداسى وتە زور.
ءار ادام كۇن سايىن 2 كەلى كولەمىندە تاعام قابىلدايدى ەكەن. كەي جاعدايدا بۇل مولشەردەن دە اسىپ كەتەتىنى جاسىرىن ەمەس. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ورتا ەسەپپەن العاندا ادام ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى كەزىندە 70 توننا تاعامدى ءىشىپ-جەيتىن كورىنەدى. ارينە, وسىنشاما تاعام ءسىڭىمدى بولسا جاقسى. اسقازان-ءوت, ىشەك جولدارى ارقىلى وتەتىن ازىق-ت ۇلىك دۇرىس قورىتىلماسا, ونىڭ پايداسىنان زيانى كوپ. سوندىقتان تاعامنىڭ ادام اعزاسىنا پايدالى, ءسىڭىمدى بولعانىن ويلاعان ءجون. وسىعان ءمان بەرگەندە عانا ادام ارتىق سالماق قوسپايدى. ويتكەنى, سەمىزدىك ءتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىعۋعا اكەلەدى. سوندىقتان تاعام تۇرلەرىنە, ونىڭ پايداسى مەن زيانىنا كۇندەلىكتى ومىردە ماڭىز بەرگەن ءجون.
ءنارلى تاعامعا كوكونىس, جەمىس-جيدەك, ءداندى داقىلدار, بۇرشاق تۇقىمداس ونىمدەر جانە ادام دەنساۋلىعىنا قاجەتتى دارۋمەندەر مەن مينەرالدى زاتتارعا باي باسقا دا ازىق-ت ۇلىك جاتادى. ال, ءنارسىز تاعامدار جوعارى تەمپەراتۋرادا وڭدەلگەندىكتەن ونىڭ قۇرامىنداعى پايدالى زاتتار جويىلىپ, ءتىپتى زياندى, ۋىتتى ازىق-ت ۇلىككە اينالادى. راس, مۇنداي ونىمدەر ءدامدى. تەز تويىندىرادى. بىراق, ونىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسىنان زيانى باسىم. بۇل – تاعامتانۋدى زەرتتەيتىن قازاقستاندىق قانا ەمەس, شەتەلدىك عالىمداردىڭ دا تۇجىرىمى. ولار ۇسىنىپ وتىرعان دەنساۋلىققا پايدالى ونىمدەر – كوكونىس, جەمىس-جيدەك, مايلىلىعى تومەن ءسۇت تاعامدارى. كوكونىستەردىڭ كوبىندە ماي مەن كالوريا از. حولەستەرين جوق. سوندىقتان دا ونى كۇن سايىن پايدالانعان وتە پايدالى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, عالىمداردىڭ وسىنداي كەڭەستەرىنە قۇلاق اسپاي, «قازاقتار ءشوپ-شالامعا جوق» دەگەن ۇستانىمدا بولاتىندار از ەمەس. ءيا, قازاق ەشقاشان ەتتەن باس تارتپايتىنى انىق. دەگەنمەن دە ديەتولوگتاردىڭ دا ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ەسكەرگەن ارتىق بولماس ەدى.
كۇندەلىكتى ومىردە بايقاپ ءجۇرمىز, باسقا جاقتى قايدام, قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلار مايلىلىعى جوعارى ءسۇت ونىمدەرىن الۋعا تىرىسادى. ساۋدا ورىندارىنىڭ دا ماماندارى بۇل ءسوزىمىزدى راستاي الادى. ءتىپتى شايعا قاتۋ ءۇشىن دە كوبىمىز قويۋ, مايلىلىعى جوعارى ءسۇت پەن كىلەگەيدى قالايدى ەكەنبىز. ادەتتە مايلىلىعى جوعارى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قۇرامىندا قانىققان ماي, حولەستەرين مول بولاتىنىن عالىمدار دالەلدەپ قويعان.
ماماندار ۇنتاق تۇرىندەگى ءسۇتتى مۇلدەم پايدالانباۋعا كەڭەس بەرەدى. سەبەبى, وڭدەۋدەن وتكەن قۇرعاق سۇتتە دارۋمەندەر مەن ميكروەلەمەنتتەر جويىلىپ كەتەتىن كورىنەدى.
جاسىرىپ قايتەمىز, وسىنىڭ ءبارىن كوپ ادامدار بىلەدى. بىلە تۇرا وسىعان اسا ءمان بەرىپ جاتقاندار شامالى. ءبىز كالورياسى جوعارى, اس قورىتۋ ورگاندارىنا اۋىرتپالىق تۇسىرەتىن ەت, ۇن-نان تاعامدارىنا بەيىم ەكەنىمىز راس. ونى كۇن سايىن مولشەردەن تىس پايدالانامىز. استا-توك ەت تاعامدارىن تويا جەيمىز. «جاقسى ەت قالعانشا, جامان قارىن جارىلسىن» دەيتىندەر دە بار. كوپ ادامداردىڭ سوزىلمالى سىرقات تۇرلەرىنە, قان-تامىر, جۇرەك اۋرۋلارىنا شالدىعۋىنىڭ ءتۇپ توركىنى وسىندا.
قازاقستاننىڭ قاي قالاسىندا بولسىن, اتتاپ باسساڭ, حوت-دوگ, گامبۋرگەر, پيتستسا سيياقتى ادام دەنساۋلىعىنا زياندى تاعام تۇرلەرىن ساتاتىن ساۋدا نۇكتەلەرى كوپ. كورسەڭ كوزىڭ قىزىعاتىن بۇل تاعامدار ادامدى تەز سەمىرتەدى, ادامنىڭ اس قورىتۋ جۇيەسىن ءتۇرلى سىرقاتقا شالدىقتىرادى. دارىگەرلەر دە, ماماندار دا دابىل قاعىپ, بۇل جايلى سان مارتە ايتسا دا, ەتىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن بە كىم ءبىلسىن, ءبارىبىر وسىنداي تاعامدى پايدالانۋشىلار قاتارى كوبەيمەسە, ازايار ەمەس. ونىڭ سالدارى تەز ارادا بايقالماعانىمەن, ۋاقىت وتە كەلە كورىنىس بەرەدى. ارينە, ەشكىمنىڭ دە اۋىرماۋىنا تىلەكتەسپىز, بىراق سونىڭ الدىن الۋعا قام جاساعانىمىز ءجون شىعار.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دۇرىس تاماقتانۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرعان ءجون. بۇل دەنساۋلىعىمىزدىڭ جاقسى بولىپ, ۇزاق جاساۋىمىزعا جول اشادى.
ءجۇز جاساعىڭىز كەلەدى مە؟ «البەتتە» دەيتىنىڭىز انىق. ەندەشە جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ءتيىستى قورىتىندى شىعارعانىمىز ابزال.
عالىم ومارحان, «ەگەمەن قازاقستان»