كەشە ەلوردا تورىندەگى «كورمە» ورتالىعىندا قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسى ۇيىمىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «قازاقستانداعى جانە بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەڭىستىگىندەگى ازاماتتىق قوعام: قالىپتاسۋى جانە 20 جىل بويى دامۋى» اتتى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوز جۇمىسىن باستادى
تاريحى تەرەڭگە تارتقان, تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەنىنە 20 جىل تولعان قازاقستان مەملەكەتى ءوسۋ مەن دامۋ ۇستىندە. ءاربىر اتقان تاڭى, باتقان كۇنىندە وتكىزگەن ءاربىر شاراسى تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىنە جازىلىپ جاتقانى دا ايدان انىق. دەموكراتيالىق ءوسۋ جولىن تاڭداعان مەملەكەت ءۇشىن ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى, ونىڭ ءۇنىنىڭ ايقىن ەستىلىپ جاتۋى ماڭىزدى. ويتكەنى, ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلىگى ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زاماننىڭ ايناسى ىسپەتتى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن عالامتورداعى «ۋكيپەديادان» الىنعان ازاماتتىق قوعام, ءۇشىنشى سەكتور دەگەن تۇسىنىكتەردىڭ انىقتاماسىنا ۇڭىلەيىكشى. وندا: «ازاماتتىق قوعام – ساياسي بيلىككە تاۋەلسىز جۇمىس ىستەيتىن جانە وعان ىقپال جاساۋعا قابىلەتتى الەۋمەتتىك قاتىناستار مەن ينستيتۋتتار جيىنتىعى, دەربەس جەكە ادامدار مەن الەۋمەتتىك سۋبەكتىلەر قوعامداستىعى. ازاماتتىق قoعaمنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ ۇدەرىسى ءۇشىنشى سەكتوردىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى. ءۇشiنشi سەكتور – بۇل ءوز ماقساتتارىن مۇددەلەر بويىنشا كلۋبتاردا, كاسiبي وداقتاردا, الەۋمەتتiك قوزعالىستاردا, وداقتاردا icكە اسىراتىن epiكتi ازاماتتاردان قۇرالاتىن ءوزiن ءوزi باسقاراتىن سەكتور. ازاماتتىق قoعaمنىڭ اجىراماس قۇرامداس بولiگi بولا وتىرىپ, «ءۇشiنشi سەكتور» ەلدەگi قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى ءارى قاراي دەموكراتيالاندىرۋعا وڭ ىقپالىن تيگiزەدi. مەملەكەتتiڭ دەموكراتيالىق جۇيەسi ازipشە دامىماي oتىرعان جاعدايدا, ءدال وسى بەيۇكiمەتتiك ۇيىمدار نەمەسە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ارقىلى ازاماتتىق قoعaم كوبiنە iلگەرi دامىپ وتىرادى», دەگەن انىقتاما بەرىلگەن.
سونىمەن, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا ءوز ەلىمىزبەن قاتار ات ارىتىپ, شەتەلدەردەن جەتكەن ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرىمەن بىرگە جۋرناليستەر قاۋىمى – ءبىز دە وسى جيىندى بەتكە الدىق. شىنىندا دا, كونفەرەنتسياعا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنان, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دەلەگاتتار كوپتەپ جينالىپتى. كونفەرەنتسيانى ءوتكىزۋ ءپىشىنى دە بۇرىنعىداي ەمەس, وزگەشە. قوعامدى ارقاشان تىڭ يدەيالارىمەن سەرپىلتىپ جۇرەتىن بەلسەندى قوعام وكىلدەرى اشەيىندەگىدەي نەگىزگى بايانداما, ودان ءجارىسسوز دەپ تاپتاۋىرىن جولمەن ءجۇرمەي, بىرنەشە سپيكەردى تورگە شىعارىپ, ولارعا ازاماتتىق قوعامنىڭ تىنىسى, دامۋى مەن ءوسۋى سىندى ماسەلەلەر بويىنشا ساۋالدار تاستاپ, كونفەرەنتسيانى ءا دەگەننەن ەركىن وتىرىپ اڭگىمەلەسەتىن, وي ايتاتىن القالى جيىنعا اينالدىرعان. بىراق, كوڭىلدە ءبىر تۇيتكىل ورىن الىپ, ول كونفەرەنتسيانىڭ ءون بويىندا ءبىر جازىلماي قويدى. ول – بەلسەندى قوعامنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە كەلگەندە بەلسەندىلىگىنىڭ جارتىكەشتەنۋى. مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى عازەز تەلەباەۆ بولماعاندا تىپتەن قازاق تىلىندە ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلماي كەتەر مە ەدى. ارينە, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردىڭ ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە وتەتىنىن, اۋدارمالاردىڭ دا سول تىلدەردە جۇرەتىنىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. بىراق, ەشبىر مەملەكەتتە مەملەكەتتىك تىلگە ءدال وسىنداي كوزقاراستى كەزدەستىرە الماسسىز. بۇل جولى دا شەشەندەردىڭ سوزدەرى تەك ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, انا ءتىلىمىز شەتكەرىلەپ قالدى. ەلىمىزدەگى كرەاتيۆتى سانالاتىن, ءوز سوڭدارىنان ازاماتتاردى ەرتە الاتىن ازاماتتىق قوعامعا مەملەكەتتىك ءتىل قاجەتتىگىنىڭ بولماۋى نەنى كورسەتەدى؟! قازاق ءتىلى كىمگە قاجەت, دەگەن ساۋالدار سانانى شىڭىلداتىپ, ويعا مازا بەرمەگەنى راس.
جيىنعا مودەراتورلىق ەتكەن مەديا ستاندارتتار ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ەرجان سۇلەيمەنوۆ ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋ جولدارى مەن ۇدەرىسى جايلى بايانداي كەلە, مەملەكەت ءۇشىن الاتىن ورنىنا جان-جاقتى توقتالىپ ءوتتى. مودەراتوردان كەيىن العاش ءسوز تىزگىنىن العان ەلىمىزدىڭ ءمادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى عازەز تەلەباەۆ قازاقستانداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ تاريحى مەن وزىندىك ەرەكشەلىگىن اڭگىمە وزەگىنە اينالدىردى. «تاۋەلسىزدىك العان كۇندەردەن بەرگى 20 جىلدىق تاريح كەزەڭىندە ءبىز كوپ جەتىستىككە جەتتىك. سونىڭ ءبىرى – ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ. ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋدا ۇەۇ-نىڭ ورنى ەرەكشە. نەگىزىنەن قازاقستاندا 35 مىڭ كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بار بولسا, سونىڭ جارتىسىنان استامى, ياعني 18 مىڭى – ۇەۇ. شىنىندا دا, العاشقى كەزدە ءبىزدىڭ ۇكىمەتتىڭ ۇەۇ-نى قارجىلىق قولداۋعا مۇمكىندىگى بولمادى. سول سەبەپتەن ولاردىڭ دامۋى دا كەشەۋىلدەدى. 2005-2006 جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان كوزقاراس وزگەرە باستادى. ياعني, سول كەزدەن باستاپ ۇەۇ-عا الەۋمەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە قارجىلاي كومەك كورسەتۋ مۇمكىندىگى جاسالدى. 2006 جىلى ارنايى زاڭ قابىلداندى. قازىرگى تاڭدا ۇەۇ-لاردى مەملەكەتپەن ارىپتەس دەپ ايتساق, ارتىق بولماس. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە بىرنەشە مارتە ازاماتتىق فورۋمدار وتكىزىلدى. ءبىر فورۋمنان ءبىر فورۋمعا دەيىن ۇەۇ-لاردىڭ ورنى دا, بەدەلى دە ارتا تۇسۋدە. مىسالى, ءبىرىنشى, ەكىنشى فورۋمداردى ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدى مەملەكەت ءوز موينىنا السا, كەيىنگى فورۋمدار ازاماتتىق اليانستىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وتۋدە.
ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتەر وتە كوپ, ۇەۇ-لار مەن مەملەكەت ءوزارا ارىپتەستىك بايلانىسىن بۇدان كەيىن دە جالعاستىرا بەرەدى. پارلامەنتتە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستار تۋرالى زاڭ تالقىلانۋدا. ول قازىر ماجىلىستەن ءوتىپ, سەناتتىڭ قاراۋىندا جاتىر. وعان كوپتەگەن وزگەرىستەر ەنگىزەمىز. ول زاڭدا ۇەۇ-لارمەن جۇمىس ىستەيتىن ۋاكىلەتتى ورىن ارنايى بەلگىلەنبەك, دەدى ۆيتسە-مينيستر.
وسىدان كەيىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ءتيىمدى ساياسات جونىندەگى قورىنىڭ باس ديرەكتورى, ساياساتتانۋشى كيريلل تاناەۆ ءسوز الدى. ول ءوز كەزەگىندە رەسەيدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەت ەتۋ ەرەكشەلىگى توڭىرەگىندە ءاڭگىمە ءوربىتتى. «رەسەيدەگى ۇەۇ-لاردىڭ قىزمەتى, اسىرەسە, قازىرگى سايلاۋالدى كەزەڭدە جاندانا تۇسۋدە», – دەگەن ساياساتتانۋشى ازاماتتىق قوعام كەڭەستىك كەزەڭدە دە بولعاندىعىن, بىراق باسقاشا سيپاتتا كورىنىس تاپقاندىعىن, ال قازىر ول جاڭا قوعام سۇرانىسىنا ساي دامىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
كيريلل تاناەۆتان كەيىن «نۇر وتان» حدپ-نىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ءجونىندەگى حاتشىسى, ساياساتكەر ەرلان قارين ءسوز الدى. «بۇگىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار – ماڭىزدى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى, قوعامدىق ماڭىزدى جوبالاردى جانە باستامالاردى, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى شەشۋدە مەملەكەتتىڭ سەنىمدى ءارىپتەسى, دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلاردىڭ, كۇشتى جانە ءتيىمدى ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ليبەرالدىق رەفورمالاردىڭ وتكىزگىشىنە اينالدى. ءبىز ەلىمىزدىڭ وسى 20 جىل ىشىندەگى جەتىستىكتەرىن ءسوز ەتسەك, كوبىنە-كوپ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قۇرىلىمداردىڭ جەتىستىكتەرىن ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىزعا الىپ جاتامىز. ال شىندىعىنا كەلسەك, وسى جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى جالپى قوعامنىڭ, ونداعى ازاماتتاردىڭ ورتاق جەتىستىگى. ۇەۇ-لار قوعامداعى بارلىق وتكىر پروبلەمالاردىڭ تۇيىسكەن جولىندا تۇر. سول ارقىلى ولاردى شەشۋدە مەملەكەتكە سەپتىگىن تيگىزۋدە. بۇگىندە قازاقستانداعى 18 مىڭنان استام ۇەۇ-لار جۇمىسىنا جارتى ميلليوننان استام ادام تارتىلعان. بۇل شىنىندا دا ۇلكەن كورسەتكىش. جانە بۇل سان سالانى قامتيدى. ماسەلەن, ورتالىق ازياداعى قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان سەكىلدى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, قازاقستانداعى ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ كەڭگە قانات جايعانىن بايقاۋعا بولادى. ۇەۇ كوپتىگى ەلدىڭ الىپ جاتقان اۋماعىمەن, اۋقىمدىلىعىمەن ءىجو-ءنىڭ ءمولشەرىمەن ولشەنبەيدى, ول – قوعامنىڭ اشىقتىعىنىڭ كورىنىسى. جانە ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋدە ساياسي پارتيالار مەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراعاندا, ىلكىمدىلىك تانىتىپ قانا قويماي, ونى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرا الۋ مۇمكىندىگىنە يە. ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ ەندىگى ءبىر ارتىقشىلىعى – ول قوعامداعى كەيبىر ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋدە ازاماتتاردى, پارتيالىق ءمۇشەلىكتەرىنىڭ ارتۇرلىلىگىنە قاراماستان, سول ماسەلە توڭىرەگىنە توپتاستىرىپ, ءتۇيتكىلدەر ءتۇيىنىنىڭ تارقاتىلۋىنا ىقپال ەتە الادى. مىسالى, ەكولوگيا, تابيعات قورعاۋ سىندى ماسەلەلەردە ساياسي پارتيالاردان گورى ازاماتتىق قوعامنىڭ جۇرتشىلىقتى كوبىرەك تارتۋعا مۇمكىندىگى بار. سەبەبى, ولار بۇل ىستە ۇەۇ-عا ازاماتتىڭ قاي پارتيانىڭ مۇشەسى ەكەندىگى ماڭىزدى ەمەس», – دەدى نۇروتاندىق.
امەريكا قۇراما شتاتتارىنان كەلگەن «Digital Democracy» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى مارك بەلينسكي ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋداعى جاڭا ساندىق تەحنولوگيالاردىڭ رولىنە, سول جاڭالىقتارعا قوعامداعى ازاماتتاردى ۇيرەتۋ, وقىتۋدىڭ تيىمدىلىگىنە توقتالدى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى, ءماجىلىس دەپۋتاتى ايگۇل سولوۆەۆا ءسوز الىپ, قازاقستانداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ 20 جىلدىق مەرزىم ىشىندەگى دامۋى, تمد كەڭىستىگىندەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتى مەن بولاشاعى توڭىرەگىندە اڭگىمەلەدى.
ايگۇل سولوۆەۆا ءوز كەزەگىندە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار مەن سىرتتان كەلگەن قوناقتارعا اۋقىمدى جيىنعا ارنايى كەلگەندەرى ءۇشىن العىس بىلدىرە كەلە, كەلەلى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوز ويىن تارقاتتى. «ارينە, ەلدىڭ جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن 20 جىل سونشالىقتى ۇلكەن مەرزىم ەمەس. دەسەك تە, قازاقستان وسىناۋ از عانا تاريحي مەرزىم ىشىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن ماقتانا الادى. بۇل رەتتە مەن ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان ءبىرىنشى ازاماتتىق فورۋمدى ەسكە العىم كەلىپ وتىر. بۇل فورۋمدا مەملەكەت باسشىسى بيلىك, بيزنەس جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار اراسىندا ءارىپتەستىك باعىتتا التىن كوپىر ورناتۋ جايىندا ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, V ازاماتتىق فورۋمنىڭ قارساڭىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە جۇمىلدىرۋشى كۇش رەتىندەگى مىندەت جۇگىن ارقالاپ جۇرگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قىزمەتىنىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىن سارالاي كەلە, بەلگىلى ءبىر قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى. ءبالكىم, بيزنەس پەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن اراداعى ىنتىماقتاستىق ماسەلەسىن سوڭىنا دەيىن جۇزەگە اسىرا الماعان بولارمىز. الايدا, مەنىڭ ويىمشا, مۇنىڭ بارلىعىنىڭ باسىن ۇلكەن الەۋمەتتىك ساياسات بىرىكتىرەدى. ءبىزدىڭ قوعامدا نەگە مەملەكەت ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋال ءجيى تۋىندايدى. بۇل رەتتە ءبىز ورتاق ءتۇيىسۋ نۇكتەسى مەن جولدارىن تابا ءبىلۋىمىز قاجەت. ال ءتۇيىسۋ نۇكتەسى «قازاقستان-2020» ستراتەگياسى بولىپ وتىر. بۇل ستراتەگيانىڭ 75 پايىزى الەۋمەتتىك باعدارلامالار مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ارنالعان. مەملەكەتتەن ۇلكەن مولشەردە قاراجات ءبولىنۋدە. ياعني, بۇل ورايدا ۇەۇ مىندەتى اتالعان باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن باقىلاۋ. قوعامداعى كەز كەلگەن ازاماتتىڭ وسى باعدارلامالاردىڭ پايداسىن سەزىنىپ, مەملەكەتتىڭ وزىنە قامقورلىق كورسەتىپ وتىرعانىن ۇعىنۋى ماڭىزدى. ۇەۇ-لاردىڭ تاعى ءبىر مىندەتى – كونستيتۋتسيا كەپىلدىك بەرگەن مىندەتتەمەلەردى جۇزەگە اسىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋ. ال اتا زاڭدا حالىق – بيلىكتىڭ قاينار كوزى دەپ كورسەتىلگەن. بۇدان كورەتىنىمىز, ۇەۇ – قوعام دامۋىنا قاجەتتى كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋدە بەلسەندىلىك تانىتىپ, شەشۋشى ءرول اتقارادى. ۇەۇ – بيلىك پەن بيزنەس اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى, دانەكەر قىزمەتىن دە اتقارىپ كەلەدى. ول مەملەكەتتىك ۇيىم دا ەمەس, بيزنەس قۇرىلىم دا ەمەس. سوندىقتان دا ول الەۋمەتتىك جاڭعىرۋلاردىڭ ءتيىمدى تاسىمالداۋشىسى. بيلىك سول سەبەپتەن دە ۇەۇ-عا كوبىرەك سەنىم ارتىپ, ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن حالىق يگىلىگىنە جاراتقانى ابزال. كەي جاعدايدا مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قالىپ جاتاتىن تۇيىندەردى ۇەۇ-لار اتقارا الادى. جانە ونى مىندەتىم دەپ ساناعانى ءجون. ويتكەنى, جەرگىلىكتى جەرلەردە ونى ولار وزدەرى سەزىنىپ, ءتۇيسىنىپ وتىر. ءماسەلەن, شەتەلدەردە ۇەۇ ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزعا دەيىن ارتۋىنا ۇلەس قوسادى ەكەن, ال ءبىز ءالى ونى ساناي الماي جاتىرمىز. ونى ساناۋ تەتىكتەرى دە جوق. قازىرگى تاڭدا پارلامەنتكە «ستاتيستيكا تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى كەلدى. سوعان ءبىز ۇەۇ-لاردىڭ جوعارىداعىداي ۇلەسىن سانايتىنداي تەتىكتى ەنگىزۋىمىز قاجەت», – دەدى ا سولوۆەۆا.
سپيكەرلەر وسىدان كەيىن زالدان تۇسكەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى. ولاردىڭ دەنى جاستاردى ۇەۇ-لار جۇمىسىنا, ەرىكتى ۆولونتەرلەر قاتارىنا جاستارمەن بىرگە تاجىريبەلەرى مول قارتتاردى تارتۋ جانە ۇەۇ-لار بەلسەندىلىگىنىڭ كەيبىر سالالارداعى تومەندەۋى توڭىرەگىندە بولدى.
ماسەلەن, ۇەۇ-لار قىزمەتىنىڭ بەلسەندىلىگى نەگە تومەندەدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن شەشەندەر, بۇل ءماسەلەنى بەلسەندىلىكتىڭ تومەندىگىمەن ەمەس, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ دۇرىس ناسيحاتتالماي جاتقاندىعىمەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇەۇ-لار قىزمەتىن كورسەتۋدە ونشا ىقىلاس تانىتپايتىندىعىمەن بايلانىستىردى. سول سەبەپتەن ۇەۇ-لاردىڭ وزدەرى باق-پەن بايلانىستارىن كۇشەيتە ءتۇسۋى ءتيىس. ولاردىڭ وي-پايىمى: «كوبىنە ولار, اتقارعان جۇمىسىن كورسەتۋدەن قاشقاقتاپ, جاساعان قىزمەتىمىزگە العىستى ازاماتتار ايتقانى جەتكىلىكتى دەپ ويلايدى. وسىنداي «سىپايىلىقتىڭ» سالدارىنان اتقارىلعان يگىلىكتى ءىس كوزگە كورىنبەي قالادى. قوعام جاقسى ىستەردى كورىپ قانا قويماي, وعان باعا دا بەرىپ وتىرۋعا ءتيىستى. سوندا بارلىعى دا تۇگەندەلەدى», دەگەنگە سايدى.
وسى وتىرىستان كەيىن كونفەرەنتسيا جۇمىسى ءتۇرلى سەكتسيالاردا جالعاستى. ماسەلەن, «بيزنەستىڭ كورپوراتيۆتىك الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى جانە وڭىرلەردىڭ دامۋى», «ۇەۇ-لاردىڭ ەسەپ بەرۋ تەتىكتەرى: ۆەريفيكاتسيالاۋ جانە ەتيكا كودەكسى», «تمد داعى فيلانتروپيا مادەنيەتىنىڭ دامۋى: ءۇردىستەر جانە بولجامدار», «ۇەۇ-لار مەن بيلىكتىڭ ءوزارا ارىپتەستىگى», «ازاماتتىق بەلسەندىلىك: دامۋ مۇمكىندىكتەرى جانە قوعامداعى وزگەرىستەر», «قازاقستانداعى ۇەۇ سەكتورى ءجونىندەگى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى» سىندى تاقىرىپتاردا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار جان-جاقتى پىكىر الماستى.
ماسەلەن, «ۇەۇ-لار مەن بيلىكتىڭ ءوزارا ارىپتەستىگى» دەگەن تاقىرىپتا وتكەن سەكتسيادا سويلەگەن ورتالىق ازيا مەن قىرعىزستانداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىن زەرتتەپ جۇرگەن چارلز باكستوننىڭ, فيلانتروپيا ءماسەلەسى بويىنشا اڭگىمە وربىتكەن قايىرىمدىلىق ۇيىمدار اسسوتسياتسياسىنىڭ ديرەكتورى اسقار قاليەۆتىڭ, ۆەريفيكاتسيالاۋ جايىندا ءسوز قوزعاعان ۇندىستانداعى «Samhita» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ قۇقىقتىق مەنەدجەرى سيددحارت ۆ.راونىڭ وي-پايىمدارى جينالعانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى.
انار تولەۋحانقىزى, ءلايلا ەدىلقىزى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.