ەلباسى شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت ىشىندە ەلىن الەمگە تانىتتى. ءوزى دە كورنەكتى ساياساتكەر رەتىندە مەنمىن دەگەندەرمەن يىق تىرەستىرىپ تۇرعان ساتتەرىن كورگەندە – مەرەيىڭ وسەدى. كەتكەن ەسەنىڭ قايتقانى وسى-اۋ دەپ, تاۋبەمە كەلەمىن.
مەن توقسان جاستان اسقان ءومىرىمنىڭ كوبىن قازاق ەلىنىڭ ءبىلىم سالاسىنا ارنادىم. قاراپايىم مۇعالىمدىكتەن باستاپ, ءبىراز لاۋازىمدى جۇمىستار اتقاردىم. سونىڭ ىشىندە 1974-1987 جىلدار ارالىعىندا وقۋ ءمينيسترى قىزمەتىندە بولدىم. سول تۇستاردا نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن جاقسى ارالاستىم. ال نۇرەكەڭمەن ءبىرىنشى رەت قاراعاندى قالاسىندا جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا تانىسقان ەدىم. ول كەزدە ن.نازارباەۆ قاراعاندى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولاتىن. سول جولعى جۇزدەسۋگە سەبەپشى بولعان قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, ارداقتى جان سانجار وراز ۇلى جاندوسوۆ ەدى. سانجار نۇرەكەڭدى بۇرىننان بىلەتىن بولىپ شىقتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جارقىلداپ, جايناپ تۇرعان ازامات ەكەن. ء بىراز پىكىرلەسكەننەن كەيىن ول ءبىزدى كومىر شاحتاسىنا اپارىپ, جۇمىسشىلارمەن جۇزدەستىردى. سوندا ءبىر بايقاعانىم, وعان دەگەن جۇمىسشىلاردىڭ ەرەكشە ءىلتيپاتى ەدى. مەن ىسكەر جانعا سودان باستاپ تىلەكشى بولىپ ءجۇرمىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە حاتشىلىق قىزمەتكە اۋىسىپ كەلگەندە, بۇرىنعىدان دا جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىق. ءجيى كەزدەسىپ جۇردىك. ول قىرىق ءتورت جاسىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى. سول تۇستاعى مىنا ءبىر جان سۇيسىنتەر وقيعانى ەسكە سالا كەتسەم دەيمىن. ۇكىمەت باسشىلىعىنا تاعايىندالاردىڭ الدىندا ماسكەۋدەگى بيىك لاۋازىم يەلەرىنىڭ كەلىسىمىن الاتىن ءۇردىس بولدى. كوكپ-نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ك.چەرنەنكو اڭگىمە ۇستىندە ەكىنشى حاتشى ە.ليگاچەۆتەن نۇرەكەڭنىڭ قانشا جاستا ەكەنىن سۇراعاندا ول: «44-كە قاراي قادام باستى, كونستانتين ۋستينوۆيچ. ەڭ جاس پرەمەرىمىز وسى بولادى», دەپتى. مىنە, مۇنىڭ ءوزى قازاق باسشىسىنىڭ قارىم-قابىلەتىن ۇعىنۋ, ءارى باعالاۋ ەكەنى انىق.
ۇكىمەت باسشىسى العىرلىعىمەن ءبارىن دە تەز مەڭگەرىپ كەتتى. قاسىندا جۇرگەندەردىڭ ءوزى ونىڭ ىسكەرلىگىنە, شەشىم قابىلداۋ كەزىندەگى ءبىلىم-بىلىگىنە ء تانتى ەكەندەرىن ءجيى ايتاتىن. ءوزىم دە ونداي تياناقتى جۇمىستارىنا تالاي كۋا بولدىم. ول تۇستا مەكتەپ قۇرىلىسى باستالعانمەن, ۋاقىتىندا بىتپەي جاتاتىن. مۇنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جان-جاقتى قاراستىرا كەلىپ, ءبىلىم عيماراتتارىن جاڭا وقۋ جىلىنا ساي ەتىپ جابدىقتاۋ, باستالعان قۇرىلىستى ۋاقىتىندا اياقتاۋدى تەز شەشىپ وتىردى. وعان ءبىر دايەك كەلتىرە كەتەيىن. ەلىمىزدىڭ ءۇش قالاسىنان, ناقتىلاي تۇسسەم الماتى, شىمكەنت, قاراعاندى قالالارىنان قازاق جاستارىنا ارنالعان اسكەري مەكتەپ ۇيىمداستىرۋ كوزدەلگەن ەدى. بۇل جۇمىس الماتى مەن شىمكەنتتە شەشىمىن تاپتى دا, قاراعاندىدا ماسەلە تۋىندادى. مەنىڭ ۇسىنىستارىمدى قاراعاندى وبلىسىنىڭ باسشىلارى ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن كەيىنگە ىسىرا بەردى. وسىعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزى ارالاسىپ, ونداعى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ دا, اسكەري مەكتەپتىڭ دە جۇمىسىن تەز شەشىپ بەردى. ول كىسى قاي كەزدە دە بالا تاعدىرىنا ءاتۇستى قارامايتىن. جاعدايدى ايتساڭ بار مۇمكىندىكتى ىسكە قوساتىن. ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ وتىراتىن.
مەن تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى تۇستاعى پرەزيدەنتتىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا ەرەكشە زەيىن قويىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىن. ول كىسىنىڭ كەلەشەك جاستىڭ كەمەل بولىپ وسۋىنە ەكى قوعامدا دا ەرەكشە ءمان بەرگەنىن اڭعارىپ قانا قويماي, ريزا بولامىن. 1986 جىلى الماتىداعى باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى اسكەري مەكتەپتە بولىپ, وقۋ باعدارلاماسىمەن جان-جاقتى تانىسقانى بار. ۇستازدارمەن, وقۋشىلارمەن وي ءبولىسىپ, ءوتىنىش-تىلەكتەرىنە كوڭىل اۋدارىپ, بارىمىزگە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. شىنىندا, قاي كەزدە دە ءبىلىم سالاسىندا پروبلەما از بولماعان. ويتكەنى, تولقىن-تولقىن ۇرپاقتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ءۇشىن تىنىمسىز جۇمىس ىستەۋىڭ كەرەك. ءبىز مۇنى باستان كوپ وتكەردىك.
1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى اياق استىنان بۇرق ەتە ءتۇستى. بۇل كۇتپەگەن وقيعا ەدى. اۋىر كەزەڭ باستالدى. اقىل-پاراساتقا جۇگىنۋگە تۋرا كەلدى. جاستاردىڭ ەكپىنى قاتتى كورىندى. وقۋ ءمينيسترى رەتىندە بۇل وقيعا ماعان دا اۋىر ءتيدى. ءسويتىپ وتىرعانىمىزدا, ورتالىق كوميتەتتەن تەلەفون سوعىلىپ, كەشكە رەسپۋبليكالىق اكتيۆتىڭ ءماجىلىسى بولاتىنىن جەتكىزدى. ايتقان ۋاقىتتا ءتۇن جامىلىپ جينالدىق. ءبارىمىزدىڭ ءوڭ-ءتۇسىمىز ءورت سوندىرگەندەي. كوڭىل جابىرقاۋ.
اكتيۆ ءماجىلىسىن گ.كولبين اشىپ, ءسوزدى ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى ز.كاماليدەنوۆكە بەردى. ونىڭ ايتقانى, جاستاردىڭ بۇلاي ءب ۇلىنۋى, ۇلتشىلدىق تانىتۋى دۇرىس ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتپەگەندىكتەن, وعان جوعارى جانە ورتا ءبىلىم ءمينيسترى ك.نارىباەۆ پەن وقۋ ءمينيسترى مەن كىنالى دەگەن سىڭايدا اڭگىمە ءوربىتتى.
وسىدان كەيىن بارلىق وقۋ ورىندارى تەكسەرىلدى. ءبىزدىڭ مينيسترلىكتى دە قاعىپ-سىلكىدى. بۇل از بولعانداي, كسرو وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى باستاعان 25 ادام كەلىپ, ولار دا ايانىپ قالمادى. ءبىر كۇنى مەنى وزدەرىنە شاقىرىپ الىپ, «سىزدەردە نەگە اراب ءتىلىن وقىتاتىن مەكتەپتەر اشىلعان, جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا ءبىلىم بەرە باستاپسىزدار, بۇل قالاي؟» دەدى. مەن قازاق ەلى اراب جۇرتىمەن ەجەلدەن مادەنيەت, ەكونوميكا – بارلىق سالالار بويىنشا قارىم-قاتىناس جاساپ كەلگەنىن, كوپتەگەن دۇنيەلەرىمىز توتە جازۋمەن تاڭبالانعانىن ايتىپ, ءوز ءۋاجىمدى دالەلدەپ باقتىم. تاريحىمىزدى زەرتتەپ, زەردەلەۋدە بۇرىن بولا قويماعان اراب ءتىلى ماماندارىن ۋاقىتقا قاراي قايتا دايىنداۋ قاجەتتىگى تۋعانىن دا العا تارتتىم. بىراق ولار مەنىڭ بۇل سوزىمە يلانا قويمادى. «سىزدەر تاريحتى بىلۋگە تالپىنعان مامانداردى ەمەس, مولدالار دايىنداۋعا ۇمتىلىپ وتىرسىزدار», دەپ باستىرمالاتتى.
اقىرى وسىنداي قادالۋلاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەنىڭ ماسەلەم بيۋرودا قارالىپ, كولبين شارا قولدانۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاساپتى. بىراق ۇكىمەت باسشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ كادرىن قورعاپ, حاتشىنىڭ ۇسىنىسىن قابىلداتتىرماي تاستاپتى. ەگەر نازارباەۆتان باسقا بىرەۋ بولسا, ماعان شارا قولدانارى انىق ەدى. ايتسە دە, كولبين 1987 جىلى مەنى زەينەتكە شىعارىپ تىندى. ء يا, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماعان كوپ قارايلاستى. مۇمكىندىكتەر جاسادى. بۇل ءۇشىن وعان العىسىم شەكسىز.
الدا ايتقانىمداي, نۇرەكەڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىنگى جەردەگى ءبىلىم سالاسىنا جاساعان قامقورلىعىن ەشنارسەگە تەڭگەرمەس ەدىم. ەلدىگىمىزدى العاننان كەيىن مىقتى كادرلاردىڭ كەرەك ەكەنىن پرەزيدەنت الدىن الا ويلاستىرىپ, «بولاشاق» باعدارلاماسىن قابىلدادى. ونى جاقسى ءبىتىرىپ كەلگەن ازاماتتار قازىر ۇلكەن-ۇلكەن مەكەمەلەردى, ۇلتتىق كومپانيالاردى, مينيسترلىكتەردى باسقارىپ وتىر. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىن, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن اشىپ, ءوز مەملەكەتىمىزدە دە ء بىلىمدى تياناقتى بەرۋدىڭ ۇلگىسىن ورنىقتىرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى جوعارى دەڭگەيلى ماماندار دايىنداۋ بويىنشا دا يگىلىكتى ىستەرگە ۇيىتقى بولدى. وسى ءبىلىم ۇيالارىندا وقىعان جاستاردىڭ ءبىرازىن بىلەمىن. پىكىرلەسىپ تە تۇرامىن. ولار الەمدىك ورەدە ءوسىپ-وركەندەۋلەر تۋرالى ايتىپ, وعان جەتۋدىڭ جولدارىن تاراتقاندا ريزا بولامىن.
ال ارقا توسىنەن ايبىندى استانا سالىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىلۋىمىزدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! قازىر ەلوردامىز ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دا, ساياساتتىڭ دا, مادەنيەتتىڭ دە التىن وشاعىنا اينالدى.
وسى ارادا مىنا ءبىر وتكەن كۇندەر ەسكە ءتۇسىپ وتىر. مەن 1945 جىلى ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, الماتىعا وقۋعا بارۋعا بەكىندىم. ول كەزدە سولتۇستىك وبلىستاردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتار جوق ەدى. مۇعالىمدەردى تەك پەداگوگيكالىق ۋچيليششەلەر دايىندايتىن. الماتىعا قىزىلجار, ءنوۆوسىبىر ارقىلى 5-10 كۇن ءجۇرىپ ارەڭ جەتەتىنبىز. تۋرا باراتىن پويىز جوق. ءبىر ستانسادان, ءبىر ستانساعا اۋىسا بەرەتىنبىز. قازىر بارلىق وڭىرلەردە جوعارى وقۋ ورىندارى بار. قالاعانىڭا قينالماي بارىپ وقي بەرەسىڭ. مۇنىڭ ءبارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قابىلەت-قارىمىمەن, ءبىلىم-بىلىگىمەن, ىسكەرلىگىمەن, ىزدەنىسىمەن, پاراساتى پايىمىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان يگىلىكتى جۇمىستار دەپ توپشىلايمىن. ء تىپتى, تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرعان ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ تاعىلىمى قازاق تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلارى ءشۇباسىز.
قازاق حالقىن, بىرلىگى جاراسقان وزگە ۇلت وكىلدەرىن ايرانداي ۇيىتىپ, بەس قولدىڭ سالاسىنداي ادەمى تىرلىكتە سالتاناتتى كۇن كەشتىرىپ جاتقان بۇگىنگى ءومىرىمىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىنىڭ كورىنىسى دەپ باتىل ايتا الامىن. تورتكۇل دۇنيەگە قاراپ وتىرساڭ, تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدى باستاعان باسشىنىڭ اقىل-پاراساتى تەڭ تۇسسە, ورەلى وركەندەۋ, قارىشتى دامۋ بولىپ وتىرعان. ءبىزدىڭ قازاق ەلى دە ەلباسىنىڭ سارا ساياساتىنىڭ نەگىزىندە دامۋدىڭ الەمدىك دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ كەلەدى. ەلدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى الاساپىراننان ارىلىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇستىك. وسىنىڭ كوبى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعدارلى جولداۋلارىندا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي ناقتى كورسەتىلدى. بۇل اۋقىمدى ەلدىك جۇمىس دەسەك, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جەكە ادامدارعا دا اركەز كوڭىل ءبولىپ, جاعداي جاساپ, ءىلتيپات تانىتىپ كەلەدى. مەن سەكىلدى قارتتارعا دا قۇرمەت كورسەتۋى ەرەكشە. مىسالى, الپىسقا تولعان شاعىمدا دا, جەتپىسكە كەلگەن تۇستا دا, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلگەندە دە, توقساننىڭ شىڭىنا شىققاندا دا – نۇرەكەڭ كورەگەندى ءسوزىن ايتتى. وڭىرىمە «پاراسات» وردەنىن تاقتى. كۇنى كەشە تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى مەدالىن تابىستادى. القالى جيىندارعا شاقىرىپ, سالەمىن ۇزبەيدى. وسى ۇلگى كەيىنگىلەردىڭ دە بويىنان تابىلىپ جاتسا دەگەن تىلەگىمدى دە ايتا كەتۋدى پارىز سانايمىن. بىزگە كوپ دۇنيەنىڭ كەرەگى جوق. ىزەت بولسا بولعانى.
توقسانعا كەلگەنىمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قۇتتىقتاۋ حاتىن جىبەردى. سول حاتتاعى مىنا ءبىر جاقسى سوزدەردى اندا-ساندا قايتالاپ وقىپ, ءبىر جاساپ قالامىن. سونىڭ كەيبىر ۇزىندىلەرىن گازەت وقىرماندارىنا دا ۇسىنسام دەيمىن: «قازاقستاندىقتار ءسىزدى ەلىمىزدىڭ حالىققا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە قۇرمەتتەيدى... ءسىزدىڭ زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىڭىزدىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان حالىققا ءبىلىم بەرۋ جونىندە بۇرىن وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ اراسىندا الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىنە كوتەرىلدى. بالالار قورىنىڭ جۇمىسىنا بىلىكتى باسشىلىق جاساۋ ارقىلى جاس بۇلدىرشىندەردىڭ الاڭسىز ءبىلىم الىپ, جاقسى ازاماتتار بولىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتىڭىز», دەگەن ەكەن.
مىنە, كىشىلىك تە, كىسىلىك تە وسىنداي-اق بولار. مەن توقساننان اسىپ, جۇزگە بەت العان شاعىمدا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ايبىندى استاناسىنىڭ مەرەيلى مەرەكەسىنە وراي, قيىن كەزدە قيۋىن تاۋىپ, ىرگەتاسىن قالاپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان ەرەن ەڭبەك يەسى دارا دا, دانا ازاماتىمىز ەلباسىن دا قۇتتىقتاعىم كەلەدى. الدا دا قازاق ەلىنىڭ مەرەيى ءوسىپ, بۇگىنگى شىرقاۋ بيىگىنەن دە جوعارىلاي بەرسىن, قىران قاناتى تالماسىن دەگەن تىلەك پەن ويىمدى قورىتىندىلاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن.
قاجاحمەت بالاحمەتوۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
جازىپ العان سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان»