قازىر ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قارقىندى دا قۋاتتى جوبا – 2020 جىلعا دەيىنگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ء(ۇيدب) جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعى ءاربىر قازاقستاندىققا ايان بولسا كەرەك. اقيقاتىن ايتار بولساق, ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن قولعا الىنعان بۇل يندۋستريالاندىرۋ بەسجىلدىقتارىنىڭ شەڭبەرىندە اتقارىلاتىن جۇمىس ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءتاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى ىشىندە جەتكەن جەتىستىكتەرىنەن دە اۋقىمدى بولماق. بۇل – ەل ەكونوميكاسىن 2020 جىلعا دەيىن دامۋدىڭ جاڭا اسۋىنا شىعارىپ, ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ العاشقى شوعىرىنان ورىن الۋعا باستاماق. بۇل – ەل ەكونوميكاسىن شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارىپ, وركەنيەتتى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن يننوۆاتسيالىق جاڭا ەكونوميكا قالىپتاستىرماق.
ءيا, قازاقستان ەكونوميكاسى دامۋدىڭ جاڭا سارا جولىنا ءتۇستى. الداعى ۋاقىتتا بۇل قارقىن ءباسەڭدەمەك ەمەس. ەندەشە, ەكونوميكالىق الەۋەتى ارتقان سايىن قازاقستان ءۇشىن الداعى ءۇش-ءتورت جىلدا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى ايقىن سەزىلەتىن بولادى. قازاقستاننىڭ بىرىككەن ەلەكتر-ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ بولجامى بويىنشا, ەلىمىزدە 2010 جىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ ساعاتىنا 95 ميلليارد كۆت-عا جەتكەن بولسا, 2015 جىلى ساعاتىنا 125 ميلليارد كۆت-عا جەتەتىن كورىنەدى. سوڭعى جىلدارى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ مولشەرى ەسەلەپ وسكەنىنە قاراماستان, ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بىردە-ءبىر جاڭا قۋات كوزى ىسكە قوسىلعان جوق. سونىمەن بىرگە, ءبۇگىندە ەرەكشە وتكىر بولىپ وتىرعان ماسەلە – ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسىنىڭ نەگىزگى قۇرال-جابدىقتارىنىڭ ەسكىرۋى. ماسەلەن, ەلەكتر ستانسالارىنىڭ نەگىزگى جابدىقتارىنىڭ ەسكىرۋى 70 پايىزدى قۇراسا, تاراتۋ جۇيەلەرى جابدىقتارىنىڭ 65 پايىزى ەسكىرگەن. قالىپتاسقان بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جول قايسى؟ ول – ءۇيدب اياسىندا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسىندا جان-جاقتى مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارىن قولعا الىپ, جاڭا قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسۋ.
ءۇيدب شەڭبەرىندە بەلگىلەنگەن يندۋستريالىق ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسىندا يننوۆاتسيالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ, بۇل سالانى مودەرنيزاتسيالاۋ ارقىلى ەنەرگەتيكالىق تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا پاۆلودار وبلىسىندا جەمىستى جۇمىستارىمەن كورىنىپ كەلە جاتقان «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ەرەكشە اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق. ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا (ەەك) قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋشىلەردىڭ بىرىنەن سانالادى. ول – باتىس ءسىبىر, التاي جانە قازاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرىن بىرىكتىرەتىن رەسپۋبليكامىزداعى باستى تۇعىرلى ەنەرگەتيكالىق كەشەن. كورپوراتسياعا قاراستى كاسىپورىندار ەلىمىز تۇتىناتىن بارلىق ەنەرگيا قۋاتىنىڭ 17 پايىزىن وندىرەدى. وسى كورپوراتسيا قۇرامىنداعى ەلەكتر ەنەرگياسىن كوپ وندىرەتىن ءىرى كەشەن – اقسۋ ەلەكتر ستانساسى.
اقسۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋات وندىرەتىن العاشقى بلوگى سوناۋ 1968 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن ەكەن. ەرماك گرەس-ءنىڭ ءبىرىنشى ەنەرگەتيكالىق بلوگى دەپ اتالعان, ال قازىرگى اقسۋ جەو – ورتالىق ازياداعى قۋات وندىرەتىن ەڭ ۇلكەن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى. ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ەڭ ءىرى كومىر كەنىشى – «ۆوستوچنىي» كومىر رازرەزى 1985 جىلى پايدالانۋعا بەرىلسە, 1992 جىلى بۇل رازرەزدە 100 ميلليون توننا كومىر وندىرىلگەن. 1996 جىلى اقسۋ جەو مەن «ۆوستوچنىي» رازرەزى «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق-تىڭ قۇرامىنا كىرگەن بولاتىن. بۇگىندە ەەك پاۆلودار وبلىسىنداعى ەڭ ءىرى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋشى بولىپ وتىر. ول وبلىستاعى ەڭ ءىرى ەلەكتر تۇتىنۋشىلار – اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىن, قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتىن, سوكولوۆ-سارىباي كەن وندىرىستىك بىرلەستىگىن جانە باسقا بىرنەشە ءىرى ونەركاسىپ ورىندارىن قۋاتپەن قامتاماسىز ەتەدى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن پاۆلودار وڭىرىندە بولعانىمىزدا اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ارمان ەسەنجولوۆ بىلاي دەگەن ەدى: «ءبىزدىڭ ءوندىرىس ەلەكتر قۋاتىن مەيلىنشە كوپ قاجەت ەتەتىن كاسىپورىن بولىپ تابىلادى «فەرروقورىتپا ءونىمىن ەكسپورتتاۋ, ەلەكتر قۋاتىن ەكسپورتتاۋمەن بىردەي» دەگەن قاناتتى ءسوز تەگىن ايتىلماسا كەرەك. سوندىقتان ءبىز ءوندىرىسىمىزدى 100 پايىز ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتەتىن اقسۋ ەلەكتر ستانساسىن قايتا قۇرۋعا مۇددەلىمىز».
ەەك اقسۋ ەلەكتر ستانساسىنداعى قولدا بار بارلىق 8 ەنەرگوبلوكتى بىرتە-بىرتە قايتا قۇرۋ ماقساتىنداعى ءىرى جوبالاردى 2001 جىلى قولعا العان بولاتىن. وتكەن مەرزىمدە №1, №3 جانە №4 ەنەرگوبلوكتاردى كەشەندى مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل ستانساداعى ەڭ قۋاتتى №2 ەنەرگوبلوك 1996 جىلى جۇمىسىن توقتاتقان بولاتىن. بلوكتىڭ بارلىق جابدىقتارى ەسكىرىپ, ەل ەكونوميكاسى توقىراۋعا ۇشىراعان 90-شى جىلداردا قارجى تاپشىلىعىنان ونى جاڭعىرتۋدىڭ ەشقانداي مۇمكىندىگى بولمادى. ەل ەكونوميكاسى دامىپ, وڭىردە ەنەرگيا تاپشىلىعى سەزىلە باستاعاننان كەيىن بۇل ءىرى قۋات ءوندىرۋ كەشەنىن مودەرنيزاتسيالاپ, قايتادان ىسكە قوسۋ جۇمىسى 2008 جىلى قولعا الىندى. №2 ەنەرگوبلوكتى قايتا جابدىقتاۋ جۇمىسىنا 250 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. بۇل ءىرى جوبا ءۇيدب-عا كىرگىزىلدى.
«ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق پرەزيدەنتى ابدۋازيم رۋستامباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقسۋ ستانساسىنداعى №2 ەنەرگوبلوكتى مودەرنيزاتسيالاۋ تمد شەڭبەرىندەگى مەملەكەتتەر شەجىرەسىندەگى اسا ەلەۋلى وقيعا بولدى. بىرىنشىدەن, تمد ەلدەرىنىڭ ەلەكتر ستانسالارىندا ەشقاشان قۋاتى 300 مۆت. بولاتىن ەنەرگوبلوكتى قايتا قۇرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن جوق. ەكىنشىدەن, جۇزدەگەن توننا سالماعى بار قۋات وندىرەتىن قوندىرعىلاردى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسا جاعدايىندا بلوكقا ورناتۋ جانە ونى ستانسانى توقتاتپاي ىسكە قوسۋ ەرەكشە شەبەرلىك پەن الەۋەتتى قاجەت ەتەتىن شارا ەدى.
№2 ەنەرگوبلوكتى قايتا قۇرۋ بارىسىندا ەلەكتر قۋاتىنىڭ تيىمدىلىگىن بەرەتىن بارلىق قوندىرعىلار اۋىستىرىلدى. الەمگە تانىمال اتاقتى كومپانيالاردىڭ ۇزدىك تەحنولوگيالارى ارقىلى جاسالعان قۋاتتى تۋربوگەنەراتور ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق, وزىق تەحنولوگيالى بۋ قازانىنىڭ اگرەگاتتارى, گەنەراتورلار مەن ترانسفورماتورلار الماستىرىلدى. ەنەرگوبلوكتى مودەرنيزاتسيالاۋ بارىسىنداعى يننوۆاتسيالىق جۇمىستار شەڭبەرىندە اۋاعا تاراتىلاتىن زياندى زاتتاردىڭ 99 پايىزىن ۇستاپ قالاتىن شۆەيتساريالىق «الستوم» فيرماسىنىڭ بىرنەشە ساتىلى ەلەكتر سۇزگىلەرى ورناتىلدى. №2 ەنەرگوبلوكتى ىسكە قوسۋمەن بىرگە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىراتىن اۆتوماتتاندىرىلعان جاڭا باسقارۋ جۇيەسى جاسالدى. ءسويتىپ, جاڭادان ىسكە قوسىلعان بۇل ەنەرگوبلوكتىڭ وندىرەتىن ەلەكتر قۋاتى 325 مۆت-عا جەتكىزىلدى. بۇل يننوۆاتسيالىق مودەرنيزاتسيالاۋ شاراسى اقسۋ ەلەكتر ستانساسىندا ءوندىرىلەتىن بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ كولەمىن 2425 مۆت-عا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.
باسقاشا ايتساق, اقسۋ جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ جاڭا №2 ەنەرگوبلوگى قۋاتى 100 ۆت. بولاتىن 3 250 000 ەلەكتر شامىن قۋاتپەن قامتاماسىز ەتەدى. بۇكىل اقتوبە وبلىسىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاي الادى. اقسۋ سياقتى 30 قالانى تۇتاستاي جارىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇمكىندىگى جەتەدى. №2 ەنەرگوبلوكتىڭ قازىرگى ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ مولشەرى 436 مىڭ اتتىڭ كۇشىنە نەمەسە 3500 جەڭىل اۆتوكولىك كۇشىنە تەڭ.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ تامىز ايىندا پاۆلودار وبلىسىندا جۇمىس ساپارىمەن بولعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقسۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ تولىق قايتا قۇرۋدان كەيىن ىسكە قوسىلعان №2 ەنەرگوبلوگىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, ەلىمىزدە قابىلدانعان ءۇيدب-ءنى ءىس جۇزىنە اسىرۋدا ەنەرگەتيكتەرگە جۇكتەلەر ءمىندەتتىڭ زور ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. «پاۆلودار ءوڭىرى بۇگىندە ەلىمىزگە قاجەتتى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 40 پايىزىن بەرەدى. ونىڭ ىشىندە سىزدەردىڭ دە ستانسالارىڭىز بار», دەدى ەلباسى.
ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق-تىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىسى شىن مانىندە اۋقىمدى. بيىلعى جىلدىڭ 6 ايى ىشىندە كورپوراتسيا 6 899,8 ميلليون كۆت. ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن, 10 195,5 مىڭ توننا كومىر وندىرگەن. ۇستىمىزدەگى جىلى كورپوراتسيا اقسۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتى 325 مۆت. №6 ەلەكتروبلوگىن مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىسىن باستاپ كەتتى. وعان كورپوراتسيا تاراپىنان 265 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە قارجى بولىنگەن. بۇل ءىرى جوبا 2013 جىلى ءىسكە قوسىلماق.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى.