م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەرگەنىنە بيىل 50 جىل تولىپ وتىر.
سوندىقتان بۇگىن نەگىزىن مۇحتار ومارحان ۇلى قالاعان ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى جايىندا وي قوزعاۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق دەگەن ويدامىز. ءيا, قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىن زەرتتەيتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن ءتىل بىلىمىنەن ءبولىپ, جەكە عىلىمي زەرتتەۋ مەكەمەسى ەتۋ ءبىر كەزدەرى ءماسكەۋگە باعىناتىن قازاقستان ءۇشىن وڭاي شارۋا بولعان جوق. بىراق, ەلىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭداعان م.اۋەزوۆ سىندى ادەبيەت الىبى كوزدەگەن ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانشاما تەر توككەنىن ءادىل تاريح جاسىرماق ەمەس.
ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىندە كۋنتسەۆادا جاتىپ پىكىرلەس, نيەتتەس ءىنىسى م.بازارباەۆقا جازعان حاتتارىنىڭ دەنى وسى ينستيتۋتتىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايلارىنان سىر شەرتەدى. عىلىمنىڭ بولاشاعى جونىندە قاتتى قامىققانى ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە سول ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورىنا جازعان حاتتارىنان اڭعارىلادى. حاتتار ادەبيەتتىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى, ەرتەڭى مەن بولاشاعى جايىنداعى جوباسىن ءجۇزەگە اسىرۋدان باستاپ, ينستيتۋت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىنا دەيىنگى ماسەلەلەردەن سىر شەرتەدى. عىلىممەن اينالىساتىن ادامنىڭ كوڭىلى ەشتەڭەگە الاڭ بولماۋىن ويلاعان م.اۋەزوۆ ەڭبەكاقىنى ءبىرىنشى دارەجەگە كوتەرۋگە قانشاما تەر توكتى. كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا قازاق كسر عا جاعدايى قانىش ساتباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ سىندى عالىمداردىڭ ارقاسىندا وتە جوعارى بولعانى بەلگىلى.
م.اۋەزوۆتىڭ 1946 جىلى عىلىم اكادەمياسى قۇرىلعاننان باستاپ, 1961 جىلعا دەيىنگى اتقارعان ەڭبەكتەرىنىڭ دەنى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ كەشەندى تاريحىن جاساۋعا نەگىزدەلگەن. ول «قازاق ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى» (1959 جىلعى 15-19 شىلدە) دەگەن اتپەن وتكەن كونفەرەنتسيادا جاسالعان نەگىزگى باياندامالار تۋرالى ويىن تۇيىندەي كەلىپ, ادەبيەتتىڭ تاريحىن جاساماي, ونىڭ بۇگىنى جونىندە اڭگىمە قوزعاۋ ورىنسىز دەپ باعالاعان. ينستيتۋت ءبولىمدەرىنىڭ نەگىزگى باعدارلامالارىن جاساپ, وعان باعىت-باعدار سىلتەپ وتىرعان م.اۋەزوۆتىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى جونىندەگى جوباسىن ءمۇسىلىم بازارباەۆ جۇزەگە اسىردى. ءىىى تومدىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» قازاق-ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى. ادەبيەتتىڭ كەشەندى تاريحىن جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگىن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جاسالعان 10 تومنان تۇراتىن «قازاق ادەبيەتى تاريحىن» زەرتتەۋ ۇردىسىنە قاراپ ايقىن كوز جەتكىزەمىز. ال, ەندى ونىڭ ورىس تىلىندە جارىق كورۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. سەبەبى, قازاق ادەبيەتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق ءتىلدى عالىمدار بولىپ كەلەتىندىكتەن, ادەبيەت تاريحىن جاقسى بىلەتىن ورىس ءتىلدى زەرتتەۋشىلەرگە زارۋلىك قاتتى سەزىلەتىن.
م.اۋەزوۆ – م.بازارباەۆقا تەك ۇستاز عانا ەمەس, اكە, باۋىر, دوس, جولداس بولا بىلگەن ابزال جان. سوندىقتان, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ اشىلۋىنا (1961), كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ ەسىمى وسى ينستيتۋتقا بەرىلۋىنە, ونىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ اشىلۋىنا (1963), جازۋشىنىڭ ون ەكى تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق جيناعىن شىعارۋعا بەلسەنە اتسالىسقان ادام كىم ەدى دەگەندە, ينستيتۋتتىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ءمۇسىلىم بازارباي ۇلى ەسىمىنىڭ تۇرۋى زاڭدى. مۇنداي يگىلىكتى ءىستىڭ ءداستۇرلى جالعاستىعىن سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن جازۋشىنىڭ 50 تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق جيناعىنان كورۋگە بولادى. ول جازۋشىنىڭ جەتپىس جىلدىعى قارساڭىندا «الىپ تۇلعا» اتتى ۇلكەن عىلىمي ماقالا جازدى. بۇل ماقالا ارادا قانشا جىل وتسە دە ءوزىنىڭ ءومىرشەڭدىگىن جويمايتىنى بەلگىلى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. وندا كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ ادامدىق بولمىسى, تابيعي جاراتىلىسى شىعارماشىلىعىمەن بىرلىكتە ورىلەدى. «مۇقاڭا لايىق تورەلىكتى ايتۋ ءۇشىن, ونىڭ ءوز دارەجەسىنە كوتەرىلۋى شارت. بيىكتەن ءبارى انىق كورىنەدى», – دەيدى عالىم. ال, وسى ماقالاداعى تەرەڭ ويلى عىلىمي تۇجىرىمدار, جازۋشى شىعارماشىلىعىنا بەرگەن باعالار ماقالا اۆتورىنىڭ ءوزى ايتىپ وتىرعان بيىكتە تۇرعانىن اڭعارتارى انىق. سەبەبى, جانر بويىنشا توپتالعان جازۋشى شىعارمالارى جونىندە جۇيەلى زەرتتەۋ جاسالىپ, تىڭ توپشىلاۋلار ۇسىنىلعان.
وتىزدان جاڭادان اسقان ورىمدەي جاس جىگىتتى ءمۇيىزى قاراعايداي اكادەميكتەر مەن دوكتورلارعا, جاڭادان اشىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا ديرەكتور ەتىپ سايلاۋدىڭ قانداي سەبەپتەرى بولدى دەگەن ساۋالعا ءوز زامانداستارى جاۋاپ بەرەتىن ءتارىزدى. ول جونىندە اكادەميك س.قيراباەۆ: «اكادەميا قابىرعاسىندا ق.ءساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, س.كەڭەسباەۆ, س.بايىشەۆ, ا.جۇبانوۆ سياقتى عىلىم كوريفەيلەرىمەن بىرگە ىستەسكەن جاس ءمۇسىلىم ولاردىڭ ءتالىمىن بويىنا ءسىڭىرىپ, عالىمدىعىنا قوسا عىلىمنىڭ كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە تانىلدى. وعان ون جىلدىق مينيسترلىك تاجىريبەسى قوسىلىپ, ونى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ كورنەكتى قوعام, مەملەكەت قايراتكەرى دەرەجەسىنە كوتەردى», – دەگەن بولاتىن.
سوندىقتان دا قاي كەزدە دە ينستيتۋتتىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى ءمۇسىلىم بازارباەۆ تۋرالى ايتۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ سانالادى. سانالى عۇمىرىن قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ارناعان م.بازارباەۆ سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولسا, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق كسر مادەنيەت, ودان كەيىن قازاق كسر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ال بۇدان كەيىنگى جىلدارى وسى ينستيتۋتتىڭ قازاقستانداعى ورىس ادەبيەتى مەن ادەبيەت تەورياسى جانە ادەبيەتتانۋ ادىستەمەلىگى بولىمدەرىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, قازىرگى قازاق ادەبيەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ۇلت ادەبيەتىنىڭ زەرتتەلۋىنە ۇزدىكسىز ۇلەس قوستى. ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەڭەستىك ءداۋىر ادەبيەتىن جاڭاشا باجايلاۋدىڭ جوباسىن جاساپ, سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان «20-30-جىلدارداعى قازاق ادەبيەتى», «40-50-60-جىلدارداعى قازاق ادەبيەتى» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى جانە باس رەداكتورى ءوزى بولدى. ول ادەبيەتتىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن جيناۋعا, ناسيحاتتاۋعا باسشىلىق جاساي وتىرىپ, الاش ادەبيەتىن زەرتتەۋگە مول ۇلەس قوستى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى ءومىرى مەن مۇراسى تۋرالى جازىلعان 1960 جىلعى قولجازبالارىن قايتا قاراپ, تولىقتىرىپ, اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن قامتيتىن «شاكارىم اقىن» اتتى عىلىمي ماقالاسىن ۇسىندى. ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جونىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالام تارتتى. عالىمنىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ, جاڭاشا كوزقاراسپەن جازعان ەڭبەكتەرى «زامانا تۋدىرعان ادەبيەت» (1997) اتتى جيناعىنا ەندى. ول ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن قايتا قاراپ, بۇرىنعى جازعاندارىن جاڭا قىرىنان تولىقتىرىپ ۇلگەردى. وسى كىتاپقا ەنگەن «اتتيلا كىم؟», «ادەبيەتشى, عالىم, قوعام قايراتكەرى» ء(ا.بوكەيحانوۆ تۋرالى), «شاكارىم اقىن», «قۇدىرەتتى ولەڭ ونەگەسى. ماعجان جۇماباەۆتىڭ ولەڭ الەمى» سىندى تاراۋلار ۇلت ادەبيەتىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن زەرتتەۋگە قوسىلعان تىڭ دا, سۇبەلى ۇلەس ەدى. بۇل كىتاپتا حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى الاش ادەبيەتى جونىندە مول ماعلۇمات بەرىلگەندىكتەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋلىقتىڭ قىزمەتىن اتقاردى.
توقسانىنشى جىلدارى م.بازارباەۆ تاريحتا اتتيلا, اتلي, ەتتسەل, ەدىل, اتتىلى اتالىپ جۇرگەن ۇلى قولباسشى تۋرالى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالام تەربەگەن عالىم. تۇركى ءداۋىرىنە دەيىنگى ادەبي جادىگەرلەردى زەرتتەۋ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ كۇشەيە ءتۇستى. بۇل تۇستا ادەبيەتشىلەر ارعى تاريح قويناۋىنا ءۇڭىلىپ, تۇركى حالىقتارىنا ورتاق جادىگەرلەردى زەرتتەۋگە كىرىستى. وسى باعىتتا قازاق ادەبيەتىنىڭ كەشەندى تاريحىن تياناقتاۋ ماقساتىندا ون تومدىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» زەرتتەلدى. ونىڭ ەكىنشى تومىنداعى تۇركى ءداۋىرىنە دەيىنگى ادەبي جادىگەرلەر دەپ اتالاتىن بولىمىندە ساقتاردىڭ «الىپ ەر توڭعا», «شۋ» داستاندارى مەن عۇنداردىڭ «اتتيلا», «كوك ءبورى», «ەرگەنەكون» داستاندارى, «حۋاستۋانيفت» ادەبي جادىگەرلەرى كەڭىنەن زەرتتەلدى. مۇنىڭ ءوزى عالىم ۇستانىمدارىنىڭ كۇن وتكەن سايىن تەرەڭدەپ ەنە باستاعاندىعىن بايقاتادى.
سونىمەن بىرگە ول – الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى, «الاش – وردا» پارتياسىنىڭ توراعاسى ءاليحان بوكەيحانوۆ تۋرالى دا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالام تەربەگەن عالىم.
وتكەن جىلى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ باعدارلاماسى بويىنشا عالىمنىڭ ءتورت تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارى اكادەميك س.قيراباەۆتىڭ «زەردەلى عالىم» اتتى العىسوزىمەن جارىق كوردى. م.بازارباەۆتىڭ قالامىنان تۋعان زەرتتەۋلەردىڭ عۇمىرى ۇزاق ەكەندىگىن ونىڭ ءتورت تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارى راستايدى. بۇل «عالىمنىڭ حاتى ولمەيتىنىنىڭ» كورسەتكىشى. ول ەكى تىلدە بىردەي جازعاندىقتان, ەكى تومى قازاق تىلىندە, ەكى تومى ورىس تىلىندە جازىلعان زەرتتەۋلەرىن قامتىدى. ءى تومعا «ادەبيەت جانە ءداۋىر», «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى», «ەرلىك پەن ەڭبەك داستانى» ء(ا.نارىمبەتوۆپەن بىرگە), «زامانا تۋدىرعان ادەبيەت» اتتى ءتورت كىتابىنىڭ ىشىنەن تاڭداۋلىلارى ەندى. ءبىرىنشى بولىمدە عالىم قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردىڭ كورىنىسىن «قىز جىبەكتەن» باستاپ, ت.مولداعاليەۆكە دەيىنگى ارالىقتان تۇگەلدەي كەلتىرەدى. ءداستۇر – ادەبيەتتىڭ حالىقتىعى, يدەيالىلىعى, وزىنە لايىق كوركەمدىك ەرەكشەلىگى, ۇلتتىق وزگەشەلىگى بولسا, عالىم بۇل ەڭبەگىندە قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق ءداستۇردىڭ بۇگىنگى جالعاسىن كورسەتەدى.
ءىى تومعا تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جازىلعان عالىمنىڭ «كورىكتى ويدان – كوركەم ءسوز» اتتى كىتابى وزگەرتۋسىز بەرىلگەن. مۇندا ايگىلى ءسوز زەرگەرلەرى م.جۇماباي ۇلى, ش.قۇدايبەردى ۇلى, س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ, ج.جاباەۆ, ا.توقماعامبەتوۆ, ح.ەسەنجانوۆ, ج.مولداعاليەۆ, ع.ءمۇسىرەپوۆ, ا.نۇرقاتوۆ, س.شايمەردەنوۆ شىعارمالارىن تالداپ, كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىن سارالاسا, ءىىى تومدا «وبراز چەلوۆەكا ترۋدا ۆ كازاحسكوي پوەزي» (1961), «جيۆىە تراديتسي» (1962), «ناتسيونالنىە تراديتسي ي نوۆاتورستۆو ۆ كازاحسكوي پوەزي» (1973), «ەستەتيچەسكوە بوگاتستۆو ناشەي ليتەراتۋرى» (1976) اتتى مونوگرافيالارىنىڭ ىشىنەن تاڭداۋلى زەرتتەۋلەرى ەنگەن.
ال ءىV تومعا «كازاحسكايا پوەزيا: حۋدوجەستۆەننىە يسكانيا» (ك تراديتسيام ابايا) (1995) اتتى مونوگرافياسى وزگەرىسسىز بەرىلگەن. اباي قۇنانباەۆتىڭ 150 جىلدىعى قارساڭىندا جازىلعان بۇل ەڭبەك عالىمنىڭ سوڭعى جىلدارى جازىلعان مونوگرافيالارىنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جاڭاشا باجايلاۋ نەگىزىندە جازىلعان ەڭبەكتە كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى تىلگە تيەك ەتە الماعان عالىم ۇلتتىق ناقىشتارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. جوعارىدا ءسوز بولعان ءداستۇر جالعاستىعى بۇل مونوگرافيادا ءوز تۇتاستىعىمەن كوزگە تۇسەدى. سەبەبى, مۇندا اباي پوەزياسىنىڭ جالعاسى رەتىندە شاكارىم, ماعجان شىعارمالارى كەڭىنەن ءسوز بولادى.
عالىمنىڭ قاسىنا جاقىن جۇرگەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى اكادەميك س.قاسقاباسوۆ ونىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىندا: «ءمۇسىلىم بازارباەۆ ءوزىن كوپ قىرلى تالانت يەسى ءارى بىلىكتى ادەبيەتتانۋشى, ەرۋديتسياسى مول عالىم, ءارى شەبەر اۋدارماشى, ءارى ءبىلىمدى سىنشى, كورنەكتى قايراتكەر رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. سونىمەن قاتار, ءوزىنەن ءسال-اق ۇلكەن جانە جاس شاعىنان وزىنە جاقىن ءبىر توپ اقىن-جازۋشىلارمەن, عالىمدارمەن جولداس بولىپ, ءومىر وتكەلدەرىنەن سولارمەن بىرگە ءوتتى, سولارمەن بىرگە قۋاندى, رەنجىدى, عۇمىر كەشتى», – دەگەن بولاتىن. زامانداستارى ايتقان مۇنداي پىكىرلەر ونىڭ عالىمدىق تا, ازاماتتىق تا قىرلارىن اشا تۇسەرى داۋسىز. «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى ۇجىمدىق زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى اۆتورى جانە عىلىمنىڭ شەبەر ۇيىمداستىرۋشىسى بولعان ول – قازاق پوەزياسىنىڭ دامۋ جولىنداعى ءداستۇر جانە جاڭاشىلدىق ماسەلەسىن, كەڭەستىك حالىقتار ادەبيەتى مەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىن سالىستىرا زەرتتەۋ ارقىلى ادەبيەتتەر بايلانىسىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان بىلىكتى دە بىلگىر ادەبيەتشى.
گۇلجاھان وردا, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.