ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جانە وسى داتاعا ارنالعان «رۋحانيات» ايىنىڭ اياسىندا بۇگىن كوكشەتاۋ قالاسىنداعى ش.قۇسايىنوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ V قۇرىلتايى وتەدى. وعان ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىنان, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دەلەگاتتار, تانىمال قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ءتىل ماماندارى مەن ءباسپاسوز وكىلدەرىنەن قۇرالعان 200-دەن استام ادام قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.
قۇرىلتايدا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي دياچەنكو, مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلى جانە تاعى باسقا زيالىلار بايانداما جاسايدى دەپ جوسپارلانۋدا. سونداي-اق بۇل باسقوسۋدا ماسكەۋ قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ءابۋيسلام تۇرسىنباەۆ, رەسپۋبليكا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين, باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجى دەربىسالى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى سۆەتلانا بابكينا, اللا پلاتونوۆا, ديانا مەليحوۆا, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ پرەزيدەنتتىك قورىنىڭ ديرەكتورى ازات شاۋەەۆ جانە تاعى باسقالارى ءسوز سويلەيدى. ءمانى مەن مازمۇنى زور وسى القالى جيىن اشىلاتىن كۇنى ءبىز اكادەميك ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ ماقالاسىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
تىلدىك, ەلدىك ماسەلەلەردى تۋ ەتكەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلتايى وتكەلى وتىر. وسى ورايدا قۇرىلتاي وتكىزەتىن ءوڭىردى كوكشەتاۋ قالاسى دەپ بەلگىلەپ, تىكەلەي قولداۋ بىلدىرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا ريزاشىلىق كوڭىلمەن ءىلتيپات ءبىلدىرۋىمىزدىڭ ارتىقتىعى بولماس. وسىناۋ القالى باسقوسۋ الدىندا كوپشىلىكتى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ IV-V قۇرىلتايلارى اراسىنداعى جۇمىسىنان قىسقاشا حاباردار ەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن.
2005 جىلى وتكەن ەل پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەن بىلىكتىلىگىن انىقتاۋعا ارنالعان سىناقتىڭ ۇيىمداستىرىلۋى جانە قوعام پرەزيدەنتىنىڭ وسى كوميسسيانىڭ توراعاسى بولۋى ءتىلىمىزدىڭ ءارى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتكەن ەلەۋلى وقيعا بولدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان كەلەسى قادامداردىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ جانىنان مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندە كوميسسيانىڭ قۇرىلۋى. وعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءوزى توراعالىق ەتىپ, ءجيى-ءجيى باسقوسۋلار وتكىزەدى. قوعام باسشىسى وسى كوميسسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە ءتىلىمىزدىڭ قوردالانعان ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە كوتەرۋگە مۇمكىندىك الدى.
قوعام قىزمەتىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ پروبلەمالىق ماسەلەلەرىنە ءتيىستى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ نازارىن اۋدارتۋ, قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋعا ۇيىتقى بولۋدى جاتقىزۋعا بولادى. وسى ورايدا قوعام ەسەپتى كەزەڭ ىشىندە ەلباسىعا, مەملەكەتتىك حاتشىعا, مينيسترلىكتەرگە, قالالىق, وبلىستىق اكىمدىكتەرگە تۇراقتى تۇردە ءتىل تاعدىرىنان تۋىندايتىن ءتۇرلى ۇسىنىستار بەرىپ, باستامالار كوتەرىپ كەلەدى. ولار ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىنا, ءدىني احۋالعا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن كۇشەيتۋگە, عىلىمي سيپاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستار دەر ەدىك.
وتكەن قۇرىلتايدا ۇيىمدى جانداندىرۋ ماسەلەسى قوزعالعان ەدى. بۇل جۇمىس ەكى باعىتتا ءوربىدى. ءبىرىنشىسى, الەمدەگى جاڭا اعىمداردى باعامداۋ, ءتىلدى قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالارعا ىلەستىرۋ, دۇنيەتانىمدىق باعىتتى وي ەلەگىنەن وتكىزۋ بولاتىن. وسىعان وراي وتكەن كەزەڭدەگى اتقارىلعان ءىستىڭ باستىسى قازاق ءتىلىن قازىرگى زامانعى اقيقاتقا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار زامانىنا ورايلاستىرىلۋ ەدى. بىلىكتى مامانداردىڭ كۇش-جىگەرىن ورتاق ماقساتقا شوعىرلاندىرۋدى كوزدەپ, جەتپىسباي بەكبولات ۇلىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «ينتەرنەتتەگى قازاق ءتىلى», «قازاق ءتىلى جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» تاقىرىبىنا ورتالىق قوعام بىرنەشە دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. وعان عالامتورداعى قازاق ءتىلىنىڭ ءورىس الۋىنا ءبىر كىسىدەي اتسالىسىپ جۇرگەن اسحات ەركىمباي, ىزگىلىك ناعيەۆ, اينا ايتجانوۆا, بولات بوتەەۆ سياقتى ۇلتتىق ينتەرنەت-رەسۋرستاردى ومىرگە اكەلگەن بىلىكتى, باستاماشىل ماماندار قاتىستى. ءسويتىپ, اتالعان ازاماتتاردىڭ, سونداي-اق ونداعان ءتىل جاناشىرلارىنىڭ بەلسەندى ءىس-قيمىلى ارقاسىندا بۇگىندەرى قازاق تىلىندەگى ينتەرنەت-رەسۋرستار جەدەل دامىپ كەلەدى. پورتالدار سانى كوبەيدى. «ۆيكيپەديا» ەلەكتروندى ەنتسيكلوپەدياسى قازاق تىلىندە تۇزىلە باستادى. ونلاين-سوزدىكتەر شىعارىلىپ, جۇرت كادەسىنە اسۋدا. قازاق ءتىلى «فەيسبۋك», «تۆيتتەر» سياقتى الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن قولدانىلادى. ينتەرنەت-جۋرناليستيكا قاناتىن كەڭگە جايىپ, ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە وسى باعىتتا كافەدرا قۇرىلدى.
قازىر قوعام جاڭاردى, ادامداردىڭ ساناسى وزگەردى, قۇندىلىقتار تۇلەدى. سوعان ساي ءبىزدىڭ دە ءوز جۇمىسىمىزدى ءومىر سۇرانىسىنا ورايلاستىرا ۇيىمداستىرۋىمىز قاجەتتىگى ايقىن.
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءىس-ارەكەتىن قايتا ەلەكتەن وتكىزىپ, ەندىگى كەزەكتەگى باعدارى قانداي بولماق, الداعى ماقساتى مەن مىندەتتەرى نەدەن تۇرادى دەگەن ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ, ورتاق بايلامعا, ءباتۋالى پىكىرگە كەلۋ ورىندى بولار دەپ ەسەپتەيمىن.
جالىندى سوزدەر مەن قان قىزدىرار ۇراندار ەلدىڭ ساناسىنا اسەر ەتۋ ءۇشىن قاجەت-اق. بىراق بۇلار ماڭىزدى ىستەرگە كەلگەندە جارامايدى. بۇل ءۇشىن ناقتى ەسەپكە قۇرىلعان ارەكەت قاجەت. ىڭعايلى, ىرعاقتى, ۇيلەسىمدى جۇيە قاجەت.
ءتىل – جەكە ادامنىڭ شارۋاسى ەمەس. مەملەكەتتىڭ دە باسىبايلى دۇنيەسى ەمەس. ءتىل – حالىق قازىناسى, ۇلتتىڭ جانى. ءتىلدىڭ ماسەلەسى – ۇلتتىڭ ماسەلەسى. ءتىلدىڭ ءمارتەبەسى – ۇلتتىڭ مارتەبەسى, ەلدىڭ مەرەيى. مەرەيىمىزدى اسىراتىن دا, قۇتىن قاشىراتىن دا ءوزىمىز. ءتىل وتباسىنان باستاۋ الادى, وتان اياسىندا داميدى. وتباسى – ءوزىمىز دە, وتانىمىز – قازاق ەلى. بۇل ەكى ۇعىم دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي تىعىز بىرلىكتە. وتباسى مەن وتاننىڭ ماقسات مۇراتى ۇندەسسە, ءىسىمىز بەرەكە تابادى, ءتىلىمىز قانات جايادى. باستاۋشى بولسا دا, قوستاۋشى تابىلماسا, ءىس العا باسا ما؟ سوندىقتان وسى ەكى ۇستىننىڭ ۇيلەسىمىنە قول جەتكىزۋ ءبىزدىڭ اسىل مۇراتىمىز بولماق.
«قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرعاندا اكادەميك ءا.قايدار باستاعان ىنتالى توپتىڭ كوزدەگەن باستى ماقساتى – ەلدىڭ ساناسىن وياتۋ بولاتىن. ويتكەنى, كەز كەلگەن امال, ءىس-ارەكەت سانادان باستاۋ الادى. ادامدار ساناسىندا ورنىققان ۇستانىمدار مەن قۇندىلىقتارعا قاراپ باعدار انىقتايدى, تاڭداۋ جاسايدى. ەلدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە زات ساتىپ الۋى, ءبىلىم الۋى, توي جاساۋى, وتباسىن قۇراۋى, ءومىر سالتى, كونتسەرتكە بارۋى, ت.ب. تولىپ جاتقان ارەكەتتەرىنىڭ بارلىعى سانانىڭ جەمىسى. دەمەك, سانا ادام قىزمەتىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن, سيپاتى مەن باعىتىن انىقتايدى. ادامنىڭ ساناسى قانداي بولسا, ونىڭ ارەكەتى دە سونداي بولادى. ال سانانى كىم قالىپتاستىرادى؟ سانانى مەملەكەتتىك جۇيە, قوعامدىق قارىم-قاتىناستار, اقپارات قۇرالدارى مەن مادەني ونىمدەر قالىپتاستىرادى. سانادا ورنىققان قۇندىلىقتار مەن ۇستانىمدار ادامنىڭ تاڭداۋىن جانە ءىس-ارەكەتىن بەلگىلەيدى.
ال سانانى وزگەرتۋ قيىننىڭ قيىنى. ول ءبىر كۇندە وزگەرە سالمايدى. ونى كۇشپەن نە اقشامەن اۋىستىرا المايسىز. ادامدار ءماجبۇرلىكتەن امالسىز كەلىسكەن سىڭاي بىلدىرگەنىمەن, ءىس جۇزىندە ءوز كوزقاراسىندا قالا بەرەدى. حالىق ساناسىن تۇبەگەيلى جاڭا جاعداي عانا وزگەرتۋگە قابىلەتتى. ال مۇنداي جاڭا اۋاندى جۇرتشىلىقتىڭ جان-جۇرەگىنە تەرەڭ اسەر ەتەر, اقىل-ەسىن باۋراپ الار تىڭ يدەيالار عانا قالىپتاستىرا الادى.
سونىمەن, سانانى وزگەرتۋ ءۇشىن وعان قاجەتتى اقپاراتتى ۇتىمدى تاسىلدەرمەن ءسىڭىرۋ كەرەك ەكەن. اقپارات كوزدەرىنە ادامداردى قورشاعان كەڭىستىكتەگى اقپاراتتار (جارناما, كورنەكى قۇرالدار, اقپاراتتىق نۇسقاۋلىقتار, ت.ب.), كوركەم ادەبيەت, فيلمدەر, بالاباقشا مەن ورتا مەكتەپتەر, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ءان-كۇي, ويىندار, ءسان الەمى, ينتەرنەت, بايلانىس قۇرالدارى, ت.ب. جاتادى. مىنە, وسىلاردىڭ كومەگىمەن ادام ساناسى قالىپتاسادى. اتالعان قۇرالدار ارقىلى بەرىلەتىن اقپاراتتىڭ مازمۇنى مەن ءتىلى شەشۋشى ءرول اتقارادى. قوعامدىق پىكىر مەن حالىق ساناسىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن بىلگىڭىز كەلسە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن سالانى تالداپ شىعۋ جەتكىلىكتى.
ال قازاق ءتىلى وسىندا ءسوز بولعان اقپاراتتىق-مادەني سۇرانىستى وتەپ وتىر ما؟ ورىس تىلىندەگى اقپاراتتىق ونىمدەرگە بالاما بولارلىق قازاق تىلىندە دە ينتەللەكتۋالدىق ونىمدەر جاسالدى ما, جاسالسا ولاردىڭ ساپاسى جۇرتشىلىق تالعامىنان شىعا ما؟ بۇل ورايدا تۇششىمدى, كوڭىل تولتىرارلىق جاۋاپ بەرۋ قيىن. اشىعىن ايتقاندا, قازاق تىلىندە عىلىمي-ينتەللەكتۋالدىق باسپا ونىمدەرىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دايىنداۋدا كەمشىن تۇستارىمىز كوپ. وسى ماسەلەگە كۇش سالعان ورىندى بولماق.
قازاقستان قوعامىندا قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي دا ەلىمىزدىڭ اقپاراتتىق-مادەني كەڭىستىگىندە ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدىڭ تىكەلەي كورىنىسى. جاسىراتىنى جوق, قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگى رەسەيدىڭ ىقپالىنان ءالى ارىلعان جوق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىنا دەيىن تاۋلىك بويى مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن ءبىر تەلەارنا اشا الماي كەلگەن ەدىك. قۇدايعا شۇكىر, «قازاقستان» تەلەارناسى قازىر تۇگەل قازاقشا سويلەي باستادى. ال جۋىردا عانا اشىلىپ, بالالارعا ارناپ قازاق تىلىندە حابار تاراتاتىن «بالاپان» تەلەارناسى اقىلى جەلى ارقىلى كورسەتىلەدى. وعان بۇكىل قازاق بالاسىنىڭ قولى جەتە مە؟! ارينە, جوق. بولاشاعىن ويلاعان ەل بالادان باستاۋشى ەدى. وسى ورايدا, ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ بولاشاقتى قالاي ەلەستەتەتىنىن تۇسىنبەيسىڭ.
كوشەدەگى كورنەكى اقپارات پەن جارىمجان جارناما ءتىلى جايلى ايتا-ايتا جاق تالدى. كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ توقسان توعىز پايىزى رەسەيدىڭ ونىمدەرىن تاراتادى. بۇعان رەسەيدىڭ گازەت-جۋرنالدارى مەن ەلىمىزدە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سالىعىنان قۇرالعان بيۋدجەت قاراجاتىنا شىعاتىن ورىس تىلىندەگى باسپا ونىمدەرىن قوسىڭىز.
وسى كەزگە دەيىن قازاقستاندا بالالارعا ارناپ بىردە-ءبىر ويىنشىق, ينتەللەكتۋالدىق ويىندار شىعارىلماپتى. تەك سوڭعى كەزدە بەلگىلى انشىلەر قىدىرالى مەن قاراقات قازاقشا سويلەيتىن قازاقى پىشىندەگى قۋىرشاق شىعاردى. وسىنداي جاعداي ورىن الىپ وتىرعاندا, قازاق قوعامى ءالى كۇنگە نەگە وزگەگە ەلىكتەگىش دەپ قالاي جازعىرارسىڭ؟ بالالارىن وزگە تىلدەگى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەرگە بەرەدى دەپ قالاي كىنالارسىڭ؟
ەڭ الدىمەن ماسەلەنى «مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى» زاڭ قابىلداۋدى تالاپ ەتۋدەن باستاعان ءجون. وسى كەزگە دەيىن بۇل زاڭنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى دايىندالىپ, پارلامەنتكە ۇسىنىلعانىمەن, ول ىسىرىلىپ قالۋمەن كەلەدى. ەندى بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى. وسى زاڭ قابىلدانسا, سوعان ءسايكەس كوپتەگەن زاڭدارعا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تىنىسىن اشار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋگە جول اشىلاتىن ەدى.
ەلباسى حالىققا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتاردىڭ سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. ەندى ون جىلدان كەيىن مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 100 پايىزى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلىپ شىعاتىن بولادى» دەدى.
بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن الداعى جىلدان باستاپ باستاۋىشتا وقيتىن بالالاردىڭ بارلىعى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپكە بارۋى قاجەت. ولاي بولماعان جاعدايدا, مۇنى ورىنداۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە ونىڭ جەرگىلىكتى بولىمشەلەرى ەلباسىنىڭ وسى ناقتى تاپسىرماسىن ءتۇسىنىپ, ءتيىستى شارالار قابىلدار دەپ ويلايمىز.
ءبىلىمنىڭ كوزى – وقۋلىقتا. ال بىزدە قازاق تىلىندەگى وقۋلىق ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاعان. ورتا مەكتەپتەر وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتىلگەنىمەن, جوعارى وقۋ ورىندارىندا بۇل جاي ۋشىعىپ تۇر. جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتىنشە, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار 7 پايىزدى قۇرايدى. جاراتىلىستانۋ سالاسىن بىلاي قويعاندا, بۇرىننان قازاق بولىمدەرى بار جۋرناليستيكا, فيلولوگيا, زاڭ سالاسىنىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ وزدەرى وقۋلىققا مۇقتاج. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ستۋدەنتتەردى ءتيىستى وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتە الماعان جوعارى وقۋ ورىندارىنا نەگە ليتسەنزيا بەرەدى, نەگە وسى ماسەلەنى تالاپ ەتپەيدى؟ جيىرما جىلدان بەرى قازاق تىلىندەگى وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتۋدى جۇيەلى تۇردە شەشۋدى نەگە قاراستىرمايدى؟ باسقاسىن بىلاي قويعاندا, بۇل ادام قۇقىعىن ورەسكەل بۇزۋ ەمەس پە؟ ستۋدەنتتەردىڭ اتا-انالارى بالالارى ءۇشىن اۋىزدارىنان جىرىپ, اقىسىن تولەيدى, ال وقۋ ورنى ولاردى ءتيىستى وقۋلىقپەن قامتاماسىز ەتپەيدى. سوندىقتان بۇل رەتتە تۇتىنۋشى, قوعامنىڭ ءوزى دە بەلسەندى بولىپ, ءوز قۇقىقتارىن تالاپ ەتكەندەرى ءجون.
وقۋلىق ماسەلەسىنىڭ ءتۇيىندى بولاتىن سەبەبى, ستۋدەنتتەر كوپشىلىك پاندەردى, اتاپ ايتقاندا قوعامدىق-الەۋمەتتىك باعىتتاعى پاندەردى رەسەي وقۋلىقتارىمەن وقيدى. ارينە, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا سياقتى پاندەردى وزگە تىلدەردەگى وقۋلىقتاردى پايدالانا وتىرىپ وقىتۋعا بولار, بىراق وزگە ەلدىڭ گۋمانيتارلىق سالاداعى وقۋلىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى ءبىز وزگە يدەولوگيانى ناسيحاتتايمىز. بۇل, ەگەمەن ەلدىڭ نامىسىنا تيەتىن جاعداي.
ەكونوميكا جانە ساياساتتانۋ عىلىمدارى سالاسىندا اتاق الۋدى ءوز لاۋازىمىنا قوسىمشا دارەجە ساناپ كەلگەن مانساپقور شەنەۋنىكتەردىڭ كەسىرلى ارەكەتى بۇگىندە ۇلتتىق ساناعا وراسان زور نۇقسان كەلتىرۋدە. اتقامىنەرلەردىڭ قايسىسى فيلولوگيادان نەمەسە ادەبيەتتانۋدان, تاريحتان, ماتەماتيكادان, حيميادان ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ عىلىمي جۇمىس جازدى دەيسىز؟ بىزدە كەيبىر عىلىم سالالارى بويىنشا بىلىكتى ماماندار دا جوق, ولاردى جاڭا جۇيە بويىنشا دايارلاپ شىعارۋ ۇزاق ۋاقىت الاتىن ءۇردىس. وسى ءبىر ويلاستىرىلماي ىستەلگەن تىرلىك سالدارىنان ارعى تاريحتى بىلاي قويعاندا, 1916-1918 جىلدارداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, «الاش» قوزعالىسى, جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارداعى اشتىق پەن ساياسي جازالاۋ ناۋقانى, 1950 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەلەرىنە قاتىستى اياقتالعان عىلىمي جۇمىستار سورەگە تاستالدى. قورعالماعان ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستار سانى 17 مىڭعا جۋىقتايدى ەكەن. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, قازاق تىلىندەگى جۇمىستاردىڭ ۇلەس سالماعى 51 پايىزدان, ونىڭ ىشىندە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا 23 پايىزدان اسىپ كەتكەن. مۇنىڭ جارتىسىن گۋمانيتارلىق سالاداعى ەڭبەكتەر دەۋگە بولادى. ول ەڭبەكتەردىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر.
ءبىز ەلدىڭ ساناسىن وزگەرتەمىز دەيمىز. ال بىراق ءوز سانامىز تۋرالى ويلانبايمىز. مۇنى حالقىمىز: «ءوزىڭ ديۋاناسىڭ, كىمگە ءپىر بولاسىڭ؟» دەمەي مە؟! سوندىقتان ساندىق وزگەرىس ساپالىق وزگەرىسكە باستايتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
ءيا, قازىر قوعام وزگەردى, ەل جاڭاردى. جاڭارعان قوعامعا جاڭا سانا قاجەت, جاڭا يدەيالار قاجەت, جاڭا باستامالار قاجەت, جاڭا قۇرىلىم قاجەت. ۋاقىت – قاتال سىنشى ءارى ەلەكشى. ۋاقىت سۇرانىسىن ءدوپ باسىپ قانا قويماي, جاڭا لەپ پەن لەك تۋدىرۋشىلار قالادى دا, وعان ىلەسە الماعاندار ءوز-وزىنەن سىرىلىپ قالا بەرەدى. ءبىز وسىدان ساقتانايىق, وسىعان قام قىلايىق.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدىڭ ەتنودەموگرافيالىق احۋالىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەرگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي ەتنولينگۆيستيكالىق كارتا جاساۋدىڭ وزەكتىلىگى ايقىن. بۇعان ەلىمىزدىڭ ستاتيستيكالىق اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرى كومەك بەرەدى. سوڭعى جالپىۇلتتىق حالىق ساناعى دەرەكتەرى ءجىتى تالدانىپ, سونىڭ نەگىزىندە قازاقستاننىڭ ەتنولينگۆيستيكالىق كارتاسىن جاساۋ جانە سوعان سايكەس ءىس-شارالار جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز.
قوعامىمىزداعى ەڭ تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ءدىن جايى. ءتىلدى قوزعاي وتىرىپ, دىننەن اينالىپ وتە المايمىز. ويتكەنى, ءدىن – رۋحاني دۇنيەمىزدىڭ وزەگى. ەلىمىز سىرتقى قارجىلىق رەسۋرستارعا مۇقتاج بولعان جىلدارى شەتەلدىك ينۆەستيتسياعا جول اشىپ قانا قويعان جوقپىز, سونىمەن بىرگە, شەتتەن كەلەتىن رۋحاني دۇنيەلەرگە دە جۇرەگىمىزدىڭ قاقپاسىن اشىپ تاستادىق. سونىڭ سالدارىنان از عانا جىلدىڭ ىشىندە الەمدە بار سەكتانىڭ بارلىعى دا قازاقستانعا كىرىپ, ەمىن-ەركىن قىزمەتىن ورىستەتتى. كوپ ۇزاماي-اق ونىڭ زياندى سالدارلارىن كورىپ وتىرمىز. بۇعان دا قارسى قوياتىن قارۋىمىز بولۋ كەرەك. ول ءوزىمىزدىڭ اتا-بابامىزدان بەرى تۇتىنىپ كەلە جاتقان ءتول ءدىنىمىز – يسلام ءدىنىنىڭ ونەگەلى جولى. بۇل ءۇشىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەت. ەلىمىزدىڭ بارلىق مەشىتتەرىندە جۇما نامازىنىڭ ۋاعىزدارى بىردەي وقىتىلۋى ءتيىس. ونىڭ ارنايى كەستەسى بەكىتىلىپ, يمامداردىڭ سودان اۋىتقىماۋىنا قول جەتكىزگەن ءجون.
قوعامدا قۇندىلىقتاردى قايتا باعالاۋ ۇردىستەرى جۇرۋدە. سوعان ساي قازاق قوعامىندا بىرنەشە قاتپارلى ءسۋبمادەنيەتتەر قالىپتاستى. ءتىل ساياساتىن جەمىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن وسىناۋ ۇدەرىستەردى زەرتتەپ, عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزگەن ورىندى. ماسەلە تەك ءتىل ماماندارىنا تىرەلىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان الداعى كەزەڭدە ءتۇرلى سالا ماماندارىنان ارنايى توپ قۇرىپ, ولاردىڭ ىشىندە تىلشىلەر, الەۋمەتتانۋشىلار, زاڭگەرلەر, پسيحولوگتار, فيلوسوفتار, ديزاينەرلەر, مادەنيەتتانۋشىلار, ت.ب. مامانداردان جۇمىس توبى جاساقتالىپ, ورتاق كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. سونىڭ ناتيجەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرساق, دۇرىس بولادى.
زاڭگەر مامانداردان جۇمىس توبىن قۇرىپ, «قر ءتىل تۋرالى» زاڭىنا ءتۇسىندىرمە دايىندالۋى كەرەك. ءسويتىپ, ول حالىق اراسىندا جان-جاقتى ناسيحاتتالعانى ءجون.
قازىر مۇمكىندىكتەر مول اشىلعان زامان. كوزىن تاپقانعا, ءىستىڭ ىڭعايىن بىلگەنگە – دۇنيە جەردىڭ بەتىندە. قارجىلىق قولداۋ كورسەتپەيدى دەپ مەملەكەتكە وكپە ارتۋىمىز ورىنسىز. قوعامنىڭ بارلىق قۇرىلتايىنىڭ وتۋىنە تىكەلەي ەلباسى جانە مەملەكەت قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قالعان ماسەلەنى ءوزىمىز رەتتەۋىمىز كەرەك. قوعامدىق ۇيىمدارعا ارناپ جىل سايىن كونكۋرستار جاريالايدى. ۇتىمدى وي, ءتيىمدى باستاما بولسا, سونى جەڭىپ الۋ, ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى كوپشىلىككە بەرىلگەن. بىرقاتار وبلىستىق ۇيىمدارىمىز وسى مۇمكىندىكتى جاقسى پايدالانۋدا.
ەندىگى كەزەكتە قوعام زامان تالابىنا ساي يكەمدى, ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرا الاتىنداي جاعدايعا جەتۋى ءتيىس.
ۇلتتىڭ تۇتاستىعى – ءتىلدىڭ تۇتاستىعى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەۋ, قۇرمەتتەۋ جولىندا اۋىزبىرشىلىگىمىزدەن اجىراماۋىمىز كەرەك. بىرىگىپ اتقارار ءار الۋان شارالارىمىز ءالى دە جەتەرلىك. وسى ورايدا ويىمدى ۇلت كوسەمى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تومەندەگى پىكىرلەرىمەن تۇجىرىمداماقپىن: «جۇمىس قولعا الىپ ىستەسە بىتپەكشى, جوق ارتىنان قالماي ىزدەسە تابىلماقشى...
جۇرت جۇمىسى قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي جۇمىس سياقتى. قۇمىرسقاشا جابىلا, تىنباي ىستەسەك ونەدى. ءبىرى ونى, ءبىرى مۇنى ىستەپ, يلەۋدە قاراپ تۇرعان قۇمىرسقا بولمايدى. جۇرت جۇمىسىن دا سولاي ىستەسە, العا باسادى…»
ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك.