سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ مەملەكەتتىك ماڭىزدى شارۋا. سوعان وراي ەگەمەن ەل اتانىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن نىقتاعان سوڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ جەر-جەرىندە باسسەيندىك ينسپەكتسيالار قايتادان قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە قاراستى سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى ەرتىس باسسەيندىك ينسپەكتسياسى دەپ اتالاتىن سونداي ءبىر مەملەكەتتىك مەكەمە سەمەيدە دە بار.
اتالعان ينسپەكتسيا جۇمىسى كورشىلەس شىعىس قازاقستان ءجانە پاۆلودار وبلىستارىن قامتيتىن كورىنەدى. بۇنى ازسىنساڭىز اناۋ اقمولا مەن قازىنالى قاراعاندىنىڭ شەتكى ءبىر بولىگى دە وسى ينسپەكتسيا ەنشىسىندە. مىنە, سول ماڭىزدى مەملەكەتتىك مەكەمەگە سوڭعى ءبىر جارىم جىلدان بەرى داۋرەن تىلەۋباەۆ دەگەن باۋىرىمىز باسشىلىق جاساپ كەلەدى.
ەردىڭ جاسى ەلۋگە ءالى جەتە قويماعان ازاماتتىڭ وسىعان دەيىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ ۇلگەرگەنىن اڭعاردىق. ەرتەرەكتە الماتىداعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرسە, ال ودان بەرگى جەردە سول الماتىداعى ەكونوميكا جانە ستاتيستيكا ينستيتۋتىن اياقتاپتى. ارتىنان بىلگەنىمىزدەي, ونىڭ دا ءمانىسى بار بولىپ شىقتى. ياعني, بۇعان دەيىن ماماندىعى بويىنشا ءتۇرلى مەكەمەلەردە, سودان كەيىن اراسىندا جەكە كاسىپورىندا قىزمەت اتقارعان ول ونشاقتى جىل ىشىندە ستاتيستيكاعا قاتىستى وبلىستىق مەكەمەلەردە ءتۇرلى قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, سوڭعى ەكى جىلدا شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت اتقارىپتى. ەندى, مىنە, كەيىنگى ءبىر جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ۇلكەن ءبىر باسسەيندىك ينسپەكتسيانىڭ تىزگىنىن قولىندا ۇستاپ كەلە جاتقانىن جوعارىدا ايتتىق.
ءبىزدىڭ باسسەين اۋماعى 316,5 مىڭ شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتىر, دەيدى ءداۋرەن ءادىلحان ۇلى. مۇنداعى حالىق سانى ەكى ميلليوننىڭ ۇستىندە. ەكى وبلىس اۋماعىندا مىڭعا جۋىق وزەن بولسا, ولاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 30 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق. الگى مىڭعا جۋىق وزەننىڭ ەكى جۇزدەيى بالقاش-الاكول باسسەينىنە قاراسا, قالعانى ءبىزدىڭ ەنشىمىزدە. 28 وزەن, سونىڭ ىشىندە قارا ەرتىس ترانسشەكارالىق وزەندەر بولىپ ەسەپتەلەدى. مۇنىڭ التاۋى شەكارانى ايقىنداپ جاتسا, قالعان جيىرما ەكىسى شەكارانى كەسىپ وتەدى.
ينسپەكتسيا باسشىسى وسىلاي دەي كەلىپ, ەرتىستىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە ايرىقشا توقتالعان. شىندىعىندا كورشىلەس ەكى وبلىستىڭ گيدروگرافيكالىق جۇيەسىندە ەرەكشە ورىن الاتىن ترانسشەكارالىق ەرتىس وزەنىنىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى وتە زور. باستاۋى باتىس قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى 2500 مەتر بيىكتىكتەگى موڭعول التايىنداعى مۇزداقتا جاتقان ەرتىس وزەنىنىڭ كورشى ەلدەگى ۇزىندىعى 618 شاقىرىم. ال ونىڭ جالپى ۇزىندىعى 4280 شاقىرىم بولسا, ءبىزدىڭ ەلدەگى قاشىقتىعى 1698 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر.
ال بۇل دەگەنىڭىز ۇلكەن بايلىق كوزى. سونى ورنىمەن پايدالانىپ جاتقانىمىز دا وتىرىك ەمەس. ايتالىق, بۇگىندە بىزدە ەرتىس بويىندا ءۇش سۋ قويماسى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ تۇر. ەرتىس باسسەينىندە جالپى ۇزىندىعى 200 شاقىرىمدى قۇرايتىن 13 وزەن جانە بار. ال شاعىن وزەندەردىڭ سانى جەتى جۇزدەن استام. وسى ورايدا ءتىلەۋباەۆ بۇقتىرما, وباداعى سۋ قورىنىڭ مولشەرى ەرەكشە ەكەندىگىن قاداپ ايتقان. ورتا ءدارەجەدەگى وزەندەر قاتارىنا جاتاتىن كۇرشىم, ءۇلبىنىڭ دە حالىق شارۋاشىلىعى ءۇشىن ماڭىزى وتە زور ەكەندىگى دە ايتىلماي قالماعان.
ال باستاۋى وڭتۇستىك التايدا جاتقان ءوزەندەردە سۋ قورى اناۋ ايتقانداي ەمەس. قالاي بولعاندا دا, ەرتىس باسسەينىندەگى ءوزەندەردىڭ جىلدىق ورتاشا قورى 33,66 شارشى شاقىرىمدى قۇراپ وتىرعان كورىنەدى. سولايشا ەرتىس وزەنى مەن زايسان كولى مەملەكەتتىك ماڭىزى زور سۋ وبەكتىلەرى بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە كورشىلەس ەلدەر اراسىندا ەرتىس وزەنىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدەرگە وراي جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. مۇنداي ەكىجاقتى كەلىسىمدەرگە قىتايمەن وسىدان ون جىل بۇرىن, ال رەسەيمەن وتكەن جىلى قول قويىلعان.
ەرتىس وزەندەرى مەن ونىڭ تارماقتارىنىڭ سۋ رەسۋرستارى بۇگىنگى كۇنى ونەركاسىپ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق, بالىق, اۋىل شارۋاشىلىقتارىندا كەڭىنەن پايدالانۋدا. ونىڭ سىرتىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, سۋداعى جول قاتىناسى جانە بار. ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماقساتىمەن سۋ قويمالارىندا جىل سايىن اتقارىلىپ جاتاتىن شارالار ءوز الدىنا.
باسسەين باسشىسى كەلەسى ءسوز كەزەگىندە پاۆلودار, ودان ارعى اقمولا مەن قاراعاندى ايماعىنداعى وزەن-سۋ ماسەلەلەرىنە دە توقتالعان. كورشىلەس پاۆلودار وبلىسىندا سوندايلىق ۇلكەن وزەندەر جوق كورىنەدى. ال اقمولا وبلىسىنا قاراستى شىدەرتى وزەنىنىڭ ءجونى بولەك پە دەدىك. ۇزىندىعى 300 شاقىرىمنان استام بۇل وزەننىڭ 200 شاقىرىمعا جۋىق بولىگى ساتباەۆ اتىنداعى كانالدىڭ سۋ تراكتىسى قۇرامىندا. ال بۇل كانالدىڭ حالىق شارۋاشىلىعىنداعى ماڭىزى وتە زور. سوندىقتان ونداعى جاعدايدى ۇزبەي قاداعالاپ وتىرۋ اتالعان ينسپەكتسيانىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ بىرىنەن سانالادى. وسى وڭىردەگى ولەڭتى, سىلەتى, اششىسۋ جانە ءتۇندىك وزەندەرىنىڭ جاي-كۇيى دە ەشقاشان نازاردان تىس قالعان ەمەس.
ودان كەيىنگى جەردە اڭگىمە ەرتىس باسسەينى اۋماعىنداعى كولدەر جايىنا ويىسقان. تەك شىعىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى كولدەر سانى ەكى مىڭعا جۋىق ەكەن. ولاردىڭ جالپى كولەمى 896 شارشى شاقىرىم. وسى ورايدا الاكول مەن ساسىقكول بالقاش سۋ باسسەينىنىڭ قۇرامىندا ەكەندىگىن ەسكەرتە كەتسەك دەيمىز. سوندا ەرتىس سۋ باسسەينىنىڭ قۇرامىنداعى ەڭ ۇلكەن كول – مارقاكول بولىپ تابىلادى. ال تابيعاتى كوركەم, سۋى تۇششى, بالىعى تايداي تۋلاعان مارقاكولدى شىعىستىڭ ءىنجۋ-مارجانى دەسە دە بولادى. ونى وسى قالپىندا تازا ساقتاۋ دا بۇلاردىڭ باستى ءمىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. وسى ورايدا وبلىس اۋداندارى اكىمدەرىنىڭ شەشىمىمەن 6 كول باقىلاۋعا الىنىپ, ارنايى كۇزەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعانى قۋانتادى. وسىنداي يگىلىكتى شارۋا باسقالارعا دا جۇعىستى بولسا دەيسىڭ.
بۇگىندە سۋ ماسەلەسى تەك ەكونوميكالىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اۋقىمدى ەكولوگيالىق ماسەلە بولىپ تابىلادى. سونىمەن بىرگە ترانسشەكارالىق سۋ وبەكتىلەرىنىڭ ساياسي ماڭىزى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. سونىڭ ءبارىن ەرتىس وزەنى باسسەينىنىڭ قازىرگى مىسالىنان ايقىن اڭعارۋعا بولادى.
راس, قازىرگى تاڭدا ەرتىس باسسەينىندە سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىرعان جوق. سونىڭ ايعاعىنداي, ءتىپتى ورتالىق قازاقستاننىڭ ءوزى ەرتىس وزەنىنىڭ يگىلىگىن كورۋدە. بىراق ەرتىس باسسەينىنە ءتۇسىپ وتىرعان ەكولوگيالىق جۇكتىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن اۋىرلاپ بارا جاتقانىن مۇنداعىلار جاسىرىپ وتىرعان جوق. قالالار مەن ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىندار سانىنىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا ءتۇسۋى, ونەركاسىپتىڭ دامۋى وزەن سۋىنىڭ لاستانۋىنا اكەپ سوقتىرىپ, ەرتىس باسسەينىندەگى جاعدايدى ۋشىقتىرا باستاعانىن جاسىرىپ, جابۋدىڭ ءجونى قايسى؟ اسىرەسە, كەندى التايداعى جاعداي دابىل قاعارلىقتاي. مۇنداعى ءتۇرلى قوقىس قويمالارى, ال ولاردىڭ سانى بۇگىندە جۇزدەن اسىپ كەتكەن, ەرتىسكە قاتەر ءتوندىرىپ-اق تۇر. بۇگىندە جابىلىپ قالعان كەنىشتەر دە قاتەر وشاعىنا اينالۋدا.
ەلباسى جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا بيىل 20 جىل تولدى. بۇل ەندى ەگەمەن ەل تاريحىنداعى تەڭدەسى جوق ايتۋلى وقيعا. بىراق سولاي دەي تۇرعانمەن, كەشەگى اتوم پوليگونىنىڭ زارداپتارى تۇتاستاي جويىلىپ بىتكەن جوق. ايتالىق, وتكەن جىلى ەرتىستىڭ ءبىر تارماعى بولىپ تابىلاتىن شاعان وزەنىندە راديواكتيۆتى ءتريتيدىڭ ساقتالىپ قالعانى انىقتالدى. ال وسىنداي قاتەردى زالالسىزداندىرۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى, ۇلكەن كۇش كەرەك.
ونىڭ سىرتىندا سۋ وبەكتىلەرى مەن سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىستارىنىڭ سانيتارلىق-تازالىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي بولۋى, سونداي-اق وزەن بويىنداعى جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سۋ وبەكتىلەرىنىڭ جاعالاۋلارىندا سۋ كۇزەتى ايماعىن كوپتەپ ورنىقتىرىپ, ىسكە قوسۋ قاجەت. ونداي ايماقتار جوق تا ەمەس. دەسە دە, جەرگىلىكتى بيلىك قازىرگى ەكولوگيالىق جاعدايدى ەسكەرە كەلىپ, وسى ماقساتتاعى جۇمىستى شيراتا تۇسپەسە بولمايدى.
ينسپەكتسيا باسشىسى, سونىمەن بىرگە ەرتىس وزەنىنە بايلانىستى كورشىلەس قىتاي ەلىنەن ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتى دە جوققا شىعارمايدى. سول تۇرعىدا شىندىعى مەن داقپىرتى قاتار جۇرگەن ءسوز راسقا اينالسا, زايسان كولى مەن بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ دەڭگەيى تومەندەپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سونداي-اق, ەرتىستىڭ باستاۋى شامادان تىس لاستانىپ جاتسا, وزەن بويىنداعى بەرگىدەگى ءبىزدىڭ ەل مەن رەسەي قالالارىندا اۋىز سۋ ماسەلەسى قيىنداي تۇسپەك. راس, ونداي كۇردەلى ماسەلەلەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءوز شەشىمىن تابۋدا. دەگەنمەن, ءبىز دە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي وزىمىزشە ارەكەت جاساعانىمىز ءجون, دەيدى تىلەۋباەۆ. سول ماقساتپەن كورشىلەرمەن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە ءوزارا كەلىسىمدەر جۇرگىزىلمەك.
ول سولاي دەي كەلىپ, ەرتىس وزەنى باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قۇرامىندا قاراستىرۋ زامان تالابى ەكەندىگىن ايتقان. قالاي دەسەك تە, جاڭا عاسىرداعى ەكونوميكالىق جەتىستىك ەكولوگيالىق ءماسەلەلەردى شەشپەيىنشە ەش مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن ەرتىس وزەنىنە قاتىستى بارلىق شارۋا ەڭ الدىمەن ەۋروپالىق دەكلاراتسيا ۇسىنىستارى نەگىزىندە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ال ءوز تاراپىمىزدان اتقارىلاتىن شارۋالار مۇنىڭ سىرتىندا. بىراق, وكىنىشكە قاراي, شتاتتىڭ قىسقالىعى, قارجىنىڭ تاپشىلىعى, كولىك ماسەلەسىندەگى دارمەنسىزدىك بۇلاردىڭ قولىن بايلاپ وتىرعانىن ايتپاسقا بولمايدى. سوندىقتان سالالىق مينيسترلىك جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وسىنداي ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە بۇرىنعىدان دا قاتتى كوڭىل اۋدارسا ءجون بولار ەدى. ويتكەنى, ورتاق مۇددە, ورتاق ءىس سونى تالاپ ەتەدى.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.