بۇل وقيعانىڭ قاي جىلداردىڭ شاماسىندا بولعاندىعىن ءدال ايتا المايمىن. ول نە سوعىسقا دەيىنگى 30- جىلداردىڭ اياعى, نە بولماسا سوعىستان كەيىنگى 50-جىلداردىڭ شاماسى بولار. مۇنايدىڭ پارقىن ماڭعىستاۋلىق قاراپايىم حالىقتىڭ ءالى ونشا تۇسىنە قويماعان شاعى-اۋ دەيمىن. حالىق بىلمەسە دە, ماڭعىستاۋدىڭ ءبىر قاراعاندا مەڭىرەيىپ جاتقانداي بولىپ كورىنەتىن ماڭ دالاسىنداعى الاپات قۇپيانى ءبىلىپ قالعانداردىڭ ءبىرى اعىلشىندىق ءبىر ۇلى عالىم ەكەن. ول ءبىلىپ قالادى دا, بىلگەنىن ىشكە ءتۇيىپ ەلىنە كەتەدى. جاي كەتۋ ەمەس, قايتىپ ورالۋ ويىندا بولادى. بۇل شامامەن ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا, الدە حح عاسىردىڭ باس كەزىندە سياقتى.
بىراق ايتايىن دەگەنىم بۇل ەمەس.
ءسويتىپ كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا, اراعا بالەنباي جىل سالىپ, الگى عالىمنىڭ سىلتەۋىمەن كەن ىزدەۋشى شەتەلدىكتەر تاۋ-تاسقا شىعىپ, قاڭباعى قاڭعىرعان دالانى كەزىپ مۇناي ىزدەيدى. سول مۇناي ىزدەگەن ەكسپەديتسيانىڭ قۇرامىندا ديزەليست بولىپ جۇمىس ىستەگەندەردىڭ بىرەۋى مەنىڭ اكەم ءىزتۇرعان تۇرجان ۇلى ەكەن.
بىراق ايتايىن دەپ وتىرعانىم بۇل دا ەمەس.
ماسەلە سول ەكسپەديتسيادا مەنىڭ اكەمنىڭ جۇمىس ىستەگەندىگىندە ەمەس, ءتىپتى ونىڭ سول جىلدارداعى اۋىل قازاعى ءۇشىن تاڭسىق ماماندىق بولىپ سانالاتىن «ديزەليست» بولعاندىعىندا دا ەمەس. ماسەلە – مەنىڭ اكەم جۇمىس ىستەگەن سول ەكسپەديتسيانىڭ سول جىلدارى ماڭعىستاۋدىڭ قازىرگى بۇرىنشىق دەگەن جەرىنەن مۇناي كوزىن تاپقاندىعىندا.
بىراق ماسەلە ءتىپتى سول مۇناي كوزىنىڭ تابىلعاندىعىندا دا ەمەس. ءماسەلە ءتىپتى قىزىق.
1973 پە, الدە 1974 جىلى ما, جاز ايى بولاتىن. ءبىز سول ماڭعىستاۋ اۋدانىنداعى شەتپە كەنتىندە تۇرامىز. ءبىر كۇنى كەشكە قاراي ەسىك الدىندا وتىر ەدىك, ۇيگە قاسىندا وسى اۋىلدا تۇراتىن ناقۋ دەگەن كىسى بار, ەكى ورىس كەلدى. كەيىن بىلگەنىمىزدەي, ول ەكى ورىستىڭ بىرەۋى ورىس ەمەس, شەتەلدەن كەلگەن اعىلشىن بولىپ شىقتى. ءالگىلەر قاۋقىلداپ قاسىنداعى ورىسقا ءبىردەڭەلەردى ايتادى, ورىس ونى ورىسشالاپ, مەنىڭ اكەمە تۇسىندىرەدى. جارتى ساعاتتاي ۋاقىتقا سوزىلعان ءاڭگىمەدەن سوڭ جولاۋشىلار كوڭىلسىزدەۋ كۇيدە كەتىپ قالدى. ءبىز بالا-شاعا ەشتەڭە تۇسىنگەنىمىز جوق. كوڭىلسىزدەۋ كۇيدە اكەمىز دە قالدى. ۇزاق ۋاقىت ءۇنسىز وتىردى. ول كوپ سويلەمەيتىن, مىنەزى اۋىر ادام ەدى. «نە بولدى؟» دەپ سۇراۋعا دا باتىلىمىز جەتە بەرمەيدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ بارىپ اڭگىمەنى ءوزى باستادى.
بۇل اڭگىمەنى جازىپ وتىرعان مەنىڭ دە ەسىمدە ونىڭ كەيبىر جەرلەرى ب ۇلىڭعىر. ويتكەنى ءدال سول كەزدە ونىڭ كەي تۇستارىنا اسا ءمان بەرمەپپىز. ال بۇگىنگى تاڭدا بۇل ءبىزدىڭ مۇنايىمىزدىڭ التىن تاريحىنىڭ ءبىر بەتى دەسە بولعانداي ەكەن-اۋ.
سونىمەن سول اعىلشىن ەكسپەديتسياسىنىڭ ۇزاق زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەسىندە ماڭعىستاۋداعى قازىرگى بۇرىنشىق جەرىنەن مۇناي كوزى تابىلعان. بىراق ونى يگەرۋ مۇمكىن بولماپتى. قانداي سەبەپ ەكەنىن ءبىزدىڭ اكەمىز ءبىلمەيدى, ايتەۋىر, اعىلشىندار جانە ولارمەن بىرگە جۇرگەندەردىڭ ءبارى دە كەتۋگە ءماجبۇر بولىپتى. كەتەرىندە الگى تابىلعان مۇناي كوزىن, كىمنەن ەكەنى تاعى دا بەلگىسىز, ايتەۋىر, جاسىرۋ كەرەك بولعان. سودان ولار كەتەتىن ۋاقىتتارى جاقىنداعان كەزدە وزدەرىنىڭ جۇمىسشىلارىن, ونىڭ ىشىندە مەنىڭ اكەم دە بار, بۇرىنشىقتىڭ باسىنا الىپ كەلىپتى. شاماسى, وزدەرى تاپقان مۇناي كوزىنىڭ جەر بەتىنە ەڭ جاقىن جاتقان جەرى ءدال سول جەر بولسا كەرەك. الىپ كەلىپتى دە اۋماعى جوبالاپ العاندا 4-5 شاقىرىمداي ء(بالكىم, بۇدان از شىعار, الدە, كوپ شىعار, اكەم انىق ايتا المادى) جەردىڭ بەتىنىڭ جارتى مەتردەي توپىراعىن سىدىرىپ الدىرعان كورىنەدى. سىدىرىپ الدىرىپتى دا سول جەردىڭ بەتىنە مال قورالاردان كۇبىر تاسىتىپ, ءبىر قابات ەتىپ ونى سول كۇبىرمەن جاۋىپتى. سوسىن ماڭايداعى ەلدىڭ ءۇي-ءۇيىن ارالاپ ءجۇرىپ, كادىمگى قۇرىم كيىز جيناتىپتى. ول كەزدە مال باعىپ وتىرعان ەلدە نە كوپ – ەسكى-قۇسقى كيىز كوپ. جيناتىپ الىپ, الگى كۇبىردىڭ بەتىنە سول قۇرىم كيىزدەردى توسەتىپتى. سودان سوڭ ونىڭ بەتىن ءبىر قابات ەتىپ ساز توپىراقپەن جاۋىپتى. بالكىم, ول جەردىڭ ءوزىنىڭ توپىراعى دا ساز شىعار, ونىسىن بىلمەيمىن. سودان سوڭ ونىڭ ۇستىنە تاعى دا كۇبىر توككىزىپتى, ونىڭ بەتىن تاعى دا ساز توپىراقپەن جاۋىپ, ۇستىنەن اۋىل-اۋىلدىڭ قويىن, تۇيەسىن, ايتەۋىر, بار مالىن جيناپ الىپ, الگى جەردىڭ ۇستىمەن ولاي دا بىلاي بىرنەشە رەت ايداپ ءوتىپتى. سودان سوڭ سول جەردىڭ ءبىر شەتىنەن تەرەڭدەپ قۇدىق قازىپ سۋ شىعارىپ, وعان ناۋا ورناتىپ, بىراق ونىڭ سۋى جەر بەتىنە شىعاتىنداي قىلماي, الگى كومگەن جەردىڭ كۇبىر ارالاس ساز توپىراعىنا قاراي سىزدىقتاپ قانا اعىپ تۇراتىنداي ەتىپ ورنالاستىرىپ, ونى دا كومىپ, ءۇستىن جەردىڭ بەتىمەن بىردەي ەتىپ تەگىستەپ تاستاپتى.
سول كەزدە اكەم: «نەگە بۇلاي ىستەپ جاتىرسىزدار؟» دەپ سۇراعاندا, ولار: «اسپاننان سامولەتپەن قاراعاندا جەردىڭ استىندا مۇناي بار ەكەنىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن وسىلاي ەتىپ جاتىرمىز», دەگەن كورىنەدى. سوندا اكەم اڭ-تاڭ قالىپ: «ءدال قاسىنا كەلىپ قاراعاندا بىلىنبەيتىن نارسە, تۋ-ۋ اسپاننان قاراعاندا قالاي كورىنەدى؟ مىناۋىمىز بوس بەينەت قوي», دەپ ءوزىنىڭ ايتىپ قالار تۋرا مىنەزىنە سالسا كەرەك. سول كەزدە الگى اعىلشىن باسشىلار, ىشىندە ورىستارى دا بار كورىنەدى, جۇمىسشىلاردىڭ ىشىندەگى باس كوتەرەرلەرى جانە مۇنايدىڭ كوزىن بىلدىرمەۋ ءۇشىن جاۋىپ جاتقاندارىن بىلەتىن اكەم ىزتۇرعاندى, ونىڭ اۋىلداسى ناقۋ دەگەن كىسىنى جانە تاعى دا ءبىر كىسى بار – ۇشەۋىن شاقىرىپ الادى. سويتەدى دە بۇل جەردە مۇنايدىڭ كوزى بار ەكەندىگىن قۇپيا ساقتاۋلارىن جانە ونى 40 جىلعا دەيىن ەشكىمگە ايتپاۋلارىن سۇراپتى. «ايتپايمىز!» دەگەن بۇلاردىڭ ۋادەلەرىن العان سوڭ اعىلشىندار مەن ونىڭ قاسىنداعى 2 ورىس كەتىپتى دە, ءبىر ورىس قانا قالىپتى, ول شاماسى فورت-شەۆچەنكونىڭ ەجەلگى تۇرعىنى بولسا كەرەك. قازاقشاعا اعىپ تۇرعان, سول كەزدە ورتا جاستارعا كەلگەن ونىڭ ايتقانى مىناۋ كورىنەدى: «بۇل جەردە مۇناي كوپ. مىنالار سونى ءبىلىپ كەتتى. بىراق, كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا ولار قايتا اينالىپ كەلەدى. سول كەزدە ءتىرى بولساڭدار, سەندەردى قالايدا ىزدەپ تابادى. ويتكەنى ولار ۇشەۋىڭنىڭ اتى-جوندەرىڭدى قۇجاتتاپ, رۋلارىڭا دەيىن جازىپ الىپ كەتتى. ەگەر دە كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا بىرەۋ كەلىپ, سەندەردەن وسى جەر تۋرالى سۇراپ جاتسا, ايتپاڭدار. بۇل – قازاقتىڭ ءوزىنىڭ بايلىعى, قازاقتىڭ ءوزى تاۋىپ العانشا جاتا بەرسىن», دەگەن كورىنەدى. سول كەزدە بۇل ۇشەۋى ەندى قايتىپ تىستەرىنەن شىعارماستاي ەتىپ, تاستاي ۋادەلەسىپ قالا بەرگەن.
سول ورىستىڭ ايتقانى ءدال كەلىپ, 40 جىلداي ۋاقىت وتكەندە اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتىلعان, كەشكىلىكتە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلگەن الگى شەتەلدىك پەن ورىس ءبىر كەزدەگى جاسىرعان مۇناي كوزىنىڭ قاي جەردە ەكەندىگىن تاۋىپ بەرۋدى سۇراعان ەكەن. ارينە, 1974 جىلى ماڭعىستاۋدا مۇناي كوزىنىڭ بار ەكەندىگى بەلگىلى بولعان, قارا التىن ءوندىرىلىپ جاتقان كەز بولاتىن. بىراق بۇل جىلدارى تەك جەتىباي, وزەن جاقتاردا عانا مۇناي كوزى تابىلعان ۋاقىت ەدى. ال بۇرىنشىقتا قۇپيا اسكەري گارنيزون بولدى, ول جەرگە ەشكىمدى جولاتپادى, سامولەتتەر ۇشىپ كەلىپ, جەردىڭ استىنا كىرىپ كەتەدى دەپ مال جايىپ جۇرگەن مالشىلار تالاي ايتقان-تىن.
مەنى ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالدىراتىنى – الگى اعىلشىنداردىڭ ءوز ىستەرىنە دەگەن اسقان ۇقىپتىلىعى. ءبىر كەزدەرى مۇناي كوزىن كومدىرگەن ولار ءۇش ادامنىڭ اتى-ءجونىن اسا قۇپيا قۇجات ەتىپ ساقتاپ قويعاندىعى, كەيىنگى اعىلشىنداردىڭ سول قۇجاتتاعى ءۇش قازاقتىڭ اتى-ءجونىن جازىپ الىپ, ونى ماڭعىستاۋعا كەلىپ, ەسىگىنىڭ الدىندا وتىرعان جەرىنەن تاۋىپ الۋى ولاردىڭ قانشالىقتى ۇسىناقتىعى ەكەندىگىن كورسەتپەي مە؟!
سونىمەن ولار «سول جەردى بىزگە كورسەت» دەپ كەلگەن كورىنەدى. اكەم الگى ەكەۋىن ەرتىپ كەلىپ تۇرعان ناقۋعا: «ونىڭ قاي جەر ەكەنىن سەن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ, نەگە ايتپايسىڭ؟» دەگەن ەكەن. ول «مەن ۇمىتىپ قالىپپىن» دەپتى. «ەندەشە, مەن دە ۇمىتىپ قالىپپىن» دەپ جاۋاپ بەرىپتى اكەم.
– ناقۋ ول جەردى ۇمىتىپ قالىپ تۇرعان جوق. ول ايتپاي تۇر, – دەدى سوسىن اكەم. – بۇل مۇناي دەگەن – ءبىزدىڭ تاعدىرىمىز عوي, تاعدىرىمىزعا قاتىستى ول ايتپاعان اڭگىمەنى مەن نەگە ايتۋىم كەرەك؟ كەرەك ادام ءوزى ىزدەپ تاۋىپ السىن. ءبىز ونى ەشكىمگە ايتپايمىز دەپ ۋادە بەرگەنبىز. ول – قازاقتىڭ بايلىعى. قازاققا كەرەك بولعان كەزدە, تابا الماي جاتسا ايتارمىز جانە ول جەردىڭ مۇنايى – اق مۇناي, – دەپ ەدى.
سول بۇرىنشىق بەتتەگى قالامقاس, قاراجانباس مۇناي كوزدەرى قازىر ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنا اينالدى. بىراق ءدال بۇرىنشىقتا مۇناي كوزى اشىلدى ما, اشىلمادى ما, ول جاعىن مەن بىلمەيمىن. ال اكەم 1993 جىلى قايتىس بولدى.
مىنە, قازاقستان مۇنايىنا 110 جىل تولىپ وتىر. سول 110 جىلدىڭ ىشىندە وسى بايلىق كوزى توڭىرەگىندە نە بولمادى دەيسىڭ. قارا قازاقتىڭ ماڭداي تەرىمەن قازىلىپ جاتقان قارا ماي قازىر كۇللى الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ, ەلىمىزدىڭ دە بەدەلىن اسقاقتاتىپ وتىر.
اللاتاعالا ايتادى ەكەن: «مەن پەندەمە اۋىر جۇك ارتامىن, كوتەرە الماسا, تاعى ارتامىن, ونى كوتەرسە, كوڭىلىن اعارتامىن» دەپ. اكەلەرىمىز بەينەتىن كەشكەن قارا مۇناي, بۇگىندە ۇرپاقتارىنىڭ كوڭىلىن اعارتتى.
قانداي دا ءبىر ىرزىقتى ءىستى قولىڭا الساڭ, ونى ءوزىڭنىڭ تاعدىرىڭمەن قوسا ورگەندە عانا ومىرشەڭ بولىپ, مولشىلىعىنا كەنەلتپەي مە؟! مۇنايدىڭ مولشىلىعىن كورىپ وتىرمىز, ەلىمىز ىرىستى بولدى.
قارا جەردىڭ قوينىندا ارشىپ الار كۇندى كۇتىپ عاسىرلار بويى ءۇنسىز جاتقان مۇنايدىڭ دا باعى اشىلدى. بايلىق تا ءوز حالقىنا بۇيىرعاندا عانا ءوزىنىڭ بايلىق ەكەندىگىن سەزىنەتىن شىعار. سول بايلىقتى بايلىق ەتىپ وتىرعان ءبىزدىڭ حالىق – مۇنايدىڭ يەسى بولدى. اكەم ىزتۇرعاننىڭ ايتقانى كەلىپ, «مۇناي دا ءبىزدىڭ تاعدىرىمىزعا» اينالدى.
وڭايگۇل تۇرجان, اقىن.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.