قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فرانتسياعا جۇمىس بابىنداعى ساپارى جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. فرانتسۋز جۋرناليستەرى, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى توراعالىعىنا ەرەكشە ىنتالىلىق تانىتتى. وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ L’Essentiel des Relation Internationales جۋرنالىنا سۇحباتىندا كورىنىس تاۋىپ وتىر.
– پرەزيدەنت مىرزا, 3 ساۋىردە ءسىز تاعى دا تابىسپەن مەملەكەت باسشىسى بولىپ سايلاندىڭىز. ءسىزدىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىمىڭىز نە نارسەگە نەگىزدەلدى؟
– بۇل وڭاي ەمەس شەشىم وبەكتيۆتى قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستاندىقتاردىڭ كوپتەگەن توبى مەنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىمدى 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىندى. ازاماتتارىمىزدىڭ 5 ميلليوننان استامى رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. بارلىق دەموكراتيالىق كۇشتەر وسى باستامانى قولداپ, «قازاقستان-2020» كواليتسياسىن قۇردى.
ەل پارلامەنتى ءتيىستى زاڭ قابىلدادى. الايدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس ونى كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيدى دەپ تانىدى, بىراق تا رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءمۇمكىندىگىنىڭ ءوزىن تەرىسكە شىعارعان جوق.
مەن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە نەگىزگى زاڭنىڭ گارانتى بولىپ تابىلامىن جانە دە ونىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىن.
رەفەرەندۋم وتكىزۋ قازاقستاندىق ساياساتكەرلەردىڭ كەلەسى بۋىنىنا تەرىس باعدار بەرۋى ىقتيمال پرەتسەدەنت تۋعىزۋى مۇمكىن ەدى. مەن مۇنداي قادامعا بارا المادىم, ويتكەنى مەنىڭ ماقساتىم – دەموكراتيالىق قازاقستان قۇرۋ.
سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, بۇكىلحالىقتىق سايلانعان پرەزيدەنت رەتىندە مەنىڭ رەفەرەندۋم يدەياسىن قولداعان كوپتەگەن سايلاۋشىلاردىڭ پىكىرىن ەسكەرمەۋگە قۇقىم جوق ەدى. وسىنداي جاعدايدا كونستيتۋتسياعا دا, حالىقتىڭ ەركىنە دە قيعاش كەلمەيتىن جالعىز دۇرىس تاڭداۋ كەزەكتەن تىس سايلاۋ بولدى.
سايلاۋدىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى جىلىندا وتكىزىلۋىنىڭ دە ايرىقشا ءمانى بار. ەلەكتورالدىق ناۋقاننىڭ قورىتىندىلارى وتكەن جولىمىزعا بەرىلگەن وبەكتيۆتى باعا بولدى. وسى ماڭىزدى تاريحي ساتتە ءبىزدىڭ حالقىمىز بەيبىتشىلىك جانە جاسامپازدىق ساياساتىن جالعاستىرۋ ءۇشىن داۋىس بەردى.
– پرەزيدەنت مىرزا, ءسىز قازاقستاندى ۇيلەسىمدى قوعام مەن كوپتەگەن ءمادەنيەتتىڭ تۇراقتىلىق ورتالىعى ەتىپ قالاي قۇرا الدىڭىز؟
– ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحى – بۇل بارلىق ەتنوستار دوستىعىنىڭ جىلناماسى.
قوعامداعى بەيبىتشىلىكتى, كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدى مەن قازاقستاننىڭ ەڭ باستى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى سانايمىن. ءبىز مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىز قالاۋشى باسىمدىقتارىنا اينالعان تولەرانتتىلىق, كەلىسىم مەن ءدىني ءتوزىمدىلىك قاعيداتتارىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرا الدىق.
كۇردەلى جاعدايدا بىزگە بارلىق ەتنوستىق توپتار اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ وڭتايلى مودەلىن جاساۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول ەل تاعدىرى ءۇشىن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە, ءوزارا ءتۇسىنىستىك پەن پاتريوتيزمگە نەگىزدەلگەن. بارلىق ەتنوستاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعى ءبىزدىڭ زاڭنامالارىمىزدا بەكىتىلگەن.
ءبىز بىرەگەي قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋت – قازاقستان حالقىنىڭ اسسامبلەياسىن قۇردىق. ول كونستيتۋتسيالىق ءمارتەبەگە يە جانە ەل پارلامەنتىنە دەپۋتاتتار سايلاي الادى. وتكەن جىلدار بەدەرىندە اسسامبلەيا ۇلتارالىق تۇتاستىقتىڭ ارقاۋلىق ينستيتۋتىنا اينالدى.
بۇگىندە ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 140 ەتنوس پەن 46 كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار مەملەكەتتىك قىزمەتتە, بيزنەستە, عىلىمدا جۇمىس ىستەپ, وزدەرىنىڭ تالانتتارىمەن قازاقستاننىڭ اتىن سپورتتا, ونەردە بۇكىل الەمگە تانىتىپ ءجۇر.
بىزدە ەشقاشان ەتنوستىق نەمەسە ءدىني نەگىزدە جانجالدار ورىن الىپ كورگەن جوق. ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم ءبىزدىڭ ساياساتتاعى, ەكونوميكاداعى جانە الەۋمەتتىك سالاداعى تابىستارىمىزدى قامتاماسىز ەتىپ, كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاردى سەرپىندى ءجۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن ىرگەتاس بولدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا ءبىز بىرەگەي, تاتۋ قازاقستاندىق وتباسىن قۇردىق.
– قازاقستان – ورتالىق ازياداعى ەڭ تابىستى مەملەكەت. نەنىڭ ارقاسىندا ءسىزدىڭ ەلىڭىز ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان ءوڭىردەگى جەتەكشى دەرجاۆاعا اينالا الدى؟
– وتكەن جىلدار ىشىندە قازاقستان ۇلكەن ناتيجەلەرگە جەتتى. بۇگىندە الەمدە دامۋدىڭ بىرەگەي جانە جەمىستى مودەلى رەتىندە «قازاقستاندىق جول» تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ ەلىمىز – جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەڭ جەمىستىلەرىنىڭ ءبىرى. حالىقارالىق ساراپشىلار مەن الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرىنىڭ كوشباسشىلارى ءبىزدىڭ رەفورمالار تاجىريبەسىن تابىستى دەپ تانيدى.
ءبىز «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنا سايكەس العا باسىپ كەلەمىز. 1997 جىلى قابىلدانعان ءدال وسى قۇجاتتا مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتارى ايقىندالىپ, ولارعا جەتۋدىڭ ناقتى جولدارى كورسەتىلگەن.
سونىمەن قاتار, دامۋدىڭ تۇتاس ءبىر ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالارى جۇمىس ىستەۋدە. ءبىز ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن, بيزنەس قالىپتاستىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۋريزم, مادەنيەت جانە باسقا دا كوپتەگەن دامۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋدامىز.
بۇگىندە ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلى ءبىز جالپى قۇنى 800 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 150-دەن استام جاڭا يندۋستريالىق نىسانداردى پايدالانۋعا بەردىك. تاياۋداعى ەكى جىلدا تاعى جالپى قۇنى 8,1 تريلليون تەڭگە بولاتىن شامامەن 300-دەن استام نىساندى جۇزەگە اسىرماقشىمىز.
بەلگىلەنگەن بارلىق جوسپارلاردى ءجۇزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ وڭىردەگى كوشباسشىلىق ورنىن بەكەمدەپ قانا قويماي, الەمدەگى باسەكەگە اسا قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.
دامۋدىڭ قازىرگى قولدا بار دەڭگەيى بىزگە دەموكراتيالىق رەفورمالاردى بەلسەندىرەك جۇرگىزۋگە جاعداي تۋعىزىپ وتىر. وسى باعىتتاعى ءبىزدىڭ تابىستارىمىزدىڭ تانىلۋى رەتىندە وتكەن جىلعى ەقىۇ-عا توراعالىعىمىزدى اتاپ ايتۋعا بولادى. قازاقستان ءوزىن اشىق جانە سەنىمدى مەملەكەت رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. بۇل مارتەبەنى ءبىز ودان ءارى دە ساقتاۋ نيەتىندەمىز.
– ءسىز كوپۆەكتورلى ديپلوماتيالىق باعىت ۇستانىپ كەلەسىز. ءسىزدى اتالعان مودەلدى قابىلداۋعا نە نارسە يتەرمەلەدى؟ ول «قازاق جانىنىڭ» ەتنومادەني ەرەكشەلىگىنە قانشالىقتى سايكەسەدى؟
– دوستىقسۇيگىشتىك, اشىقتىق جانە قوناقجايلىلىق – قازاقتار مەنتاليتەتىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى. ءبىز تەڭ قۇقىقتىق جانە ءوزارا پايدالى ءارىپتەستىككە ۇمتىلاتىنداردىڭ بارلىعىمەن دە سەنىمدى قارىم-قاتىناس قۇرۋعا دايىنبىز.
قازاقستان ەۋرازيانىڭ ءدال ءجۇرەگىندە ورنالاسقاندىقتان, ستراتەگيالىق ارتىقشىلىقتارعا يە. ءبىز ءوزىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىمىزدى جۇزەگە اسىرۋدا بۇل ءجايتتى دە ەسەپتەن شىعارمايمىز.
ءبىزدىڭ ەلىمىز جەتەكشى كوپتەگەن مەملەكەتتەرمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا. رەسەي, قىتاي, اقش جانە ەۋرووداق ءۇشىن قازاقستان, اسىرەسە, ورتالىق ازيامەن ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىندە ستراتەگيالىق ارىپتەستەر بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىز بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. مىنە, ناق سوندىقتان ءبىز ورتالىق ازيادا يادروسىز ايماق قۇرۋ يدەياسىن بەلسەندى ىلگەرى جىلجىتىپ, يادرولىق قارۋدان تولىقتاي باس تارتتىق.
قازاقستاندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلوردامىز استانا جاھاندىق كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ وتكىزەتىن ەڭ تاپتىرماس ورىنعا اينالدى.
سالماقتى جانە بەيبىتسۇيگىش سىرتقى ساياسي باعىت قازاقستانعا الەمدىك ارەنادا جاۋاپكەرشىلىكتى جانە سەنىمدى ارىپتەس رەتىندە ورنىعۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەقىۇ مەن يىۇ-عا توراعالىق – ءبىزدىڭ كوپجىلعى جاسامپازدىق جۇمىسىمىزدىڭ زاڭدى ناتيجەسى.
بۇگىندە قازاقستان ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ «كوپىرى» بولىپ وتىر. ءبىز وسى ەكى كونە مادەنيەتتەردىڭ توعىسىندا ورنالاسقانبىز. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ميسسياسى دا ايرىقشا – ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ جاقىنداسۋىنا ىقپال ەتۋ.
– ءسىزدىڭ ەلىڭىز ەقىۇ-عا توراعالىقتان كەيىن يىۇ-عا جەتەكشىلىك ەتەتىن بولدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىعى مەن استانا سامميتىنىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى قانداي؟ قازاقستان يىۇ-عا باسشىلىق ەتۋ كەزەڭىندە قانداي مىندەتتەر اتقارماق؟
– قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزەڭىندە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزدى جانە جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى.
ءبىز ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە سونى سەرپىن قوستىق. ونىڭ نازارىن وركەنيەتتەر ءۇنقاتىسۋىن نىعايتۋعا, ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالارىنا اۋداردىق.
قازاقستان ەلورداسىندا 11 جىلدىق ۇزىلىستەن سوڭ ۇيىمداستىرىلعان ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتى اسا زور وقيعا بولدى.
كەزدەسۋ قورىتىندىلارى بويىنشا استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. ول ەقىۇ دامۋىنىڭ جاڭا قىرىن – ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قوعامداستىققا ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەيتىن قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان كەلۋ باعىتىن ايقىنداپ بەردى.
استانادا ءبىز ىنتىماقتاستىقتىڭ بۇرىنعى «مۇحيتتان – مۇحيتقا دەيىنگى» دەپ اتالاتىن دەڭگەيىنە قاراعاندا كەڭىرەك, جاڭا كوورديناتتارىنا وتتىك. بىزگە وسى كەڭ بايتاق كەڭىستىكتە قاراما-قايشىلىقتاردى جوسپارلى تۇردە شەشىپ, سەنىم مەن ينتەگراتسيانى نىعايتۋ قاجەت.
قازىر باتىستا مۋلتيكۋلتۋراليزم ساياساتىنىڭ قۇلاعانى تۋرالى ءمالىمدەلۋدە. بىراق, گەنري فورد ايتقانداي, ادامدار جەڭىلىس تاپقاننان گورى ءجيى تىزە بۇگەدى. مەن وسى باعىتتاعى جۇمىستار توقتاتىلماۋى ءتيىس دەپ سانايمىن.
قازاقستان ءوزىنىڭ يىۇ-عا توراعالىعى بارىسىندا شىعىس پەن باتىستى جاقىنداستىرۋ ساياساتىن جالعاستىرادى. سونداي-اق ءبىز الەمدە يسلاموفوبيانىڭ تارالۋىنا قارسى تۇرىپ, جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەتىن بولامىز. جۇمىسىمىزدىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى انتيادرولىق قىزمەت بولادى.
قازىر وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعى كوكەيكەستى. ولار ادامزاتتىڭ ءححى عاسىرداعى دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن بولادى. قازاقستان ءوزىنىڭ يىۇ-عا توراعالىعى ميسسياسىن جۇزەگە اسىرۋعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلىپ وتىر.