جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي كەزەكتى جالپى وتىرىس وتكىزدى. ونىڭ جۇمىسىنا جوعارعى سوتتىڭ سوت القالارىنىڭ توراعالارى مەن سۋديالارى, عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس مۇشەلەرى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ, ادىلەت, قارجى, ەنەرگەتيكا مينيسترلىكتەرى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
جالپى وتىرىستىڭ جۇمىسىن اشا كەلە, قايرات ءمامي وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ VII سەزىندە مەملەكەت باسشىسى ايقىنداعان قۇقىقتىق ايقىندىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ, تۇراقتى ءارى بولجامدى سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگىنە اۋداردى. جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارى ءدال وسى مىندەتتى شەشۋگە باعىتتالىپ وتىر. ونى ازىرلەۋ بارىسىندا, ەڭ الدىمەن, قولدانىستاعى سوت پراكتيكاسى تالدانادى جانە سوتتاردىڭ قۇقىق نورمالارىن بىركەلكى قولدانۋ بويىنشا تاسىلدەرى پىسىقتالادى. بۇل جوعارعى سوتقا جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ سوت ىستەرىن قاراۋ تاجىريبەسىنىڭ بىرىزدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى وتىرىستىڭ كۇن ءتارتىبىنە جوعارعى سوتتىڭ بەس نورماتيۆتىك قاۋلىسى شىعارىلدى.
«بانكتىك قارىز شارتتارىنان تۋىندايتىن داۋلار بويىنشا ازاماتتىق ىستەردى قاراۋدىڭ سوت پراكتيكاسى تۋرالى» نورماتيۆتىك قاۋلى قازاقستاندىقتار ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن وزەكتى قۇجات بولىپ تابىلادى. جوعارعى سوت سۋدياسى دۇيسەن تۇمابەكوۆ قاۋلى جوباسى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە ءازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. جوبادا جوعارعى سوتتىڭ قاداعالاۋ ساتىسىنىڭ انىقتامالارى مەن سوت قۇجاتتارى, وسى ساناتتاعى ازاماتتىق ىستەر, ەلىمىزدەگى يپوتەكالىق نەسيەلەندىرۋدىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ ماسەلەلەرى, وسى قۇقىقتىق قاتىناستى رەتتەيتىن زاڭنامالىق بازا تالدانعان.
تالقىلانۋعا ۇسىنىلعان نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسى قۇقىق قولدانۋداعى مىناداي قيىندىقتاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان: قارىزدى ءوندىرىپ الۋ تۋرالى تالاپ (نەگىزگى بورىش, سىياقى, تۇراقسىزدىق ايىبى جانە سول سياقتىلار) بانكتىڭ قارىز شارتىنىڭ تالاپتارى مەن زاڭعا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنىن, شارتقا قول قويماي تۇرىپ جانە قارىز بەرمەس بۇرىن بانك قارىز الۋشىنىڭ نەسيەنى تولەۋ قابىلەتىن جان-جاقتى, تولىق ءارى ساپالى تۇردە باعالاعاندىعىن انىقتاۋ. اڭگىمە قارىز الۋشىنىڭ تۇراقتى نەمەسە جەتكىلىكتى كىرىسى مەن قارىزدى وتەۋى ءۇشىن ءوزگە دە تابىس كوزدەرى, سالىق جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن وزگە دە ءمىندەتتى تولەمدەر بويىنشا قارىزى, ءۇشىنشى تۇلعانىڭ الدىنداعى قارىزى بار نەمەسە جوقتىعىن انىقتاۋ تۋرالى بولىپ وتىر.
«سوتتاردىڭ ازاماتتىق ءىستەر بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق زاڭناماسىن قولدانۋىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسىن تانىستىرا كەلە, جوعارعى سوت سۋدياسى بەيبىت شەرمۇحامەتوۆ رەسپۋبليكاداعى تابيعي رەسۋرستار جالپى نە ارنايى تابيعات پايدالانۋىندا بولۋى مۇمكىن ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسىندا قورشاعان ورتاعا, جەكە تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, زاڭدى تۇلعالار مەن مەملەكەتتىڭ مۇلكىنە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلار تاراپىنان كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ ماسەلەلەرىنە ءمان بەرىلگەن. جوبادا كەلتىرىلگەن زياندى ەكونوميكالىق باعالاۋدىڭ تىكەلەي جانە جاناما ادىستەرىن قولدانۋ ماسەلەلەرى, سوت تورەلىگىنە قول جەتكىزۋ تۋرالى ورحۋس كونۆەنتسياسىنىڭ قاعيداتتارى تالقىلانعان. قالدىقتاردى ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋ بويىنشا مەنشىك يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرى تۋرالى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن.
جوعارعى سوت سۋدياسى ۇلبوسىن سۇلەيمەنوۆا «ازاماتتىق ىستەردى سوتتىڭ قاراۋىنا ازىرلەۋ تۋرالى» 2001 جىلعى 13 جەلتوقسانداعى نورماتيۆتىك قاۋلىعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىندىردى. نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسى پروتسەستىك زاڭناما نورمالارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان جانە دەر كەزىندە ازىرلەنگەن. سەبەبى, جاڭا رەداكتسياداعى ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى «ازاماتتىق ىستەردى سوتتىڭ قاراۋىنا ازىرلەۋ تۋرالى» قولدانىستاعى نورماتيۆتىك قاۋلىعا وزگەرىستەردى دەرەۋ ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر.
«سوتتاردىڭ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا جەكە قاۋلىلار شىعارۋ تاجىريبەسى تۋرالى» 2003 جىلعى 19 جەلتوقسانداعى №11 جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جوعارعى سوت سۋدياسى لاۋرا اعىباەۆا جاڭا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ جاڭاشىلدىقتارىمەن, تەرگەۋ سۋديالارى ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋىمەن, ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشۋمەن بايلانىستى دەپ ءتۇسىندىردى. نورماتيۆتىك قاۋلىنىڭ جوباسىندا سوتتىڭ ءتاربيەلىك جانە الدىن الۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قولداۋداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جاسالۋىنا اسەر ەتەتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى سوتتاردىڭ انىقتاۋى مەن جويۋ قىزمەتىندەگى جەكە قاۋلىلاردىڭ ماڭىزدى ءرولى اتاپ كورسەتىلگەن. جەكە قاۋلى شىعارۋعا زاڭ شىعارۋشى تاراپىنان كوزدەلگەن نەگىزدەردى شارتتى تۇردە بىلايشا بولۋگە بولادى: قىلمىستىڭ جاسالۋىنا ىقپال ەتكەن سەبەپتەر مەن جاعدايلار, ءىس جۇرگىزۋ كەزىندە جىبەرىلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ دۇرىس ەمەس ءجۇرىس-تۇرىسى, قىلمىستىڭ جولىن كەسۋگە نەمەسە اشۋعا كومەكتەسكەن ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋ. «جەكە قاۋلىلاردا ءتيىستى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ نازارى ءىس بويىنشا انىقتالعان ناقتى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا اۋدارىلۋمەن قاتار, مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار الداعى ۋاقىتتا قايتالانباس ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋ تۋرالى تالاپ قويىلادى», – دەدى ل.اعىباەۆا. وسىلايشا, سوت زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الادى. سوت پراكتيكاسىن دۇرىس, زاڭنامانى بىركەلكى قولدانۋعا جانە الدىن الۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە, سوتقا دەيىنگى ساتىداعى كەمشىلىكتەرگە جول بەرمەۋگە باعىتتايدى, پروكۋروردىڭ نازارىن كەمشىلىكتەردى ۋاقتىلى انىقتاۋعا جانە تەرگەۋ مەن انىقتاۋدىڭ زاڭدىلىعىنا قاداعالاۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا ولاردى جويۋعا اۋدارتادى.
اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق زاڭناماسىن قولدانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ كەيبىر نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىگىن جوعارعى سوت سۋدياسى تالعات باراتبەكوۆ ولاردى قولدانىستاعى زاڭناماعا ءسايكەستەندىرۋ قاجەتتىگىمەن ءتۇسىندىردى. جالپى وتىرىسقا قاتىسۋشىلار نورماتيۆتىك قاۋلىلاردىڭ جوبالارىن تالقىلادى, ولارعا ۇسىنىستار مەن ەسكەرتپەلەر ەنگىزدى. اتالعان قاۋلىلار رەداكتسيالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزگەننەن كەيىن جالپى وتىرىستا بەكىتىلەتىن بولادى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»