جاقسىعا سەنىم كوپتىك ەتپەيدى

گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل ەلدەگى ەڭ بەدەلدى قىزمەتكە ءوز كانديداتۋراسىن ءتورتىنشى رەت ۇسىنۋعا شەشىم قابىلدادى. العاشقى ساۋالدامالارعا قاراعاندا, بۇل شەشىمدى ەل حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قۇپتاپ وتىر. بۇل جايىندا اڭگىمە ءبىرازدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان. ادەت­تە, جۋرناليستەر ءسوز قوزعاسا, مەر­كەلدىڭ ءوزى تىكە جاۋاپتان قاش­قالاقتاپ, كەزى كەلگەندە بىلەسىڭدەر عوي دەر ەدى. كەزى كەلدى – شەشىمىن ايتتى. ادام بولعان سوڭ اركىمنىڭ بىرەۋگە ۇناۋى-ۇناماۋى بولادى. كانتسلەردى بىرەۋ ۇناتسا, بىرەۋ ۇناتپاس. بىراق ەشكىم دە وسى-اق بيلىككە تويمايدى ەكەن, قولىنان ءىس كەلمەيدى دەپ ايىپتاماعان بولار. ول بيلىك تىزگىنىن ۇستاعالى الەم­دەگى ەڭ باقۋاتتى ەلدىڭ ءبىرىنىڭ كۇش-قۋاتى دا, بەدەلى دە ارتىپ وتىر. مۇنداي ىسكەر باسشىنىڭ بيلىك تىزگىنىن ۇستاعانىن ەلدىڭ باعى دەسە بولار. گەرمانيادا مۇنداي ايتۋلى تۇلعالار بۇرىن دا بولعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان باسىن كوتەرە الماستاي بولىپ شىققان فرگ-نى 1949-1963 جىلداردا كونراد ادەناۋەر باسقاردى, كۇيزەلگەن ەلدى قايتادان مىقتىلار قاتارىنا قوستى. گەلمۋت كولدى قازىرگى ورتا بۋىن ۇرپاق جاقسى بىلەدى. ول 1982-1998 جىلداردا تىزگىن ۇستادى. ونىڭ بىتىرگەن ەڭ باستى شارۋاسى – ەكى گەرمانيانى بىرىكتىردى. ونى تاريح ۇمىتپايدى, سول ءۇشىن نەمىس حالقى وعان ءتورت رەت سەنىم ءبىلدىردى. قازىرگى كانتسلەر باسەكەگە تۇسەتىن سايلاۋعا ءالى ءبىر جىلداي ۋاقىت بار, كەلەسى جىلى كۇزدە. ەلدەگى ساياسي كۇشتەردىڭ ىشىندە حريستيان-دەموكراتيالىق وداق پەن حريستيان-الەۋمەتتىك وداقتىڭ بلوگى ەرەكشە جاعدايدا. ولاردىڭ جەڭىسىنە جۇرت كۇمان كەلتىرە قويمايدى. كانتسلەر مەركەلدىڭ تاعى كۇرەسكە تۇسپەك ويىن بىلگەن سوڭ-اق جۇرت, ساراپشىلار وعان بولاشاق ەل باسشىسىنداي قاراپ, بولجامدارىن ايتا باستادى. ارينە, ونى جاقتايتىن, ۇسىنا­تىن بلوكتىڭ بەدەلى ءوز الدىنا, شەشۋشى ارگۋمەنت انگەلا مەركەلدىڭ ءوز بويىندا. وسىناۋ ءۇش مەرزىمدىك ۋاقىتتا ول الەمدىك وقيعالاردىڭ باسىندا ءجۇردى. ءوزىنىڭ ءىس-قيمىلىمەن, ساليقالى پايىمىمەن ءوز ەلى ءۇشىن عانا ەمەس-اۋ, الەمدىك ماسەلەلەردىڭ پاراساتتى شەشىلۋىنە دە سۇبەلى ۇلەس قوستى. اسىرەسە, ەۋروپاداعى قارجى-ەكو­نوميكالىق داعدارىستى, سوڭعى كەزدەگى ميگرانتتار, بوسقىندار ماسەلەسىن رەتتەۋدە دە گەرمانيا, ونىڭ باسشىسى تىرەككە اينالدى. قايراتكەردىڭ, ۇلكەن تۇلعا­نىڭ ەل باسقارۋداعى قىزمەتى مەم­لەكەتتىڭ جەتىستىگىمەن ولشە­نەدى. گەرمانياداي الىپ ەل ەۋرو­پاداي ەسكى قۇرلىقتى مەكەن­دەگەن ۇلكەندى-كىشىلى مەملەكەتتەر كەرۋەنىن وركەنيەت ايدىنىندا باستاپ بارا جاتقان الىپ كەمەدەي كورىنەدى. سونىڭ شتۋرۆالىن ۇستاپ كەلە جاتقان – انگەلا مەركەل. باعىتىنان كوز جازعان كەزى جوقتاي. ءبىر ەمەس, ءۇش مەرزىم بويى حالىقتىڭ سەنىمىندە. ونىڭ ۇلكەن قايراتكەرلىگىنە قوسا, قاراپايىمدىلىعى, كىشى­پەيىل­دىلىگى, تازالىعى, قاناعات­شىلدىعى جايىندا ايتىلاتىن اڭگىمە-اڭىز كوپ. ايلىقپەن ءومىر سۇرەدى, كوپپەن بىرگە كوپ قاباتتى ۇيدە تۇرادى, كولىگى دە جۇپىنى, اسپايدى-تاسپايدى, شالقىمايدى دەيدى جۇرت. ءتورتىنشى مەرزىمگە سايلانار بولسا جانە ونى اياعىنا جەتكىزەر بولسا, بۇل دا گەرمانياداي الىپ ەلدە ءبىر قايراتكەردىڭ كانتسلەرلىك قىزمەتتە ۇزاق وتىرۋىنىڭ رەكوردى ەكەن. سول تۇلعانى حالىق قالاسا, قوعام مويىنداسا, نەسى ايىپ؟!

تۇركيا شىعىسقا بەت بۇرا ما؟

سوڭعى كەزدە وسىنداي اڭگىمە ايتىلا باستادى. ونىڭ دا ءجونى بار. تۇركيا پرەزيدەنتى رەدجەپ تايىپ ەردوعان ەۋروپانىڭ اتىنا ءبىراز سىن ايتۋمەن قاتار, ءوزىنىڭ وسى ايداعى ازيا ەلدەرىنە ساپارى كەزىندە بۇل جاقپەن قارىم-قاتىناسقا ايرىقشا ءمان بەرگەن. اسىرەسە, وزبەكستانعا ساپارى كەزىندە ايتقان پىكىرىن الەمدىك اقپارات قۇرالدارى بىردەن ءىلىپ اكەتتى. «بىرەۋلەر ماعان سىن ايتار, بىراق مەن ءوز پىكىرلەرىمدى اشىپ ايتامىن. مىسال ءۇشىن, بىزگە «شانحاي بەستىگىنەن» نەگە ورىن الماسقا؟!» – دەدى ول. سوڭعى كەزدە تۇركيا مەن ەۋ­رو­پالىق قۇرىلىمدار اراسىن­داعى ءتىل تابىسپاۋ جاعدايلارى جۇرتقا بەلگىلى. جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت بۇل ەلدىڭ ەۋرووداققا قابىل­دانباۋى جانە ۆيزا ماسە­لەلەرىندەگى كەلىسپەۋشىلىك, وعان ەندى ميگراتسيا ماسەلەسىنىڭ دە قو­سىلۋى تۇركيا مەن ەۋروپا قا­رىم-قاتىناسىن ايتارلىقتاي شيە­لە­نىستىردى. وسىنداي جاعدايدا ءبى­راز ساراپشى انكارانىڭ باسقا بالا­ما ىزدەۋىن نەگىزدى سانايتىنداي. جالپى, تۇرىك ەلىنىڭ قاي قۇر­لىققا ءتان ەكەندىگى جايىندا دا اڭگىمە كوپ. ونىڭ اۋماعى نەگىزىنەن ازيادا (97 پايىزى) جاتقانىمەن, سوناۋ اتاتۇرىك زامانىنان باس­تاپ ەۋروپالىق وركەنيەتكە باعىت ۇستاعانى دا شىندىق. سويتسە دە, سوڭعى كەزدە ەلدىڭ ەۋروپاعا كىرى­گۋىندە ايتارلىقتاي پروبلەمالار تۋىنداعاندا, انكارانىڭ شى­عىس­قا كوز تاستاۋى دا قالىپتى جاع­دايداي كورىنەدى. پرەزيدەنت ەردوعان وزبەكستانعا عانا ەمەس, پاكىستانعا دا باردى. وندا ونى ۇلكەن قۇرمەتپەن قارسى الدى. پرەمەر-مينيستر ناۆاز شاريف قانا ەمەس, قارسى الۋعا شىققان حالىق: «ەردوعان مىرزا, ءوزىڭىزدىڭ ەكىنشى ۇيىڭىزگە قوش كەلدىڭىز!» دەپ قوشەمەت كورسەتتى. وسى جەردە كەشەگى جازداعى ءتۇر­كيادا بولعان مەملەكەتتىك توڭكەرىس ارە­­كەتى كەزىندە دە شەرۋگە شىققان حا­لىقتىڭ «پاكىستان حالقى ەردو­عانمەن بىرگە!» دەگەن ۇران كوتەر­گەنى دە كوڭىلگە ورالادى. جالپى, پاكىستاندىقتاردىڭ تۇرىك ەلىنە ىقىلاسى بولەكتەۋ. ولار ستيحيالىق اپاتتان كەيىن ءتۇ­رىك­تەردىڭ وزدەرىنە قامقور قول­دارىن ۇسىنعانىن جوعارى باعا­لايدى. سونىمەن بىرگە, بىرقاتار ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل ەلگە تۇرىك كينەماتوگرافىنىڭ ىقپالى ايرىقشا كورىنەدى. مۇندا جۇرت تۇرىك تەلەسەريالدارىنا ايرىقشا ىنتا قويادى ەكەن, سوعان وراي, بۇل ەلگە ىقىلاس تا بولەك بولسا كەرەك. جەكە مەملەكەتتەرمەن باي­لانىستىڭ دا ءوز ورنى بار, سويتسە دە وداقتارعا, بلوكتارعا قوسىلۋدىڭ جايى باسقاراق. بۇل ناعىز بەت­بۇرىستى اڭعارتادى. ەردوعاندى ءسوز ەتكەن «شانحاي بەستىگى», ياعني شانحاي ىنتماقتاستىق ۇيى­مىن (شىۇ) ەۋروپالىق وداق­پەن سالىستىرۋعا كەلمەس. ەو-عا مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءتان. پار­لامەنتى, ۇكىمەتى, جارعىسى بار دە­گەندەي, وندا قۇرىلىمدىق ءتار­تىپ قاتاڭ. ال شىۇ وعان كىرگەن ەلدەر­دىڭ اۋماعىندا اسكەري سالا­دا جانە اسكەري كۇشتەردى قىس­قارتۋ ماسەلەسىندە سەنىمدى كۇشەيتۋ كەلىسىمىنە نەگىزدەلگەن. وعان مۇشە بولۋ ءتارتىبى دە ەو-داعىداي قاتاڭ ەمەس. العاش رەت شىۇ 2001 جىلى قىتاي, رەسەي, قازاقستان, تاجىكستان, قىرعىزستان, وزبەكستاندى بىرىك­تىرسە, بىلتىرعى جىلى ءۇندىستان مەن پاكىستاندى قاتارعا قابىلداۋ شاراسى جۇزەگە استى, سونداي-اق اۋعانستان, ارمە­نيا, بەلورۋسسيا, يران جانە موڭعولياعا بايقاۋشى ەلدەر ءمار­تەبەسى بەرىلگەن. ەندى تۇركيا كىرۋگە تىلەك بىلدىرسە, ءسىرا, ەو-داعىداي ونداعان جىل كۇتتىرمەس. بىرەۋلەر تۇرىك پرەزيدەنتىنىڭ ازيا ەلدەرىنە ساپارىن, ونداعى قارسى الۋلاردى, سونداي-اق, شىۇ-عا كىرۋ پىكىرىن ەۋروپالىق وداققا قىر كورسەتۋ دەپ تە ايتىپ جات­­قانداي. جالپى, ەلدەر مەن ەلدەردىڭ ءتىل تابىسىپ جاتقانى, ىن­تىماقتى قارىم-قاتىناسقا جول اشىلىپ جاتقانى جاقسىلىق قوي. تۇركيا ازياعا بەت بۇرسا, بۇل دا ونىڭ ءوز كەڭىستىگى. ماماديار جاقىپ, جۋرناليست